Gaz baǵasy qaıta qymbattaı ma?

Tutyný ósti

Prezıdent 2 mlrd tekshe metr gazdy ishki naryqqa ákelý kerek dep esepteıdi.

«Gaz tutyný kólemi óte tez ósip jatyr. Bul Almaty JEO-2 men JEL-3-ti gazhımııalyq keshenge aınaldyrýǵa baılanysty. Keler jyly ishki naryqta gaz tapshylyǵy bolady dep boljanyp otyr. Úkimetke «Teńiz» aksıonerlerimen bir­lesip 2 mlrd tekshe metr gazdy eksport­tan ishki naryqqa qaıta baǵyttaý boıyn­sha jumys isteýdi tapsyramyn», dedi Q.Toqaev.

Osyǵan deıin Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov elde gaz tapshylyǵy 2025 jylǵa taman týyndaıdy degen edi. Mınıstrdiń aıtýynsha, taý-ken metallýrgııalyq kásiporyndardyń kómir­den gazǵa kóshýi tapshylyqty jedel­detedi. 2017 jyldan beri ishki na­ryqta gaz tutyný kólemi 4,8 mlrd tekshe metr­ge – 13,8-den 18,6 mln tekshe metrge ósken. 2010 jyldary ishki tutyný kólemi jylyna 9 mlrd tekshe metrdi qurasa, 2021 jyly bul kórsetkish 19 mlrd tekshe metrge jetken. Iаǵnı eki ese ósken. Mınıstrdiń sózine súıensek, tapshylyqty joıý úshin qolǵa alynatyn negizgi sharalar – gaz barlaý, óndirý jáne qaıta óńdeýdi qolǵa alý kerek. Sonymen qatar jer qoınaýyn paıdalanýshy ınvestorlar úshin yntalandyrýshy baǵa usyný da mańyzdy.

О́ndiris mólsheri qansha?

Elde gazǵa degen suranys jyl sanap kúsheıip keledi. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, 2030 jylǵa taman gazhımııa keshenin damytý úshin kem degende 4 mlrd tekshe metr gaz kerek. Qazir eldegi gazdandyrý deńgeıi 58 paıyzdy qurap tur. Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar jáne Aqmola ob­lys­tarynda gazdandyrý deńgeıi 1 pa­ıyz­ǵa da jetpeıdi. О́nerkásiptik kásip­oryn­dar da gazǵa tezirek kóshsek dep alaqan ysqylap otyr. Ekologııany jaq­sar­tý jáne dızel otynyna degen júktemeni azaıtý maq­satynda keleshekte qoǵamdyq transportty da gazǵa kóshirý máselesi kún tártibinde bar. Dál osy maq­sattyń ózine jyl saıyn 500 mln tekshe metr gaz kerek dep esep­teıdi sala bilgirleri. Ázir­she osy suranystyń bá­­rin ótep shy­ǵarlyqtaı gaz joq.

2021 jyly elimizde 53,8 mlrd tekshe metr gaz óndirilgen. 2022 jylǵy jospar – 54,5 mlrd tekshe metr. Biraq sonyń ­29,6 mlrd tekshe metri ǵana – taýarly gaz ­(taýarly gaz – paıdalanýǵa jaramdy gaz, qal­ǵany qajetti qysym­dy ustap turý úshin qaıtadan jer qabaty­­na aıdalady – red). Bıyl qańtar-aqpan­da 10 mlrd tekshe metr gaz óndirildi. Elimizde gaz óndirýmen negi­zinen «TeńizShevroıl», «Embi­MunaıGaz», «Qarashy­ǵanaq Pet­rolıým» kompanııalary aınalysady. Qazaqstan gaz qory boıynsha álemde – 22, TMD-da – 3-orynda.

Baǵa qymbattaýy múmkin be?

Úkimet ishki naryqtaǵy baǵany tu­raq­tandyrý úshin zaýyttan shyǵatyn ba­ǵany tonnasyna 28 myń teńge dep bekit­ken. Syǵymdalǵan gazdyń bólshek naryqtaǵy baǵasy óńirlerde qosylǵan qun salyǵymen birge lıtrine 50-75 teńge aralyǵynda.

