Sóz jelisin aıqyndap alý úshin biz eń aldymen Jaqııa aǵanyń ózi qolymen qaǵazǵa túsirilgen ómirbaıanynyń kóshirmesine kóz júgirttik. Onda bylaı dep jazylǵan eken:
«Men, Jaqııa Buqarbaıuly, 1934 jyldyń 28 qazanynda Qyzylorda oblysynyń Qazaly aýdanynda dúnıege keldim.
Ákem — Sársenov Buqarbaı, anam — Sársenova Zaǵıpa, olar meniń eki jasym shamasynda dúnıeden ótken.
Balalar úıinde, týystarymnyń qolynda tárbıelendim. 1954 jylǵa deıin Qyzylorda oblysynda turyp, eńbek ettim.
1954 jyldy jeltoqsanynan 1956 jyldyń jeltoqsanyna deıin Keńes armııasy qatarynda áskerı boryshymdy ótedim.
Elge oralǵan soń Shymkent qalasyndaǵy ashanalar men restorandar tresi júıesinde eńbek ete bastadym.
1962 jyly Shymkent kooperatıv tehnıkýmyn syrttaı oqyp bitirdim.
1967 jyly Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn býhgalter-ekonomıst mamandyǵy boıynsha támamdadym. Otbasylymyn, tórt balam bar».
Munda bir anyqtaı ketetin jáıtter bar. Birinshiden, týǵan jylyna baılanysty. Keıingi bir áńgimelerinde «men shamasy 1929 nemese 1930 jyly dúnıege kelgen bolýym kerek» dep aıtyp otyrady eken.
Ekinshisi, týǵan jerine qatysty. Myna jazbasynda Jaqııa aǵa Qazalyda dúnıege keldim degenimen, shyn máninde týǵan jeri — Aqtóbe oblysynyń Qarabutaq aýdanyndaǵy Araltóbe aýyly. Shamasy, ata-anadan erte aıyrylyp, jetimdik zaryn ábden kórip, keıinirek Qazaly jerinde turaq tepkende, qujattary sol jerde rásimdelgen bolýy kerek.
Jaqııanyń ákesi Buqarbaı da jalǵyz bolǵan eken. Ákeden erte qalǵan ol atalas aǵasy Jumashtyń qolynda tárbıelenipti. Sol kisiniń qolyna kelin túsirgen. Jumash aǵasy Buqarbaı inisine Tórtqaranyń ataqty baıy Toımaǵambettiń Zaǵıpa deıtin arý qyzyn alyp beredi. Jumashtyń sol ýaqyttaǵy bedeli eldiń betke ustar adamy Toımaǵambettiń qarsy sóz aıtýyna múmkindik bermegenge uqsaıdy.
«Jalǵyzdyń jary — Qudaı» deıdi, Buqarbaıdyń ózi de ótkir, atseıis, mergen, sal jigit atanǵan deıdi. El maqtaǵan jigitti qyz jaqtaǵan degen de bar ǵoı...
* * *
Otyzynshy jyldardyń basyndaǵy almaǵaıyp ýaqyt, eldegi asharshylyq qatarynyń ishinde qarýly sanalatyn Buqarbaıdy da, onyń aıaýly jary Zaǵıpany da birinen soń birin máńgilik ǵumyrǵa jóneltedi. Áli esin jóndi bilmeıtin bala Jaqııa adasqan qazdaı aıdalada qala beredi.
Sol kezde ony baýyryna basyp, júrek jylýyn bergen Baqytjan áje bala qaraqulaqtanyp, úsh-tórt jasqa kelgenshe aıalap baǵady. Sodan keıin Jamanqala jaqtan naǵashysy Seraly kelip, jıenin jetektep alyp ketedi. Sol jaqta mektepke beredi. Alaıda endi eki-úsh jyl shamasynda soǵys bastalady da, bir áýlettiń tiregi bolyp turǵan naǵashysyn ásker qataryna shaqyrady. Jaýtańdap qalǵan balanyń endigi qamqorshysy balalar úıi bolady. Onda da jaǵdaı máz emes, azyqty qasyqtap berip, ojaý basynan qaraýyl qarap otyratyndaı kúı qalyptasqan kez.
