SEGIZ QYRLY, BIR SYRLY QALAMGER

1997 jyl. Salbyraǵan kóktem. О́liara shaq. О́skemen qalasynyń soltústik búıirinde jatqan, qazaǵynan orysy áldeqaıda mol Glýbokoe kentinde qazekem úshin úlken oqıǵa bolyp jatyr: búgin munda tuńǵysh ret qazaqsha mektep ashylyp, oǵan Tór Altaıdyń tekti týmasy, kózi tirisinde qutty qalamynan qazaqı qara sózdiń ýyzy sorǵalaǵan Oralhan Bókeıdiń aty beril­mekshi. Kent tóńiregi bar, О́skemeni bar, qo­ıy­ńyzshy, óńirdegi qazaqtyń qalam us­ta­ǵan­darynyń birazy sol saltanatqa jı­nalypty. Aýyldan kóship kelgenime jyl tolmaǵan men kópshiligin bile de bermeımin. Orta boıly, tolyqtaý kelgen kózildirikti jigit shyqty ortaǵa. Baıqaımyn, adýyndy. “Áıtińiz, búıtińiz” degen júrgizýshilerdi retine qaraı tarpyp tastap tur. Aýdan basshylary da onyń bul isine óreskeldik dep emes, syılasymmen qaraıtyn syndy. Ne qylasyń, ol óz sózinde jaqsy aıtty. Batyryp aıtty. Qasynyp aıtýymen birge tasynyp sóıleýinen myna sharaǵa asa qýanyp turǵany baıqalady. – Glýbokoe Glýbokoe bolǵannan beri qa­zaqtyń tili men dilin bosaǵasynan sy­ǵa­latqandy qoıyp, mańaıynan júrgizbeýshi edi. Mynaý oqıǵa – Táýel­siz­dik­tiń jemisi. Glýbokoeniń qa­zaqı tarıhynyń kúntizbesi dál búginnen bas­talady, aǵaıyn. Al Oralhan Bókeev – bir­týaryń. Qos qýanysh qaıyrymen bolsyn! – dep biraz siltedi. Kezek maǵan keldi. Oralhanǵa arnalǵan rek­vı­em-elegııamdy oqydym. Jurt káý­kildese qol soqty. Úzilis. Esik aldyna shyǵyp jelpinip turǵamyz. Janyma baǵanaǵy jigit keldi. – Men Ońdasyn Elýbaı degen “Egemen Qazaqstan” gazetiniń osy oblystaǵy tilshisi bolamyn. Maǵan sizdiń jańaǵy óleńińiz óte unady. Orekeńdi dál siz sııaqty joqtaý kerek eken, – dep meniń ishime maıdaı jaǵatyn sózderdiń birazyn boratty dersiń... Mine, Ońqańmen tanystyǵymyz osylaı bastalǵan. Sol jyly men de oblystyq “Dıdar” gazetine qyzmetke kirdim. Al Oń­dasyn ekeýmizdiń sol tanystyǵymyz jol­das­tyqqa, júre-bara dostyqqa ulasqan. Qym-qýyt ózgeristerge toly on jyldan astam ýaqyt aralyǵynda ishek-qarnymyz aralasa júrip, men Ońqańdy jan-jaqty ári meılinshe tanýǵa múmkindik alǵamyn... Onyń boıyndaǵy basty kemshiligi, múmkin ol jetistigi de shyǵar, basynan synyq súıem sóz asyrmaýy, qos jaýy­ry­ny­men jatsa da keý­desine eshkimniń tabanyn tıgizbeýge ty­ry­sýy, tyz etip tez ashýlanyp, kómeıine keptelgen oıyn laq etkizip tóge salatyny, alaıda tez qaıtatyny boldy. Múmkin, bul qasıet qazekemniń “Jaqsynyń ókpesi – jibek oramal kepkenshe” deıtin mátelin rastaıtyn bolar. Jýrnalıst Ońdasyn Elýbaıdyń bo­ıyn­daǵy kásibı eń myqty qasıeti – shap­shań­dyǵy. Ol belbeýin “bosatyp”, emin-erkin, arqasyn keńge salyp júrýdiń ne ekenin bilmeıdi. Sylbyrlyq – oǵan jat. Apyryp, japyryp isteıdi. Bir jerge baıyz taýyp otyrýdy da ol erinshektikke balaıdy. Son­dyqtan da shyǵar, tek Shyǵys Qazaqstan oblysy ǵana