Prezıdent Ulttyq ǵylym akademııasynyń 75 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty sessııada sóılegen sózinde «Biz ǵylymnyń ulttyq ekonomıkaǵa qosatyn úlesin kóbeıtýimiz kerek. Sonymen birge álemdik ǵylymı keńistikpen yqpaldastyqty kúsheıtken jón. Ǵalymdar elimizdiń rýhanı damýyna da basa mán bergeni durys» degen bolatyn. Memleket basshysynyń otandyq ǵalymdarǵa qanshalyqty jaýapkershilik júktep otyrǵanyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady.
Qazirgi jaǵdaıda Qazaqstan ǵylymy qandaı baǵytty ustanýy kerek? Ǵalymdar neni eskerýi tıis? Biz bul suraqtardy birshama jyl shetelde shyńdalyp, sanaly túrde elge oralyp, qazir otandyq ǵylymǵa olja salyp júrgen bilikti mamandarǵa qoıyp kórdik. Atap aıtqanda, bizdiń suraqtarǵa «Astana» ulttyq zerthanasynyń basshysy Dos Sarbasov, Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory Alıma Bısenova, Materıaldardy perspektıvalyq zertteý jáne lazerlik tehnologııalar zerthanasynyń dırektory Jandos О́teǵulov, Nazarbaev ýnıversıteti prezıdentiniń keńesshisi Qanat Baıǵarın jaýap berdi.
Jańa Qazaqstan jaǵdaıynda otandyq ǵylym qandaı baǵytty ustanýy kerek?
Dos Sarbasov: О́zgeris sózben emes, naqty ispen jasalady. Sondyqtan bul reformalardy ótkizý jáne tyńǵylyqty josparlaý sekildi mańyzdy baǵyttan turatyn memlekettiń uzaq merzimdi qadamyna baılanysty. Jańa Qazaqstan tujyrymdamasy el damýynyń jańa nusqasy retinde jaǵdaıdyń kúrdeliligin tolyq kórsete almaıdy. О́ıtkeni, Qazaqstan damyǵan el bolamyz ba álde bolmaımyz ba degen ótpeli kezeńde tur. Bul proseste ǵylym mańyzdy ról atqarady. Másele jańa tehnologııalardy ázirleýmen sheshilmeıdi. Ekonomıkanyń ónerkásiptik sektory úshin qajetti mamandardy daıarlaý jáne oqytý da mańyzdy. Ǵalym retinde aıtarym, tek myqty zertteý baǵdarlamalary bar el ǵana básekege qabiletti.
Alıma Bısenova: Qazaqstan ǵylymy elimiz táýelsizdik alǵan soń uzaq ýaqyt boıy óziniń damý jolyn izdegeni barshaǵa málim. Bul rette otandyq ǵalymdar álemdik ǵylymnyń úzdik tájirıbesin ıgerýge tyrysty. Sondaı-aq el bıligi stýdentterdi shetelge oqýǵa jiberýdi qolǵa aldy. Qazir álemniń úzdik mektepterinen tájirıbe jınadyq, ózimizge kerektini aldyq dep tolyq aıta alamyz. Endi óz júıemiz úshin jumys istep, ózimizge qajetti baǵytty tańdaýdyń, ózimizge tıimdi dúnıelerge nazar aýdaratyn ýaqyt keldi.
Ǵylym elde týyndaǵan syn-qaterlerdi sapaly túrde jeńýge kómektesýi tıis. Bul rette álemdik ǵylymmen baılanysty buzýǵa bolmaıdy. Jahandyq sıpat pen básekege qabilettilikti esten shyǵarmaý mańyzdy. Sondyqtan memlekettiń baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý júıesin damytý qajet. Osynyń aıasynda Úkimet eldiń bolashaqta tabysty damýy úshin mańyzdy máseleler men mindetterdi alǵa qoıýǵa tıis te, al ǵalymdar olardy sheshýge mindetti. Mektepteri, zertteý ortalyqtary bar jetekshi ýnıversıtetterdiń kóp bolǵany jaqsy. Ǵylymı klasterler damýy kerek. Mindet aýqymdy bolyp kóringenimen, qoryqpaý kerek. Qaıta soǵan umtylǵan jón.