Balalar úıinen bezip shyǵyp, Jamanqala bazaryn jaǵalap júrgeninde Yrǵyzdan kelgen alystaý aǵaıyn Iztileý ata kezdesip qalyp, Buqarbaıdyń balasyn tanıdy. «Shyraǵym, joldaǵy aýyldardyń birinde ákeńmen nemere Bátish deıtin apań turady. Sol tustan túsirip keteıin» dep janashyrlyq tanytady ol.
Áli buǵanasy qatpaǵan bala Bátish apasynyń aýylynda kolhoz jumysyna aralasady. О́gizge jekken soqamen jer jyrtyp, tyrma tartady, masaq teredi. Osylaısha kúnder óte beredi.
Jasóspirim bala endi ózimen bir týǵan Daraja apasy men Jantóre jezdesin izdeıdi. Osylaısha Qazaly jaqtyń dámi tartady. Bul – 1949 jyldyń kúzi eken. Jaqııany jezdesi
Qazalydaǵy maldárigerlik tehnıkýmǵa oqýǵa túsirdi. Ony bitirgen soń Qyzylordanyń túbindegi bir ujymsharda, Abdolla Jumashev aǵasynyń qolynda alǵashqy eńbek jolyn bastaıdy. Bir kezde Jumash atasy ákesi Buqarbaıdy úılendirip, bir shańyraqty tiktese, endi Buqarbaıdyń balasy Jaqııa Jumash balasy Abdollanyń qamqorlyǵyna iligedi. Osynda bir jyl eńbek etken soń ásker qataryna shaqyrylady.
Jetimdiktiń tas qursaýynan qutylyp shyqqan kezdiń bastaýy dál osy tus shyǵar, bálkim. Endi óziniń mamandyǵy bar, ústine shınel kıgen jaýynger. Áskerden qaıtarda poıyzdan Shymkentten túsedi, óıtkeni Abdolla aǵasy sonda qonys aýdarǵan eken jáne baýyryna mekenjaıyn aıtyp hat jazyp jibergen.
Qazaqta «bar jaqsy» dep aıtady ǵoı, onyń ústine adamdardyń bir-birine meıirimdilik tanytyp júrgenine ne jetsin?!
Kelgesin baıqasa, Abdollanyń jaqyn naǵashysy Baıuzaq Ermekbaev Shymkent pedagogıka ınstıtýtyna rektor bolyp taǵaıyndalypty. Sony saǵalap kelgen ol kisi ınstıtýttyń sharýashylyq jaǵyna jumysqa turypty.
Rektor Baıuzaq aǵasy Jaqııanyń da qyzmetke turýyna qoldaý kórsetedi. Sóıtip, bul stýdentterdiń №1 ashanasynda esepshi bolyp jumysqa kirisedi.
Osyndaı kúnderde Qazalydaǵy Daraja apasy hat jazyp, inisiniń kelip-ketýin suraıdy. Sol saparynda jalyndap turǵan jas jigit apasynyń silteýimen Jaqııa Izada degen qyzben tanysyp, bolashaq jolynda birge júrýge ýádelesedi.
Jaqııa Buqarbaıuly uzaq jyl Shymkenttegi «Qoǵamdyq tamaqtandyrý» mekemesine basshylyq jasady, halyqqa qyzmet etýdiń sapasyn joǵary deńgeıge kóterdi. Jaýapkershilikpen eńbek etip, ujymdy irgeli isterge jumyldyra bildi. Kópshilik osy qyzmetimen birge, Jaqııa aǵanyń qysylǵanǵa qoldaýyn, jabyrqaǵanǵa jebeýin, ózgeniń bas aýrýyna júregi syzdaıtynyn kóbirek aıtady.
«Jaqııa óte sypaıy, aq kóńil, adal kisi bolatyn. Osyndaı azamatty men de syılap, qadir tuttym» dep estelik aıtypty Shymkent qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy bolyp qyzmet atqarǵan Aqbergen Turalın.
