Búginde Orynbasar Tastanbaev degen ataýǵa qosymsha bir túsiniktiń qajeti joq sekildi. Bul kisini eńkeıgen káriden esin jıǵan jas balaǵa deıin biledi desek, artyq emes. Ony qalyń jurtqa tanymal etken – úzdiksiz eńbegi, adamdarmen tez til tabysyp, jat jurtqa da óz kisisindeı erkin enip ketetin jaıdary minezi.
Orynbasar aǵanyń ómir jolynyń ózi ózgelerden múldem bólek. Balǵyn balalyq shaǵy «arǵy bette» ótti. Keshegi Keńes zamanynyń sodyr saıasaty tusynda qalyń qazaq balapan basyna, turymtaı tusyna kúı keshkenin tarıhtan jaqsy bilemiz. Sol bir alasapyran ýaqytta qazaq údere kóterilip, biri Qytaı, biri Aýǵan asyp jatty. Orekeńniń ata-babalary da qyzyl ókimettiń qyspaǵynan Qytaıǵa qashýǵa májbúr bolǵan edi. Orynbasar sol Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Qulja qalasynda ómirge keldi.
Áli esinde, bala kezinde ájesi marqum alystan munartqan taý silemderine qarap turyp muńly júzimen, jaryqshaqtana shyqqan daýysymen «esińde bolsyn balam, anaý taýdyń arǵy jaǵynda bizdiń atamekenimiz bar. Qazaq dalasy degen keń jazıraly jerimiz bar. Erteń, eseıip, er jetken shaǵyńda sol ata jurtqa oralýdyń qamyn jasa», dep otyratyn.
Ákesi malshy bolǵannan keıin Orynbasardyń úıi jazda jaılaýǵa, qysta qystýǵa jıi kóshetin. Sondaı kósh kezinde ájesi kórsetetin jol taýdyń etegimen júretin. Sol kezde Orynbasar taýdy asyp, arǵy bettegi atamekendi bir kórgisi keletin. Ol oıyn ákesine de aıtatyn. «E balam, ol – osy jaqtaǵy ısi qazaqtyń basty armany ǵoı. Kim biledi, kún týyp jatsa atajurtqa da jetermiz», dep aýyr kúrsinip, taýǵa qarap uzaq otyryp qalatyn.
Ákesi aıtqan sol kún týdy. Aq túıeniń qarny jaryldy. 1963 jyly Qytaıdaǵy qazaqtardy Qazaqstanǵa qaıtarý týraly kelisim boldy. El aǵylyp, Qytaı úkimetiniń jergilikti keńsesiniń aldynda kezekte turdy. Orynbasardyń ákesi de sol uzyn sonar kezekke tirkelip, aqyry ruqsat qaǵazyn aldy-aý. Bul 1963 jyl edi. Bul kezde Orynbasar 13 jastaǵy oıyn balasy bolatyn. Áke-sheshesimen birge burynǵy Jezdi aýdanynyń (qazirgi Ulytaý aýdany) Qaraqum aýylyna kelip ornalasty. Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyl Orynbasar úshin jumaq tórindeı kórindi sol kezde. Ájesi aıtqan ata jurtqa tabany tıgenine qýandy. Áke-sheshesi mal sharýashylyǵymen aınalysty da Orynbasar Qaraqum orta mektebinde oqýyn jalǵastyrdy. 8 jyl aýyl ınternatynda jatyp bilim aldy. Odan keıin aýdan ortalyǵy Jezdi mektep-ınternatyna keldi. Osy ınternatta jatyp 1970 jyly 10 jyldyqty bitirdi. Endi ony alda asqaq arman kútip turdy.
Eseıip, aqyl toqtata bastaǵanda Orynbasar ózin zańger bolýǵa daıyndaı bastady. Zań salasy, sot týraly aqparattar jınap, ádebıetter oqýdy daǵdyǵa aınaldyrdy. Aqyry, mektep bitirgen jyly Almatyǵa baryp Qazaq ýnıversıtetiniń zań fakýltetine qujattaryn tapsyryp, kúndizgi oqý bólimine oqýǵa tústi.