Jandos О́teǵulov: Qazaqstanda ǵylymdy damytýdyń basymdyqtaryn aıqyndaý úshin eń aldymen, bizde jáne shetelde qazirgi kúni ekonomıka men qoǵamda qandaı ótkir problemalar baryn anyqtaý qajet. Ol úshin árbir 5 jyl saıyn qoldanbaly jáne irgeli ǵylymdardaǵy ǵalymdar sheshýi tıis mindetterdi aıqyndaý maqsatynda barlyq sala boıynsha forsaıttyq SWOT-taldamalyq zertteýler júrgizý kerek. Mundaı taldaýmen jergilikti jáne sheteldik ǵalymdardyń basyn biriktirip otyrǵan belgili bir ortalyq aınalysqany durys. Atalǵan ǵalym-analıtıkter ǵylym men jańa tehnologııalardaǵy ulttyq jáne álemdik trendterdi de qadaǵalaıtyn bolady.
Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııani ótkerip jatqan álemde fızıkalyq, sıfrlyq, bıomedısınalyq, áleýmettik ǵylymdar men tehnologııalardyń túıisken jerinde áreket etetin pánaralyq baǵytqa oıysý úrdisi baıqalyp otyr. Bolashaqta eń mańyzdy ǵylymı jańalyqtar da osy baǵyttardyń birigýinen paıda bolady dep oılaımyn. Máselen, bizdiń aldymyzda sýdyń jetispeýshiligi, sonyń ishinde taza aýyz sý, dem alatyn aýanyń lastanýy, eldiń ońtústiginde elektr energııasynyń jetispeýshiligi, ulttyq qaýipsizdik sııaqty kúrdeli máseleler tur. О́zekti áleýmettik problemalardyń qatarynda ajyrasý men jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtiń kóptigi de bar. Biz bul máselelerge asa mán bermeı keldik. Endi olaı isteýge bolmaıdy. Ekonomıka men qoǵamdaǵy máselelerdi sheshýge ártúrli saladaǵy ǵalymdardyń kúsh-jigerin baǵyttaý qajet.
Qanat Baıǵarın: Qazirgi álemniń damýyn negizgi baǵyttar boıynsha ǵylym men ozyq tehnologııalar qalyptastyrady. Sondyqtan elimizdiń bolashaqtaǵy jetistikteri úshin irgeli ǵylymı zertteý baǵdarlamalary kerek. Álemdik ekonomıkanyń damýyna túrtki bolǵan ınnovasııalardyń shamamen 85%-y dál osy irgeli ǵylymı zertteýlerge negizdelgen. О́tken ǵasyrdyń ortasy men sońynan bastap atom ıadrosyn, joǵary energııalyq fızıkany, astronomııany, esepteý matematıkasyn, topologııany, genetıkany, hımııany zertteý kóptegen ıgilikke jol ashty. Atalǵan salalardaǵy jetistikter negizinde lazerler, radarlar, telekommýnıkasııalyq qurylǵylar, ınternet, zamanaýı tehnıkanyń birneshe býyny, robottar, medısınalyq jabdyqtar, jańa materıaldar, dári-dármekter jáne basqa da ınjenerlik tehnologııalar paıda boldy. Nanotehnologııa men nano-bólshekter, optıkalyq, radıo jáne basqa da dıapazondardaǵy ýltra sezimtal sáýlelený detektorlary, tipti jasandy ıntellekt dúnıege keldi. Sondyqtan Qazaqstan ýaqyttan qalyspaı, álemdik ǵylymı ortalyqtarmen birge irgeli ǵylymdar salasyndaǵy zertteýlermen aınalysýy qajet.