Toqsanynshy jyldardyń basynda Jaqııa aǵa zeınetkerlik demalysqa shyqqanymen, jasym keldi dep jaıbaraqat otyryp qalatyndar sanatynan emes edi. Sondyqtan da bolar, alpystan asqan shaǵynda halyqqa qajetti taýarlar satatyn zamanaýı dúkender jelisin ashyp, tyń istiń bastaýshysy bolady. Osy qarqynmen kóptegen tyń sharýalardy atqarady. Al ózi kózdegen búkil jumysty jolǵa qoıyp, kóńili tynshyǵan sátte, tizgindi balalaryna ustatyp, demalǵandy jón kóredi. Endi el kórip, jer aralaýǵa baǵyt ustaıdy.
Aldymen Býrabaıǵa at basyn buryp, «Jer shoqtyǵy – Kókshetaýdyń» tamasha tabıǵatyna kóz sýarady. Odan keıin shetelderge de talaı márte sapar shekti. Parıjge de bardy, Dýbaıǵa da at basyn tiredi. Biraq, sonyń bárinen de týǵan eldi saǵynyp oralady.
* * *
Endi «Jaqııa» qoǵamdyq qaıyrymdylyq qory týraly birer sóz.
Jaqııa aǵa keıingi urpaǵynyń elge, onyń ishinde ózi kindigi tamǵan Qarabutaq jerine qaıyrylyp soǵyp turǵanyn qalaǵan syńaıly. О́zi kózi tirisinde qalap ketken atamekenge degen altyn kópiriniń aldaǵy ýaqytta da jalǵasqanyn amanattapty. Áke amanatyn júzege asyrýdyń jolyn negizdegen bul qor 2012 jyldan beri jumys isteıdi. Onyń basty maqsaty — balalar úıleriniń jáne áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasynan shyqqan balalar men jastarǵa bilim, tárbıe alýy, salaýatty ómir saltyn qalyptastyrýǵa múmkindikter jasaý arqyly Qazaqstannyń abyroıly jáne tabysty azamattaryn daıarlaýǵa úles qosý.
Atalǵan qor kóptegen qaıyrymdylyq jumystarymen shuǵyldanady. Atameken —Araltóbe aýylyna jasalynǵan kómek-qoldaýdy aıtpaǵanda, «Jaqııa» qaıyrymdylyq qory Almaty qalasy men Almaty oblysynda «Kúlimsireýińdi syıla» stomatologııalyq kómek», «Jaqııa Sársenov atyndaǵy bilim berý granty», «Oqý oryndaryn qoldaý» baǵdarlamalaryn júıeli túrde júzege asyryp keledi. Almaty qalasynyń №1-2 balalar úıleriniń Almaty oblystyq №1 balalar úıiniń, «Kovcheg», «Perzent», SOS balalar aýylynyń, №10 mektep-ınternatynyń balalaryna, jastar úıiniń tárbıelenýshilerine jáne «Ana úıi» mekemesiniń shákirtterine stomatologııalyq jáne ortodontııalyq qyzmet kórsetilgenin erekshe bir ıgilikti is dep sanaýǵa bolar.
Bilim berý granty baǵdarlamasy boıynsha kóptegen stýdentter qabyldanyp, grant pen stıpendııa ıelendi. Solardyń qatarynda Araltóbe aýylyndaǵy Qyzyljuldyz orta mektebiniń túlekteri top jaryp kele jatqany qýanyshty. Qarap kórelik.
Qordyń alǵashqy stıpendıaty Gúlnur Orynbasarova Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetinde «Qazaq fılologııasy jáne dúnıejúzilik tilder» mamandyǵy boıynsha oqyp, 2017 jyly úzdik bitirdi.
Botagóz Sabyrjanova Aqtóbe memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fızıka-matematıka jáne jaratylystaný fakýltetin támamdady.
Qudaıbergen Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýnıversıtetiniń jaratylystaný fakýlteti bıologııa mamandyǵy boıynsha bitirgen Altyn-Alqa Janaeva qazir Aqtóbe qalasyndaǵy №53 mektepte bıologııa pániniń muǵalimi.
Jansaıa Baıgeldınova 2019 jyly M. Ospanov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik medısına ýnıversıtetin bitirip, aq halatty abzal jandar qataryn tolyqtyrdy.
Jaqııa aǵanyń rýhyna syıynyp, ol kisiniń shapaǵatyn kórgen jastar legi bularmen shektelmeıdi. Olardyń qaı-qaısysy da búgingi kúni óz mamandyqtaryn umtylyspen meńgerip, qoǵamnyń alǵy shebinde azamattyq paryzdaryn óteýde. Bul — Jaqııadaı jaqsy jannyń amanatyna adaldyq.