Árıne, mundaı tómen baǵa gaz óndi­risiniń órisin taryltady, óıtkeni ón­di­rýshiler shyǵynǵa batyp jatyr. Bıyl qańtarda Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń 180 kúnge sy­ǵym­dalǵan gazdy ból­shek naryqta satý bo­ıynsha baǵa retteýdi engizgen edi. Sol mer­zim aıaqtalar kún taıap keledi. Úkimet tyǵyryqtan shyǵar jol izdeýge tıis. Tó­men baǵa óndirýshilerdi yntalandyrmaı­dy. Joǵary baǵa tuty­ný­shylardy zar qaqsatady. Qań­tar qasi­retiniń dál osy – gaz baǵasynyń kóterilýinen bas­tal­ǵanyn da bilemiz.

2030 jylǵa taman Qazaqstan jylyna 40,2 mlrd tekshe metr gaz tutyna bastaıdy. Bıznes salasynda analıtıka­lyq taldaý jasaýmen aınalysatyn IHS Markit baǵalaýy boıynsha, 2030 jylǵa taman eldegi kommersııalyq óndiris 36 mlrd tekshe metr bolady. Demek tutyný kólemi óndiris kóleminen asyp túsedi. Jalpy, boljam boıynsha 2030 jyly Qazaqstan 87,1 mlrd tekshe metr gaz óndirýi múmkin, alaıda sonyń tek 40 mlrd tekshe metr­ge jýyǵy ǵana taýarly gaz bolyp qaıta óńdeledi. Qalǵany (47 paıyzy) gaz qysymyn jetkilikti deńgeıde ustap turý úshin jer qabatyna qaıta aıdalady jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jeke qajet­tiligine (15 paıyzy) beriledi.

Sarapshylar boljamy qandaı?

Energetıka naryǵynyń sarapshysy Sergeı Smırnovtyń aıtýynsha, ishki tutynýdyń ósýine baılanysty memleket 2019 jyldan beri gaz eksportyn belsendi túrde azaıtyp keledi.

«2019 jyly Qytaıǵa 7,5 mlrd tekshe metr gaz eksporttalsa, 2020 jyly – 7,3 mlrd, 2021 jyly – 6 mlrd tekshe metr bol­dy. Bıyl 5 mlrd tekshe metr bolady dep kútiledi. Jaqyn jyldarda eksport múl­de toqtatylýy múmkin», deıdi sarapshy.

Energetıka mınıstrliginiń keshendi jospary boıynsha 2030 jylǵa taman Qashaǵannyń qaıta óńdeý qýattylyǵy 9 mlrd tekshe metrge deıin artýǵa tıis.

«Barlaý men qosymsha bar­laýdyń jaǵdaıy qıynyraq. Táýelsizdik alǵaly beri gaz óndirý áleýeti joǵary birde-bir jańa ken orny tabylǵan emes. Ashylǵan ken oryndaryn ıgerýge 7-10 jyl ýaqyt ketedi. Sol sebepti re­sýrs­tyq bazany tolyqtyrýdan bólek gaz­transporttyq júıeni aýqymdy moder­nızasııalaý men qaıta óńdeý qýat­tylyǵyna arnalǵan qurylystar máse­lesi týyndap tur. Buǵan uzaq ýaqyt jáne kóp aqsha kerek. Memleket gaz ón­dirý jáne qaıta óńdeý jobalaryn zaım­dyq qarajat jáne syrtqy ınves­tı­sııa esebinen sheshkisi keledi. Zaım qa­raja­tyn qaıtarý kepili mindetti túrde tarıf shyǵynyna qos­ylady. Sondyqtan Ener­getıka mınıstrligi jer qoı­naýyn paıdalanýshylarǵa úlken fıskaldyq preferensııalar paketin berip qana qoımaı, ishki naryqta tabıǵı gaz baǵasyn kóterýdi kózdep otyr», dep boljaıdy S.Smırnov.

Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetov dál qazir Qazaqstan tap bolyp otyrǵan birneshe paradoks bar ekenin jetkizdi.

«Batys Qazaqstanda «Jaıyq­­­mu­naı­gazdyń» gaz zaýyty bar, ol jylyna 4,2 mlrd tekshe metrge deıin gaz óńdeı alady. Biraq sonyń 15 paıyz qýattyly­ǵy ǵana paıdalanylyp kele jatyr. Sebebi gaz joq. Al Atyraýdaǵy «Qashaǵan» ken ornynda gaz kóp, alaıda zaýyt joq. Taǵy bir paradoks – elordaǵa gaz jetkizý úshin Ortalyq Qazaqstandy kesip ótetin «Saryarqa» gaz qubyry salyndy. Bi­raq jiberýge gaz tapshy. Bizge naqty strategııa quryp, eń birinshi kezekte ne isteýimiz kerek degen máseleni sheship alý kerek. Soltústik oblystardy gazdandyrý úshin Reseıden gaz satyp alamyz degen áńgime shyǵyp jatyr. Túbegeıli Reseı gazyna baılanýǵa taǵy bolmaıdy. Qazir arzan dep qyzyqqanymyzben olardyń kez kelgen sátte gaz baǵasyn kóterip jibermesine kepildik joq. Sondyqtan árdaıym balama marshrýttardy qarastyryp, josparlap otyrý qajet», deıdi A.Narymbetov.