Sondaı-aq bizdiń el álemdik naryqqa túsetin qazaqstandyq ónimniń qunyn arttyrýy úshin tabıǵı resýrstardyń shıkizat túrinde satylýynan alshaqtaýy tıis jáne olardy óńdeý deńgeıin barynsha tereńdetýi kerek. Ol úshin qoldanbaly ǵylymdardy damytý jáne zamanaýı tehnologııalar men ǵylymnyń sońǵy jetistikterindegi qazaqstandyq ǵalymdardyń sarapshylyq deńgeıin arttyrý mańyzdy. Ǵylymı jańalyq pen ony is júzinde qoldaný arasyndaǵy ýaqyt óte qysqa. Sondyqtan memleket ekonomıka men ındýstrııanyń naqty sektoryna zamanaýı jetekshi ǵylymı jetistikterdi, tehnologııalar men praktıkany qabyldaýǵa múmkindik beretin ınfraqurylym qurýda sapaly jumys isteýi kerek. Osy atalǵan baǵyttar otandyq ǵylymnyń jáne tutastaı alǵanda eldiń tabysty damýyna eleýli úles qosa alady. Tıisinshe halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa da da múmkindik bar.
Qazaqstan úshin ǵylymı turǵydan damýdyń qandaı joly tıimdi?
Dos Sarbasov: Ǵylymı damýdyń basymdyǵy degenimiz – eldegi turǵyndardyń ál-aýqaty, onyń ishinde ómirdiń ekonomıkalyq jáne sapalyq parametrleri. Ǵylymı damýdyń negizgi mindeti – el ekonomıkasynyń barlyq salasynda, sondaı-aq densaýlyq saqtaýda aldyńǵy qatarly jáne básekege qabiletti tehnologııalardy engizý ári qoldaý. Básekege qabiletti ǵylym qysqa merzimde qomaqty jáne úzdiksiz qarjylandyrýdyń nátıjesinde ǵana damı alady. Bul rette aýmaǵy úlken el retinde erekshelenetin Qazaqstan úshin halyq sany shekteýshi faktor bolyp sanalmaıdy.
Alıma Bısenova: Eń aldymen ǵylym qoǵamdyq suranyspen, eldiń paıdasymen baılanysty bolýy kerek. Eger bizde mal jáne ósimdik sharýashylyǵy jaqsy damyp jatsa, onda ǵylym osy salalardyń suranystaryna sapaly qyzmet kórsetýi tıis. Eger elimizge psıhologtar nemese muǵalimder qajet bolsa, onda ǵylym memleketke atalǵan mamandardy sapaly daıyndaýǵa kómektesýi kerek. Sondaı-aq ǵalymdardyń memleketke tolyqqandy aqparat berýin retteý mańyzdy. Iаǵnı sapaly ózara dıalogty jolǵa qoıý qajet. Álemde jáne bizdiń qoǵamda ne bolyp jatyr, boljamdy ssenarııler qandaı, qoǵamda qandaı qundylyqtar qalyptasýy múmkin, bul eldiń damýyna qalaı áser etedi degen suraqtar jaýapsyz qalmaýy tıis.
Jandos О́teǵulov: Memleket qarjylyq turǵydan birqatar dúnıege nazar aýdarýy kerek. Birinshiden, elimizde belgili bir deńgeıde «ósý núktesi» bola alatyn Nazarbaev ýnıversıtetine uqsas taǵy eki zertteý ýnıversıtetin qurý kerek. Ol úshin qazirdiń ózinde atalǵan ýnıversıtetter úshin «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly bolashaq professor-zertteýshilerdi daıarlaýdyń strategııalyq baǵdarlamasyn ázirleý qajet. Bul oqý baǵdarlamasy uzaq merzimdi bolýy kerek jáne kem degende 12 jyldyq daıyndyqqa arnalýy shart: 4 jyl bakalavrıat + 2 jyl magıstratýra + 4 jyl doktorantýra + kem degende 2 jyl postdoktorantýra.
Ekinshiden, Scopus jáne Web of Science bazalaryndaǵy jetekshi jýrnaldardaǵy jarııalanymdar arqyly belsendi ǵylymı qyzmet nátıjelerin kórsetetin elimizdiń professor-oqytýshylar quramyn, zertteýshileri men stýdentterin materıaldyq turǵydan yntalandyrý kerek.
Úshinshiden, pándik olımpıadalarda ǵana emes, sonymen qatar ulttyq jáne halyqaralyq ǵylymı-ınjenerlik jáne jobalyq konkýrstarda júldeli oryndarǵa ıe bolǵan joǵary synyp oqýshylaryn materıaldyq turǵydan yntalandyrý qajet. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, balalardyń osyndaı baıqaýlarǵa erte jastan qatysýy olardyń ǵylymı mádenıeti men ǵylymı kreatıvtiligin qalyptastyrady.