Osy oqý ordasynan dıplomyn alyp shyqqan ony sol jyldary ashylyp, qalyptasa bastaǵan Jezqazǵan oblysyna joldamamen jiberdi. Bir jyldaı zań salasynda jumys istep, tájirıbe jınaqtaǵan jas jigit alǵashqy kúnnen bastap-aq óziniń biliktiligin, isine myǵymdyǵyn kórsetti. 1975 jyldyń 24 qyrkúıeginde Halyq sotynyń quramyna taǵylymdamadan ótýshi bolyp halyq sýdıasy laýazymyna alyndy. Al bir jyldan keıin, ıaǵnı 1976 jyldyń 12 sáýirinde búkil qalalyq sottardyń saılaýynda Jezqazǵan qalasynyń halyq sotynyń sýdıasy bolyp saılandy. Taǵy bir jyldan soń, oblystyq sottyń qylmystyq ister bólimine aýysty.
Keńes ókimeti kezinde kadrlyq saıasat kommýnıstik partııanyń qatań baqylaýynda bolatyn. Sondaı qatal súzgi jumys istep turǵan tusta qysqa merzimde mundaı qyzmettik satylarmen kóterilýge tek iske myǵymdar ǵana qol jetkizetin. Orynbasar da óziniń iskerliginiń arqasynda Jezqazǵan oblystyq sotynyń qylmystyq ister jónindegi alqasynda tabany kúrekteı 15 jyl qyzmet istedi. Jalpy eńbek ótili – 38 jyl. Osy jyldar ishinde ol qanattas jatqan qos qala – Jezqazǵan men Sátbaev qalalarynda sot qyzmetiniń satylarynan ótti. 1989 jyly Jezqazǵan qalalyq sotynyń tóraǵasy boldy. Sol jyly Nıkolskıı (qazirgi Sátbaev) qalalyq sotyna sýdıa bolyp kelip, birer aıdan soń osy sottyń tóraǵasy bolyp saılandy. Keshegi toqsanynshy jyldardaǵy ońtaılandyrý kezeńderinde de Orynbasar Tastanbaev Jezqazǵan qalalyq soty tóraǵasynyń mindetin atqarýshy, Jezqazǵan qalalyq sotynyń tóraǵasy sııaqty qyzmetterdi minsiz atqaryp, 2013 jyly otstavkaǵa shyqty.
Orekeńniń óz ortasynda ǵana emes, Ulytaý-Jezqazǵan óńirindegi halyqtyń arasynda abyroıy asqaq. О́ńirdiń zııalylarynyń ortasynda syıly. Árıne, sot bolǵan soń ǵana emes, qanyna bitken qasıeti – kishipeıildiligi, mádenıettiligi, sypaıylyǵy, jumysyna jaýapkershiligi, adamgershiligimen de eldiń qoshemetine bólenip, qalaýlysyna aınaldy. «Qoladan quıǵandaı» deıtin sóz osy Orekeń sııaqty azamattarǵa arnalyp aıtylǵan ba dersiz. Ol kisiniń sabyrlylyǵy men salmaqtylyǵy osy qoladan quıǵandaı aýyr, ornyqty. Ol kisini esh nársemen elitip, eliktire almaısyz.
«Biz úshin eń aýyr nárse – úkim shyǵarý. Is qaralyp, aıyptaýshy bultartpas aıǵaqtarymen kinásin naqtylap, qorǵaýshy barlyq múmkin degen qorǵaý áreketterin aıtyp, shyr-pyr bolady. Sot isi aıaqtalady. Ol prosess qana aıaqtalǵan. Endi bizdiń ishki arpalysymyz bastalady. Birneshe kún, tipti birneshe aı boıǵy qaralǵan isti ońasha otyryp taǵy oı eleginen ótkizemiz. Tipti qylmysty jasaýǵa ıtermelegen sebepterdi de elep, eksheımiz. Úkimdi sodan keıin baryp shyǵaramyz. О́ıtkeni bizdiń bir aýyz sońǵy sózimiz ben balǵamyzdyń urylýynan artynda adam taǵdyry tur. Onyń keleshegi tur», deıdi Orynbasar aǵa aǵynan jarylyp. Bul esh búkpesi, qospasy joq shyndyq.
