Bıznestegi jastar belsendi me?

Sol sebepti el Úkimeti jastar kásip­kerligine erekshe nazar aýdara bas­tady. Máselen, Ulttyq statıstıka bıýro­synyń resmı málimetine súıensek, 2022 jyldyń 1 qańtaryndaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstanda 29 jasqa deıingi jastardyń atyna tirkelgen kásipkerlik sýbektileriniń sany – 250 509. Onyń 90 paıyzy, ıaǵnı 225 162-si turaqty túrde jumys istep tur.

Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstri Tımýr Jaqsylyqovtyń aıtýynsha, kásipker jastardyń deni kóterme jáne bólshek saýdada, avtomobılderdi jáne motosıklderdi jóndeý salasynda shoǵyrlanǵan – 67 483 sýbekti. Munyń 62 634-i nemese 92,8 paıyzy naqty jumys istep tur. Aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵynda 17 133 kásipkerlik sýbektisi tirkelgen. Naqty jumys istep turǵany – 15 861 nemese 92,6 paıyzy. О́ńdeý ónerkásibindegi jastardyń da úlesi ájeptáýir – 11 560 (jumys istep turǵany – 10 522 nemese 91 paıyz). Sondaı-aq jas kásipkerler kólik jáne qoımalaý (tirkelgeni – 10 877, jumys istep turǵany – 10 113 nemese 93 paıyz), turý jáne tamaqtaný boıynsha qyzmet kórsetý (tirkelgeni – 7 819, jumys istep turǵany – 7 163 nemese 91,6 paıyz), qurylys (tirkelgeni – 7 098, jumys istep turǵany – 6 653 nemese 93,7 paıyz) salalarynda da baq synap júr.

– Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa ári qoldaýǵa baǵyt­talǵan 2021-2025 jyldarǵa arnal­ǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ult­tyq joba iske asyrylýda. Onyń aıasyn­da isin jańa bastaǵan kásipkerlerge qar­jylyq jáne qarjylyq emes qoldaý sharalary usynylady. Sondaı-aq shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine, onyń ishinde isin jańa bastaǵan jas kásipkerler­ge jáne jalpy kásipkerlerge óteýsiz negizde ekonomıkanyń basym sektorlarynda jańa bıznes-ıdeıalardy iske asyrý úshin 5 mln teńgege deıin memlekettik granttar beriledi, – deıdi T.Jaqsylyqov.

Bul rette kásipkerlerge kelesideı sharttar qoıylǵan: jańa jumys oryndaryn qurý, grant somasynyń keminde 10 paıyzy mólsherinde jobany qosa qarjylandyrýdyń bolýy jáne kásipker jobasynyń jańashyldyǵyn, tıimdiligin, bıznes-jobany iske asyrý úshin qajetti ınfraqurylymnyń bolýyn qamtıtyn ólshemsharttarǵa sáıkestigi. Al halyqtyń áleýmettik osal toptaryna jatatyn kásipkerler men III toptaǵy múmkindigi shekteýli adamdardyń jobalary úshin sońǵy eki shart mańyzdy emes.

– Kásipkerler, onyń ishinde jas kásip­kerler úshin portfeldik sýbsıdııalaýdy usyný sheńberinde sońǵy qaryz alýshy úshin 6 paıyzben jeńildetilgen mıkrokredıt berý kózdelgen. Kredıttiń eń joǵary somasy ınvestısııa úshin 20 mln teńgeni, aınalym qarajatyn tolyqtyrý úshin 5 mln teńgeni quraıdy. Bul rette 5 mln teńgege deıingi kredıtter úshin ke­pil qajet emes. 5 mln teńgeden joǵa­ry kredıt­ter boıynsha jetkilikti kepil­dikti qam­tamasyz etý bolmaǵan ja­ǵdaı­da kredıt somasynyń 85 paıyzyna deıin­gi mólsherde kepildik beriledi, – dedi Ulttyq ekonomıka birinshi vıse-mınıstri.