2017 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Qaýlysymen Áıteke bı aýdanyndaǵy Qyzyljuldyz orta mektebine Jaqııa Sársenovtiń esimi berildi. Bul mektepte qazir 164 shákirt bilim alýda. Osy arada Jaqııanyń perzenti Janbolattyń burynyraqta eski mektepti jóndetýge kómektesip, odan keıin «Júz mektep» baǵdarlamasy aıasynda jańa ǵımaratqa qol jetkizýge yqpal etkenin de aıta ketken jón bolar.
«Jaqııa» qoǵamdyq qaıyrymdylyq qory mektep janynan zamanaýı sport alańyn salyp berdi. Mektepke «Ýaz» avtokóligin syıǵa tartty. Sársenovter áýleti atqaryp jatqan basqa da ıgilikti ister az emes. Gúljan Jaqııaqyzy bir kabınetti 10 kompıýtermen jabdyqtap berdi. Sporttyq quraldar men mýzykalyq aspapatary da osy qatardy tolyqtyra tústi.
«Jaqııa» qory «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Áıteke bı aýdany ákiminiń «Jyldyń úzdik uıymy» nomınasııasy boıynsha dıplom jáne statýetka túrinde «Jomart júrek» syılyǵymen marapattaldy.
Jaqııa Sársenov týraly «О́negeli ómir» atty estelikter jınaǵy 2012 jyly «Atamura» baspasynan jaryqqa shyqty.
Qazaqstannyń belgili músinshisi О́mirzaq Shanov 2017 jyly jaqsy aǵanyń músin jasap, elge tartý etti.
Belgili rejısser Qalıla Omarov kórnekti azamat týraly derekti fılm túsirdi. Zamandastary Jaqııa aqsaqal týraly «Qudaıyna qaraǵan adam!»- deıdi eken. Atalǵan týyndyǵa onyń osy bıik adamgershilik tulǵasy arqaý etip tartylǵan. Tula boıyna ulttyq rýh, izgi qasıetterdi molynan sińirgen qartty abyz dep ataǵan ǵoı dańqty Baýyrjan Momyshuly. Sol abyzdyq ta bizdiń keıipkerimizdiń boıyna Alla syılaǵan bir izgi qasıet pe dep qaldyq!
* * *
Jalǵyzdyń da japyraǵy jaıylady eken. Jetimdik taqsiretin meılinshe kórip, basyn taýǵa da, tasqa da urǵan Jaqııadaı pendesiniń bir kúnderi basyna shýaq ornap, aınalasy aıdynǵa aınalatynyn kim boljady deısiń?!
Talaı qıyndyǵyn usynǵan ómir keıinirek qyzyq-qýanyshyn da aıaǵan joq. Izadadaı jaqsy jar súıdi. Ortalarynda súıkimdi sábıler dúnıege keldi.
Jaqııa qyzmet babynda tanylyp, eldiń aqylshy azamatyna aınaldy. Balalary da tárbıe kórip, aldaryndaǵy jaqsy joldy jalǵastyra bildi.
Áke aqylymen eseıgen, biraq qazaqtyń qaǵazǵa jazylmaǵan qaǵıdasymen inisi syndy bolyp ósken Qasymhan elge bilikti ınjener-energetık retinde tanyldy.
Janbolat Sankt-Peterbýrgtaǵy sanıtarlyq-gıgıenalyq ınstıtýtta oqyp, odan keıin Kıevtegi aspırantýrany támamdady.
Búginde Janbolat Jaqııauly — tanymal kásipker, qoǵamdyq qaıratker jáne belgili mesenat. Ol Qazaqstan Respýblıkasy munaı-gaz jáne energetıka salalaryndaǵy tájirıbeli, bedeldi jáne kásibı basqarýshylardyń biri.
Onyń el ekonomıkasyn kóterýdegi belsendi eńbegi «Qurmet», «Parasat» ordenderimen, birneshe medaldarmen atap ótildi. «Vengrııa Respýblıkasyna sińirgen eńbegi úshin» ordenine laıyq dep baǵalanýy memleketter arasyndaǵy yntymaqtyqqa aıyryqsha úlesin bildiredi.