emes, bútkil res­pýb­lıkamyzda bo­lyp jatqan jańalyq-óz­geristerdiń egjeı-tegjeıli maǵlumatyn Ońdasynnan ǵana surap júretinimiz. Odan alynǵan aqparattarǵa kúdiktenýdiń qajeti de shamaly. Shapshańdyq demekshi... Anaý jyly Ońqańmen birge obly­sy­myzdyń Úrjar aýdanynda issaparda boldyq. Saparǵa onymen birge shyǵýdyń men úshin tıimdi-tıimsiz jaqtarynyń topany birdeı: jatyn-oryn, iship-jem, qaıda baramyz, qaıda turamyz degendeı kúıki suraqtarǵa bas aýyrtpaısyz. Nege deseńiz, osynyń bárin shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı Ońqań ózi retke keltiredi. Al tıimsiz jaǵy... Bir jerden qajetti materıal alǵanda ol men sııaqty as­yq­paı, belbeý aǵytyp otyrýdy bilmeıdi. Asyǵys. – Myna seniń júrisińmen júrsek, eki-úsh maqala úshin Úrjarda aı jarym jatýymyz kerek shyǵar. Bolbyrlyqty qashan qoıasyń osy, – dep taýsylyp sóıleıdi. Qoıshy, О́skemennen 600 shaqyrym qa­shyq­tyqta jatqan Úrjardan Aıagózge bir qo­nyp, úıge tús aýa keldik. Keshke taman Ońqań: – Úrjar týraly “Egemenge” bas-aıaǵy 400 joldaı materıal jiberip qoıdym. Qalǵanyn erteńge qaldyryp otyrmyn, – dep telefon shalyp tur. Astapyralla! Men shynymdy aıtsam, materıal jazǵandy qoıyp, terimdi de basyp úlgergen joq bo­la­tyn­myn. Mine, qazirgi dáýir jýrnalısi úshin eń qajetti qasıet – utqyrlyq pen shap­shań­dyqtyń úlgisin Ońdasynnan úırený kerek dep júretinim sondyqtan. Al, sport... Bul sala – Ońqańnyń máńgilik “derti”. “Ishken asyn jerge qoıady” degen mátel onyń sportqa degen qushtarlyǵynyń qolyna sý quıýǵa da jaramaı qalatyn shyǵar. Onyń jıhankezdigi 1996 jylǵy Atlanta Olım­pıa­da­syna bara almaı, barmaq shaınap, “qan” túkirip qalǵannan keıin ile-shala bastaldy. Ár sapardy erterekten oılastyrý ke­rek ekendigin, mem­lekettiń shyǵaıbaı qaltasyna úńile bergennen túk ónbeıtinin túsingen ol ózinshe tirlikke kóshti: mardymsyz jalaqysynan únem jasady, demeýshiler izdedi. Áp dep 1998 jylǵy Pa­rıj­degi fýtbol dodasyna baryp keldi. Oǵan ji­bergen óziniń súıikti gazeti “Egemen Qazaqstan”, sol kezdegi isker, sezimtal basshysy Ýálıhan Qa­lıjan. Kóńili kónshidi. Alaıda, kóp ýaqyt ótpeı-aq kúrsinetindi shyǵardy. Sóıtsek, endi 2000 jylǵy Sıdneı Olımpıadasyna barý ýaıymy ıektegen eken... Ol Sıdneıge de, Afınaǵa da, Týrındegi qysqy Olımpıadaǵa da, Koreıadaǵy fýt­bol­dan ótken álem chempıonatyna da, Beıjińge de baryp qaıtty. Men kóbine-kóp qal­jyń­dap, ony Sandybad-jýrnalıst dep ataımyn. Onyń týa bitken bolmysy, tabıǵaty kún saıyn, saǵat saıyn tyń da sony jańalyqtarmen qaýyshsam, kórsem, kóbirek bilsem, sonan keıin sol aqpa­rattarmen týǵan elimdi shuǵyl túrde sýsyndatsam degen izgilikten turatynyna kózim áldeqashan jetken. Ol sol álemniń ár pushpaǵynda ótetin aımúıiz dodalarǵa barý úshin demeýshilerdi de ózi izdeıdi. Tipti bir joly astyna minip júrgen jalǵyz