Tórtinshiden, elde qosylǵan quny joǵary ónimder shyǵaratyn ári ǵylymdy qajetsinetin óndirister qurýǵa yqpal etý mańyzdy. Olar joǵary bilikti ǵylymı-ınjenerlik kadrlardy daıarlaýǵa jol ashady. Máselen, Qazaqstanda kommersııalyq AES qurý elde ıadrolyq tehnologııalar men materıaltaný salasyndaǵy ǵylymı mektepterdiń damýyna múmkindik beredi. Munaı servıstik, geologııalyq barlaý jáne taý-ken kompanııalary úshin lazerlik-optıkalyq aspaptar shyǵaratyn óndiristerdi qurý munaı men paıdaly qazbalardy alý koeffısıentin arttyrýǵa baǵyttalǵan jańa lazerlik-optıkalyq tehnologııalar qurýǵa bastaıdy. Qaterli isik dıagnozyna arnalǵan jańa optıkalyq qurylǵylar elimizdiń densaýlyq saqtaý deńgeıin jańa beleske kóteredi. Fotonıka salasynda ǵylymdy qajet etetin osyndaı óndiristerdi qurýǵa, mysaly, mıkro nemese nano-elektronıkany damytýǵa asa bir qomaqty qarjylyq ınvestısııa qajet emes.
Qazirgi geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty keıbir belarýstyq, reseılik jáne ýkraınalyq joǵary tehnologııalyq kompanııalar Qazaqstanda óz óndiristerin ashý múmkindigin qarastyrary anyq. Bul bizdiń elde ǵylymdy qajetsinetin ındýstrııany odan da tez qalyptastyrýǵa jáne biliktiligi joǵary mamandardy daıarlaýǵa yqpal etpek.
Qanat Baıǵarın: О́kinishke qaraı, qazir Qazaqstannyń naqty ekonomıkasy men otandyq ǵylym bir-birimen qabyspaı tur. Bıznes paıda tabady, al memleket ǵylymnyń múmkin degen úlesin eskermesten ulttyq tabysty qalyptastyrady. Alǵa jyljý úshin elimizge ǵylymdy, naqty óndiristi jáne bıznesti basqarý prosesin aıtarlyqtaı ózgertý qajet. Qazaqstan úshin ońtaıly model – úsh jyl ishinde ǵylymdy qarjylandyrýdy qazirgi deńgeıden (0,12%-dan) ishki jalpy óniminiń 1%-yna deıin maqsatty túrde ulǵaıtý. Aldaǵy bes jylda bul úlesti 3%-ǵa deıin arttyrý qajet. Mundaı qadam bizge ǵylymnyń básekege qabiletti damýyna jáne tabysty ındýstrııalyq bolashaq qurýǵa jol ashady.
Eldegi ǵylymı modeldiń tıimdiligin qalaı ólsheýge bolady? Jalpy bul múmkin be?
Dos Sarbasov: Memleket ekonomıkasy damyǵan elge aınalsa, demek atalǵan memlekettegi ǵylymnyń básekege qabiletti jáne tıimdi bolǵany. Bul qarapaıym ǵana formýla. Kez kelgen damyǵan memlekettiń júrip ótken jolyna úńilseńiz, ondaǵy ǵylymnyń qanshalyqty myqty ári básekege qabiletti ekenin ańǵarý qıyn emes. Ǵylym zamanaýı quraldar men tehnologııalardy damytady, al Úkimet jeke sektorǵa olardy júzege asyrý tetikterin usynady.
Alıma Bısenova: Qazaqstannyń ǵylymǵa qansha qarajat jumsaıtynyn jáne odan qandaı dıvıdendter alatynyn eskere otyryp, otandyq ǵylymnyń jaı-kúıin jaman emes dep baǵalaýǵa bolady. Bizdiń jaǵdaıymyz Ortalyq Azııanyń kóptegen jetekshi joǵary oqý oryndaryna qaraǵanda jaqsy jáne akademııalyq ashyqtyqty engizý óz nátıjesin berýde. Sondyqtan otandyq ǵylym durys baǵytta júrip kele jatyr dep oılaımyn. Eń bastysy, ǵylym men bilim berýdi memlekettik qoldaýdyń qazirgi jaǵdaıyn joǵaltpaý kerek. Kerisinshe oǵan qarqyn qosý nemese qazirgi deńgeıdi saqtaý mańyzdy.