Gúljan Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetin bitirdi.
Marat Máskeýdegi avtokólik joldary ınstıtýty qabyrǵasynda oqyp, osy salanyń mamany bolyp shyqty.
Dınara Máskeýdiń bilimin alyp, ınjener mamandyǵyn ıgerdi.
Olardan taraǵan nemerelerdiń ózi búginde atqa mindi, Sársenovter áýletiniń týyn joǵary kóterip, atalary Jaqııanyń jaqsy esimin jarııa etýge olar da úles qosyp júr.
* * *
Balalary ósip, ózi de egdelikke bet alǵan tusta Jaqııa aǵanyń júregine maza bermegen bir jaı — áke-sheshesiniń basyna baryp, belgi qoıý bolatyn. Onyń sáti 1987 jyly ǵana tústi. Elýdiń ústine erkin shyǵyp, alpys degen aýyldyń qarasy kórine bastaǵan kez edi bul.
Jazdyń bastalar tusynda Jaqııa aǵa janyna ómirlik serigi Izada apany, balalary Qasymhan men Maratty, sondaı-aq О́mirtaı, Saıfýlla atty inilerin ertip, eki jeńil avtokólikpen Shymkentten Qarabutaqqa jol tartady. Kıevte oqýda júrgen Janbolat ta qosylady bularǵa. Elge kelgesin aýyldyń úlkenderiniń bastaýymen áke-shesheniń jatqan jerin taýyp, basyn kóteredi. Arnaıy jasatylǵan qulyptasty qoıady, halyqty jınap as beredi.
Odan keıin Jamanqalaǵa sapar shegip, sol jaqta meken etken týystardyń izin indetedi. Munda da ólisine bata oqyp, urpaqtarymen saǵynysa kórisedi.
* * *
Bir kezde Araltóbe aýylynan jadap-júdep, tirshilik úshin talpynyp shyqqan jas bala arada qanshama jyl ótkende ósip-órkendep, jan-jaǵy tamyrlanǵan úlken báıterekke aınaldy. Ol kemeldi jasqa kelip, balalary bir-bir shańyraq kóterip, nemereler súıgen tusynda balapandaryn sońyna ertken ata qaz sekildi ata baba mekenine qaıta oraldy.
Kózi tirisinde óziniń kindik qany tamǵan jerdiń qadirin urpaǵyna sezdirip ketkisi kelgen bolar, bálkim.
Jaqııa aǵanyń sol bir asyl armany búginde oryndaldy. Sársenovter áýleti atamekenge jıi at basyn burýdy ádetke aınaldyrdy.
Jaqııa aǵa ómir boıy qazaqtyń keremet shaıyry Qýandyq Shańǵytbaevpen bir júzdesýdi armandap ótken eken. Bylaı qaraǵanda asa qıyn da sharýa emes, biraq sonyń sáti túspegen.
Esińde me, Qarabutaq, Tahaýı,
Shet jaqtaǵy Esmalaıǵa taqaý úı...-
dep keletin óleń joldary týǵan mekendi ańsap júrgen Jaqııa aǵanyń júregine jylý berip kelgen shyǵar, sirá.
Shynynda da, tabıǵattyń tartylys zańy olardy alysqa jibermeıtin bolsa kerek. Ǵulama Ýtba ıbn Ábı Sýfııan: «Balańa berer birinshi tárbıeń, eń aldymen, ózińdi jóndeýiń, óıtkeni olardyń nazary seniń is-áreketińde. Seniń istegen isiń olar úshin jaqsy amal, tárk etkeniń jaman amal, sony bilip qoı» degen eken. Urpaǵynyń ákeden kórgenin jalǵastyrýy Sársenovter áýletiniń qalypty qaǵıdasyna aınalǵany qandaı súıinishti!
«Sen bizge, aıaýlysyń, Araltóbe!».
Bul — jan júregimen atamekendi ańsap ótken, týǵan jerge saǵynyshyna ómir boıy selkeý túsirmegen Jaqııa aǵanyń sanaly urpaqtarynyń búginde shyn peıilden shyqqan salıqaly, qaıyrly sózine aınaldy!
Arynǵazy BERKINBAEV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Nurmuhanbet DIIаROV,
aqparat salasynyń úzdigi