avtokóligin satyp, sony qarjy kózine aınaldyrǵanyna da kýá bolǵanmyn. – Ońqa, sen júre-bara alýshy tabylsa qyzdaı alǵan jan degendegi jalǵyz jaryń Júrsindi de asaı-múseıimen satyp jiberip, túk kórmegendeı jarysqa attanatyn túriń bar ǵoı, – dep ázildegenmin. Qyńǵan joq. – Qyzyǵy taýsylǵan kelinshekti qytaı bazarynda da ótkize almassyń, – dep tur. 2000 jyldyń aptap jazy. Ońdasyn Sıdneıde. Álsin-áli telefon shalyp turady. Úni pás. Qazaqstannyń qurama ko­man­dasy birde-bir medal ala almaı “qaǵynyp” tur. Bir kúni tún ortasy aýa telefon bezektesin. Ońdasyn eken. – Ýa, Áleke, súıinshi! Olga qy­zymyz er­ledi, altyn aldyq! Aq túıeniń qarny jar­yl­dy. Qazaqstannyń qorjynyna medaldar endi toǵytylady. Kór de tur, – dep órekpıdi. Daýysynda tolqýdan bolar, diril bar... Keıin elge kelgen soń estidim: jalpy Sıdneıde júrgen qazaqstandyq jankúıerler Shıshıgınadan kóp úmittenbepti. Jan­kúıerler bop jalǵyz Ońqań barsa kerek. Alǵashqy bop Olgany quttyqtap qolyn qysý da, alaýlaǵan alma betinen súıý de Ońdasynǵa buıyrypty... Al onyń sol jan alysyp, jan berisken alaman dodalardan túsirgen sýretteri qandaı ǵajap deseńizshi! Menińshe, sýretshi-fo­to­graf­tyń kásibı sheberligi keıipkerdiń qas-qaǵym sátin der kezinde ustap qalýymen aıshyqtalsa kerek. Naǵyz jýrnalıst úshin sýret túsire bilý – asa qajettilik. Men oılaımyn: shirkin, Ońdasynnyń úı-mu­ra­ǵatyndaǵy san taqy­ryp­tardy qaýzaıtyn myńdaǵan sýretterin jiktep, jiliktep, jeke-jeke albom-kitaptar shyǵarsa ǵoı, mine, naǵyz fotoshejire sol bolar edi-aý!.. Ol túsirgen 100 saǵattyq beıne­fılm­deri de jankeshti jýrnalıstiń taýsylmas qazynasy. Eń bastysy bul da emes, pul da emes. Endigi másele taǵy da Ońdasyn dosymnyń ush­qyr­ly­ǵyna jeteleıdi. Álgi ataǵy atan túıeni úrkitetin álemdik dodalardan kelgen soń baýyryn syzǵa tó­sep dem alatyn, tynys keńitetin Ońdasyn deısiz be? Joq, qatelesesiz. Oǵan, aıtyp kettim emes pe, tynyshtyq – jat. Ol áreketsizdikten ólerdeı úreılenedi. Álgi Olımpıadalardyń sap-saby da basylmaı, teri de tobarsymaı jatyp Ońqań kitap shyǵaryp jiberedi. Olar joljazba hıkaıat, aqparattyq, derekti, sonysymen oqyrmandaryn ózine arbap alady. Oqyrman qaýymǵa óte qajetti, Ońqańnyń ózi túsirgen túrli-tústi sýrettermen bezendirilgen “qyzdyń balasyndaı” kitaptarda álgi jarystardyń kúngeıi men kóleńkesi, ahylaýy men kúr­si­nis­teri, qýanyshy men áttegenaılary, qoıyńyzshy, bári-bári qazaqtyń qarapaıym ǵana jankeshti jýr­nalısiniń paıymdaýlary, oı tolǵaýlary arqyly kópshilikke jol tartady. –             Ońqa, alty aıshylyq alystan sharshap-shaldyǵyp ázer jettiń, tym quryǵynda terińdi qurǵatyp almaısyń ba? – desem: – Onda meniń mı-kompıýterimdegi aq­pa­rattar eskirip, “óńin” joǵaltyp almaı ma, – dep “kontratakaǵa” shyǵatyny taǵy bar. Al kitap shyǵarý – qaltasynyń túbi qyryq jamaý