Suranys óndiristi basyp ozady

Jaqyn arada gaz baǵasynyń qaıta qymbattaýy múmkin ekenin profıldi mınıstrlik joqqa shyǵarmaıdy. 180 kúntizbelik kúnge bekitilgen syǵym­dal­ǵan gaz baǵasyn qadaǵalaý merzimi shil­dede aıaqtalady. Qalǵan 180 kúnde baǵa shamamen 20 paıyzǵa qymbattaýy múmkin. B.Aqsholaqovtyń aıtýynsha, gaz baǵasy qazir tonnasyna 28 myń bolsa, qadaǵalaý merziminen soń 36 myń teńge bolady. Kóterme baǵa lıtrine 17 teń­geden 19 teńgege ósedi. Benzın quıý be­ke­tterindegi baǵany baqylaýda ustaı­myz deıdi mınıstr.

«Eger zaýyttaǵy kóterme baǵa 2 teń­gege ósse, onda na­ryqtaǵy bólshek baǵa 5 teń­gege joǵarylaıdy. Ondaı jaǵdaı týyndasa ár jaǵdaıdy jeke qarastyryp, sharalar qabyldaımyz. Biraq bul jerde gaz óndirýshige de, janarmaı quıýshyǵa da baǵynbaıtyn faktor bar, ol – transport máselesi. Tasymaldaýshylar tasymal qunyna baılanysty baǵany kóterýi múmkin. Muny da eskerý kerek», deıdi vedomstvo basshysy.

«QazaqGaz» UK» AQ bas­qarma tór­aǵasy Sanjar Jár­keshov bıyl eksport deńgeıin 5 mlrd tekshe metr deńgeıinde ustap turýymyz kerek, áıtpese shyǵyn­ǵa batamyz dep shyryldaıdy. Onyń aıtýyn­sha, eger tutynýshylardyń barlyq ótinimi maquldanatyn bolsa, daǵdarys keler jyly-aq bastalyp júre bermek. 2024 jyldan bastap ishki suranys kólemi óndiris kóleminen 1,7 mlrd tekshe metrge asyp túsedi degen qaýipti boljam bar. S.Járkeshov baǵany birtindep kótergennen basqa amal joq ekenin aıtady.

Májilis depýtattary bolsa Qy­taı­ǵa eksportty qysqartpaý kerek de­­gen pikirde. Sebebi ol jaqtaǵy gaz ba­­­ǵasy bizden 8 ese qymbat. Maı­ly qa­­­­syqtan ońaı ajyraýǵa bolmaı­dy. Irı­na Smırnovanyń aıtýynsha, ón­diris­ke qarjy quıatyn ınvestor taýyp, eksporttyq kiristi qarapaıym qazaq­stan­dyqtar úshin gazdy sýbsı­dııa­laýǵa jumsaý qajet; Memleket eksportty da qysqartpaı, baǵany da kótermeı, ár úıge gaz kirgizýdiń jolyn tabýǵa tıis. Biraq mınıstr baǵany kótermeý múmkin emes ekenin aıtady. Sebebi ishki naryqta baǵa kóterilgende ǵana ınvestor kelip, jańa ken oryndaryn barlaý bastalady.

Memlekettiń aldynda qıyn tań­daý tur. Eksportty toqtatyp, ishki sura­nysty óteı­miz degenniń ózinde gaz jet­peýi múmkin. О́ıtkeni tutyný kólemi jyl sanap artyp kele­di. Al óndiristi arttyraıyn dese naryqtaǵy tómen baǵa óndirýshilerdi túk te yntalandyryp otyrǵan joq. Olar­dyń yntasyn kúsheıtip, ón­diristi eselep arttyrý úshin turǵyndarǵa gazdy birshama joǵary baǵada satý qajet. Alaıda bul taǵy da narazylyq týdyrýy múmkin. Úkimetke qalaı da arbany da syndyrmaıtyn, ógizdi de óltirmeıtin jol tabý kerek.