Keshegi toqsanynshy jyldardyń topalańy sot salasyna da óziniń salqynyn tıgizbeı qoıǵan joq. Birese qysqartyldy, birese keńeıtildi. On túrli ońtaılandyrýlardan ótti. San márte reformalardy bastan ótkerdi. Mine, sol qym-qýat zamanda da Orynbasar Tastanbekov óziniń oń jolynan taıǵan joq. Sátbaev qalalyq sotynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqaryp júrgende jappaı ońtaılandyrý jyldary bastaldy. Maman tapshylyǵy da sezilip jatty. Osyndaı kezderi Orekeń jas zańgerlerge aqyl-keńes berip, durys jol tańdaýǵa úıretti. Keıin Jezqazǵan qalalyq sotynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan kezderi de aq sóılep, ádil úkim shyǵaryp, qoǵamnyń qaýipsizdigin, eldiń tynyshtyǵyn, zańnyń ádildik qurýyn basty nazarynda ustady.
Orynbasar Tastanbaev – óziniń sanaly ǵumyryn zań salasyna, onyń ishinde sot salasyna arnaǵan jan. 2013 jyly zeınettik demalysqa shyqqansha osy salada adal ári ádil jumys atqardy. Osy jyldar ishinde ol zań qyzmetin kórsetýdiń úzdik úlgisin kórsetip, óńir jurtshylyǵyna óz isiniń kásibı mamany, bilikti basshy, adaldyq, tazalyq, týralyq degen ómirdegi ustanymynan aınymaıtyn azamat retinde tanyldy. Jezqazǵan, Sátbaev qalalarynda bul kisiniń qaramaǵynda jumys jasaǵan sol kezdegi qanshama jas búginde tájirıbeli de, bilikti zańger, sýdıa bolyp qalyptasty.
Orekeń zeınet jasyna shyqqannan keıin de qol qýsyryp qarap otyrmady. 2013 jyldyń kúzine deıin sot keńesshisi, oblystyq advokattar alqasynyń sheshimimen Jezqazǵan aımaqtyq zań keńesine meńgerýshi bolyp qyzmet etti. Sodan osy kúnge deıin Jezqazǵan aımaqtyq zań keńesinde jumys istep keledi. Árıne, mundaı jetistikteri men eńbekteri eskerýsiz qalǵan joq. Tıisti oryndardan joǵary baǵalanyp, túrli marapattarǵa ıe boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 10 jáne 20 jyldyǵynyń mereıtoılyq memlekettik medaldary, «Úsh bı» medali jáne Qaraǵandy oblysy boıynsha alǵash bolyp «Qurmetti sýdıa» sheniniń berilýi – osy kóp jylǵy adal ári abyroıly eńbektiń baǵasy. Bul marapattar men ataqtar adaspaı óz ıesin tapty. Ol óziniń áý basta taǵdyry syıǵa tartqan arly adaldyq pen taqýa tazalyqqa aparatyn jolynan aýytqyǵan joq.
«Eń bastysy, salıqaly sýdıa óziniń adal qyzmetimen, kásibı biliktiligimen sottyń bedelin ósiredi. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda sýdıa kerisinshe bedelin túsiredi. Sot bedeli – memlekettiń bedeli. Al memlekettiń bedel-abyroıy qoǵamnyń damyp gúldenýiniń alǵysharty. «Birinshi kezekte óz ar-ujdany aldynda shynshyl bolý kerek, al is júrgizýdegi kemshilikterdi joıýǵa bolady, tájirıbe jyldarmen keledi.... Eger adal bolsań, qorqatyn eshnárse joq!» Bul – Orynbasar Tastanbaevtyń ómir boıǵy ustanymy. О́ziniń osy ómirlik kredosyn sot júıesiniń ardageri jastarǵa, qazirgi qyzmette júrgen sýdıalarǵa aıtyp, úıretip, keńes berip otyrady. О́z boıyndaǵy osy adamı qasıetterdi keıingilerdiń sanasyna sińirip, qyzmettegi, jalpy ómirdegi týra jolymen úlgi bolǵan aǵanyń kópshilik biletin bitim-bolmysy, mine, osyndaı.
Iztaı BELGIBAIULY
Qaraǵandy oblysy