Osy oraıda lombardtardyń, mıkro­qarjy, faktorıngtik uıymdardyń jáne lızıngtik kompanııalardyń, sondaı-aq saýda salasyndaǵy kásiporyndardyń (tamaq ónimderin satýǵa ruqsat) qyzmetin qospaǵanda, eldi mekenderdegi, onyń ishinde mono jáne shaǵyn qalalardaǵy, aýyldyq eldi mekenderdegi jobalar úshin mıkrokredıtter salalyq shekteýlersiz 5 paıyz mólsherinde jeńildikti syıaqy mólsherlemesimen usynylatynyn atap ótken jón. Buǵan (qosa, qarjylyq emes qoldaý is-sharalarynyń sheń­berin­de kásipkerlik bastamasy bar jas ká­sip­kerlerge, shaǵyn jáne orta kásip­ker­lik sýbektilerine offlaın jáne onlaın rejimde óteýsiz negizde aqpa­rattyq-konsýltasııalyq qyzmetter usynylady. Jas kásipkerlerge tolyq jáne senimdi aqparat alý úshin, sondaı-aq Ulttyq jobaǵa qatysý maqsatynda qujattardy daıyndaý jáne jınaý úshin óńirlerdegi kásipkerlik basqarmasyna, «Damý» kásipkerlikti damytý qoryna, sondaı-aq kásipkerlerge qyzmet kórsetý ortalyqtaryna júginýge bolady.

Jastar kásipkerligin damytýǵa úles qosyp otyrǵan jobanyń biri – «Bastaý Bıznes». «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy júzege asyryp jatqan bul joba kásipkerlik qyzmetke tartý arqyly halyqtyń ekonomıkalyq belsendiligin arttyrýdy kózdeıdi.

«Atameken» usynǵan resmı derekke súıensek, sońǵy bes jylda «Bastaý Bıznes» arqyly 184 902 adam oqyp shyqqan. Sonyń 78 049-y nemese 42 pa­ıyzy – NEET sanatyna jatatyn, ıaǵnı oqy­maıtyn, jumys istemeıtin jastar. Qalǵan sanattardyń úlesi kelesideı: jumyssyzdar – 122 247 nemese 66 paıyz, ózin ózi jumyspen qamtyǵandar – 56 957 nemese 31 paıyz. 2021 jyly joba aıasynda 10 495 jas kásipkerlik negizderin meńgerdi.

«Bastaý Bıznes» aıasyndaǵy oqýdan keıin 60 261 joba iske qosylǵan. Bul rette 39 923 adam grant alsa, 19 761 adam mıkrokredıt esebinen jobalaryn júzege asyrǵan. Mundaǵy jastardyń úlesi 41 paıyz – 24 896 adam. Jobalardyń nátıjesinde 70 myńnan asa jumys orny ashylǵan. Sondaı-aq bıýdjetke 1,6 mlrd teńge kóleminde salyq tólengen. Iske asyrylǵan jobalardyń 9 120-sy (57 pa­ıyz) aýyl sharýashylyǵyna, 6 779 joba (43 paıyz) servıs, saýda jáne qyzmet kórsetý salasyna tıesili. Jyl basynan beri 5 745 jas óz jobasyn júzege asyrýǵa múmkindik aldy.

– Byltyr «Bastaý Bıznes» jobasyn iske asyrý oqytý, mıkroqarjylandyrý jáne jobalardy súıemeldeýden turatyn biryńǵaı ekojúıege shoǵyrlandyryl­dy. Úkimettiń qoldaýynyń nátıjesin­de jergilikti atqarýshy organdarmen birlesip 15 «Atameken» mıkroqarjy uıymy jelisi quryldy. Joba túlek­terin nesıelendirýge bıýdjetten 22,5 mlrd teńge bólindi. Qazirgi kúni óńirlik mıkroqarjy uıymdary jalpy somasy 17,8 mlrd teńge bolatyn 2 724 ótinimdi qabyldady. 7 mlrd teńgege 1 207 mıkrokredıt berildi. Osy jyly «Bastaý Bıznes» shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa ári qoldaýǵa baǵyttalǵan 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlik­ti damytý jónindegi ulttyq joba aıasynda jumys isteıtin bolady. Bul rette negizgi basymdyqtarynyń biri retin­de jumyssyz jastardy jáne halyq­tyń áleýmettik osal toptaryn oqytý kóz­de­lip otyr, – deıdi «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarma tóraǵasy Raıymbek Batalov.