Birden aıtaıyn, Amerıkamen teńesý mindet emes. Ol jaqta bári jaqsy dep aıta almas edim. Onda da ǵylym men bilimniń óz qıyndyǵy bar. Máselen, Amerıkadaǵy bilim óte qymbat. Aıvı lıgasynyń ýnıversıtetterinde bakalavr dárejesin alý ortasha eseppen 60 myń dollarǵa túsedi. Adamdar úshin bul baǵa tym joǵary. Ásirese, pandemııa bilim berý tendensııalaryn ózgertti. Sonyń ishinde bilimdi ınternet arqyly alý aldyńǵy orynǵa shyqty. Qajetti bilim ınternette qoljetimdi bolsa, artyq shyǵyn shyǵarýdyń qandaı qajeti bar?!
Kún tártibinde turǵan taǵy bir másele – alǵan bilimdi baǵalaý. Adamnyń áleýetin dıplommen jáne ondaǵy baǵalarmen ólsheý birtindep kelmeske kete bastaıdy. Álemniń jetekshi kompanııalary testileý arqyly jumysqa úmitkerlerdiń praktıkalyq daǵdysy men bilimin baǵalaýǵa bet buryp jatyr.
Jandos О́teǵulov: Qazirgi ýaqytta ǵalymnyń jetistigi kóbinese onyń halyqaralyq resenzııalanǵan jýrnaldardaǵy jarııalanymdarynyń sany men sapasyna baılanysty. Ǵalymnyń eńbekteri jyl saıyn jaqsy jýrnaldarda jarııalansa jáne basqa ǵalymdar onyń jumysyna jıi silteme jasasa, onyń ǵylymı ortadaǵy mártebesi soǵurlym joǵary bolady. Ǵylymı eńbektiń sapasy men ónimdiligin ólsheý úshin álemniń kóptegen ǵylymı ortalyqtary men ýnıversıtetteri ǵalymdardyń eńbegin baǵalaýdyń sandyq kórsetkishterin, mysaly, Hırsh ındeksin paıdalanady. 95 paıyzdyq jaǵdaıda atalǵan ǵylymı metrıkalyq tásil shyndyqty kórsetedi. О́kinishke qaraı, ózara kelisip, reıtıngtegi ornyn jasandy túrde kóterýge umtylatyn ǵalymsymaqtar da joq emes.
Tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirlemelermen jumys isteıtin ǵalymdardyń eńbegin baǵalaýdyń mindetti krıterııi – jarııalaǵan ǵylymı jumystardyń negizinde jasalǵan ónertabystarǵa halyqaralyq patent alý. Eger damyǵan tehnologııany satýǵa, tehnologııalyq startap-kompanııalardy qurýǵa jáne satýdyń belgili bir paıyzyna qol jetkizýge lısenzııalyq kelisimderi bolsa, ónertapqysh ǵalymnyń bedeli de arta túsedi. Eldegi jáne álemdegi ýnıversıtetterdiń jumysyn baǵalaýda memleketter ártúrli reıtıngterdi paıdalanady. Menińshe, álemdegi zertteý ýnıversıtetterin baǵalaýdyń eń perspektıvaly halyqaralyq reıtıngi – US News Best Global Universities. О́kinishke qaraı, Qazaqstannan Nazarbaev ýnıversıtetinen basqa birde-bir joǵary oqý orny atalǵan reıtıngke ilikken emes.
Qanat Baıǵarın: О́kinishke qaraı, ázirshe ólsheı qoıatyndaı erekshe eshteńe joq. Árıne, jaı ǵana esepteýge bolady. Ol týraly áriptesterim joǵaryda aıtty. Alyp-qosarym shamaly.
Qazir ǵylym degende Nazarbaev ýnıversıteti oıǵa oralady. Qalaı oılaısyzdar, atalǵan ýnıversıtet elimiz úshin úlken jetistik pe, álde shyǵyn ba?