Bıyl 30 myń adamdy kásipkerlik negizderine oqytý josparlanyp otyr. Sondaı-aq osy jyly Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jastarǵa 10 myń grant bóldi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasy boıynsha grant somasy 400 aılyq eseptik kórsetkishke deıin ulǵaıtylýda. Ulttyq joba boıynsha «Bastaý Bıznes» sheńberinde oqýdan keıin jeke isin ashqan adamdardyń úlesin 2021 jyly 35 – paıyzǵa, 2022 jyly – 40 paıyzǵa, 2023 jyly – 45 paıyzǵa, 2024 jyly – 50  paıyzǵa, 2025 jyly 60 paıyzǵa deıin ulǵaıtý josparlanǵan.

«Jastar» ǵylymı-zertteý ortaly­ǵynyń dereginshe, eldegi qyz-jigitterdiń 82,6 paıyzynyń bıznes bastaýda táji­rıbesi joq. Tek, 16,8 paıyzynyń ǵana tıisti tájirıbesi bar. Alaıda olardyń tek 6 paıyzy ǵana bıznesin odan ári damyta alady eken. Bul rette árbir úshin­shi adam kásipkerlik qyzmetke qyzyǵýshy­lyq tanytady eken. Ásirese, saýda (41,9 paıyz), qoǵamdyq tamaqtaný (14,2 pa­ıyz), IT-sala (13,6 paıyz) sekildi baǵyt­tarǵa qyzyǵýshylyq joǵary. Kásip­kerlik qyzmetpen aınalysý kezindegi problemalardyń negizgileri – úı-jaı­lardy jaldaý qunynyń qymbattyǵy, salyq aýdarymdarynyń joǵarylyǵy jáne bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi.

– Memleket bıznesti ashýǵa naqty kómektesetin jastardyń sanyn anyqtaýy qajet. Sondaı-aq jastar kásipkerligi úshin biryńǵaı ınfraqurylym qurý mańyzdy. Aýyl jastary arasyndaǵy kásipkerlikti damytýǵa nazar aýdarylmaı keledi. Bastapqy kapıtalǵa, mıkrokre­dıt alýdaǵy shekteýge, qarjylyq saýat­qa qatysty máseleler aýyldyqtardyń qolyn baılap otyr. Sosyn ózin ózi aqta­ǵan «Bastaý Bıznes» jobasynan stýdentterge arnalǵan bir baǵyt ashý kerek, – deıdi jas kásipker Aıbek Tańatbaev.

Finprom.kz-tiń esebinshe, bıznesten baq izdegen qyz-jigitterdiń negizgi bó­ligi Almaty jáne Nur-Sultan qala­larynda shoǵyrlanǵan. Al jas kásip­kerlerdiń úlesi az óńirlerdiń úshtigi kelesideı: Soltústik Qazaqstan, Pav­lodar jáne Aqmola. Eldegi 17 óńirdiń altaýyn­daǵy jas kásipkerlerdiń basym bóligin áıelder qurap otyr. Aıtalyq, Mań­ǵystaý oblysyndaǵy jastar ashqan jeke kásipkerlik sýbektileriniń 63,2 paıyzy áıelderge tıesili. Bul kórset­kish Shyǵys Qazaqstan oblysynda 62,3 paıyzǵa teń. Qaraǵandynyń kórsetkishi – 51,9 paıyz. Kerisinshe, áıelderdiń úlesi tómen óńirlerdiń qatarynda Soltústik Qazaqstan (39,2 paıyz) men Túrkistan (40,5 paıyz) oblystary bar.