Dos Sarbasov: Nazarbaev ýnıversıteti – Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil postkeńestik keńistik úshin aýqymdy ınnovasııa. Qysqa ýaqyt ishinde nólden bastap myqty bilim berý jáne ǵylymı-zertteý baǵdarlamalary bar ýnıversıtet qurý – úlken jetistik. Basqasha aıtý múmkin emes. Iá, ony qurý úshin qomaqty shyǵyn jumsaldy. Biraq alynǵan nátıje árbir salynǵan teńgeni aqtaýǵa turarlyq. Ýnıversıtet jyl saıyn óziniń zertteý áleýetin keńeıtý arqyly kúsheıe túsýde. Ras, ýnıversıtetti ustap turý qymbatqa túsedi. Biraq otandyq bilim men ǵylym júıesindegi serpilis úshin qarjydan tarylýdyń reti joq. Ýnıversıtet el damýynyń katalızatoryna aınalýy úshin bıznesmender memleketke kómektesýi tıis. Iаǵnı, qarjyny qaptaǵan qurylysqa ǵana emes, bilim jáne ǵylymdy qajet etetin jobalarǵa, medısınaǵa salǵan da durys.
Alıma Bısenova: Bul suraqqa áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylymdar turǵysynan jaýap berýge tyrysaıyn jáne óz pánimniń úlesi boıynsha baǵalap kóreıin. Antropologııa adam men adamzat damýynyń ártúrli aspektilerimen aınalysady. Ol evolıýsııany, modernızm men progress uǵymdarynyń paıda bolýyn, qazirgi álemdegi osy uǵymdardyń ózgerýin zertteıdi.Nazarbaev ýnıversıteti ashylǵanǵa deıin birde-bir otandyq ýnıversıtet «Antropologııaǵa» mamandanǵan emes. Nazarbaev ýnıversıteti atalǵan mamandyq boıynsha mamandardy daıyndap qana qoımaı, sonymen qatar antropologııalyq perspektıvamen baılanysty mamandyqtardy baıyta túsýde.
Jandos О́teǵulov: Kez kelgen elde halyqaralyq deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetin qurý qashanda shyǵyndy baǵyt sanalady. Biraq ony jelge ushqan qarjy dep aıtýǵa kelmeıdi. Bul – Qazaqstan erte me, kesh pe jasaýǵa tıis strategııalyq qadam. Investısııalar qazirdiń ózinde óz jemisin berýde. Nazarbaev ýnıversıteti álemniń alǵashqy 2000 zertteý ýnıversıtetiniń qataryna engen Qazaqstandaǵy ǵana emes, búkil Ortalyq Azııadaǵy jalǵyz joǵary oqý orny. Ol bizdiń elde halyqaralyq standarttarǵa negizdelgen jańa ǵylymı mádenıettiń paıda bolýyna jol ashty. Eger memleket ǵylymdy halyqaralyq deńgeıde damytýdy kózdese, dál osyndaı birneshe zertteý ýnıversıtetin ashqany durys. Men – optımıst adammyn. Sondyqtan Qazaqstandaǵy jáne Ortalyq Azııadaǵy ǵylymnyń jarqyn bolashaǵyna senemin.
Qanat Baıǵarın: Ǵylymda jyldam nátıje bolmaıtynyn túsiný kerek. Ǵylym eldegi joǵary tehnologııalyq ındýstrııany damytýǵa negiz bolýy úshin jas ǵalymdardy tarta otyryp, qýatty jáne básekege qabiletti ınfraqurylymdy quryp qana qoımaı, ony joǵary deńgeıde ustap turý jáne basqa elderdiń ǵalymdary úshin tartylys ortalyǵyna aınaldyrý mańyzdy. Osy turǵydan alǵanda Nazarbaev ýnıversıtetiniń shoqtyǵy bıik. Osyny utymdy paıdalaný kerek. Nazarbaev ýnıversıteti halyqaralyq deńgeıdegi kóp beıindi ulttyq ýnıversıtet qurýdyń alǵashqy tájirıbesi ekenin atap ótkim keledi. Sondyqtan bul tájirıbeni eldiń ıgiligi úshin kádege jaratý mańyzdy. Iаǵnı, osy sekildi joǵary oqý oryndarynyń qataryn kóbeıtý qajet.