jýrnalıske batpan salmaq. Qazaq: “Aryq atqa qamshy aýyr” degendi teginnen-tegin aıtty deısiz be. Ol oǵan da moıymaıdy. Qysqasy, ol – sordy, beınetti ózine-ózi izdep tabatyn, naǵyz jankeshti qalamger. Azamattyq asyl qasıetterin tizbeleýge qos qoldyń saýsaǵy azdyq etetin erek jandardy qazaq qysqasha “Segiz qyrly, bir syrly” dep te jatady. Mine, dál osy tirkesti Ońdasynǵa te­lisek, taǵymyzdan túsip, atymyzdan aýda­ry­lyp qal­maspyz. Ol – qarymdy qalamger, jı­hankez jýrnalıst, sezimtal fotograf, on saý­saǵynan ýyz-kúı sorǵalaǵan dombyrashy, týǵan jeri men ósken eliniń naǵyz patrıoty, asyl jar, arqa súıer áke, abyz ata, janashyr dos, ja­byqqanda janyńnan tabylatyn joldas... Taǵy da ma... – Shyǵarmashylyǵym áp degende osy О́s­ke­mendegi mektep-ınternatta oqyp júrgen jas­óspirim shaǵymda óleń jazýdan bastalyp edi. Árıne, ol aqyndyq emes, elikteýden týǵan dú­nıeler ǵoı: aqúrpek mahabbat, basy bar, aıaǵy joq jalt etpe sezimderdiń óleń formasyndaǵy tizbesi de. Al dombyrany bala kezimnen tarttym. Ýnı­ver­sıtette oqyp júrgende orkestrde oınadym. Osy qasıetti qara dombyranyń arqasynda QazMÝ-degi “Qyzǵaldaqtar” ansambli qu­ramymen Qazaqstannyń oblystaryn ǵana emes, Eý­ropanyń biraz memleketterin aralap shyqtym. Áli kúnge qolym bosaı qalsa dombyrama júgiremin. Dombyra úni muńǵa, oıǵa, tátti de baltamdy saǵynyshtarǵa, ańsaýǵa jeteleıdi ǵoı. Tipti keı shaqtarda onyń qońyr úni meniń shyǵarmashylyǵyma da septigin tıgizetini bar. Eki aıaqty pendeniń basty jaýy ýaqyt eken. Soǵan kózim jetti. Keshe ǵana tulymyn jel shaıqaǵan, kók taldy at qyp mingen shaldýar bala edik, keshe ǵana jel kókirekti jas edik. Sóıtip – taý men tasqa tuıaǵymyzdy aldyryp júrip 60 degen abyz jasyna jetkenimizdi bilmeı de qalyppyz. “О́mir –serýen, adam – kóshken kerýen” ekendigi ras sóz kórinedi. Alaıda, ótken jyldaryma alǵystan basqa aıtarym joq, – deıdi Ońqań. Memleketimizdiń bas gazeti “Egemen Qa­zaqstannyń” óńirdegi menshikti tilshisi bolý da ońaı sharýa emes-aý. Men ony Ońdasynnyń is-áreketi arqyly paıymdaımyn. Kún demeı, tún demeı, aptap ystyq pen qara daýyl, jańbyrda, úskirik aıazda aqparat sońynan shapqylaýǵa ekiniń biriniń shydas berýi ekitalaı. Al Ońdasyn Elýbaıdyń bul súrkil júrisiniń shejire beti 20 jyldy kórsetip tur. Ońqań tym tasqaınat-aý, sonda birde-bir ret sharshadym, qajydym degendi estirtken joq. Aptasyna tórt ret ári sandaǵan bet bop shyǵatyn gazet túsken ma­terıaldardy kádýilgi kombaın syndy jutyp jatqanyn da bilemiz. Ár nómirde burqyrap shyǵyp jatatyn Ońqańnyń maqala, sýretteme, habarlarynda onyń mańdaı teri men tozǵan tabanynyń aıshyqty izi, úlken júregi jatyr. Sonda deımin, sonda osy Ońdasyn Elýbaı úlken kitap jazýǵa ýaqytty qaıdan tabady eken? – Kúndiz, árıne, qol bosamaıdy. Gazet sharýasyn keshki saǵat 9-10-ǵa deıin tap-tuı­naqtaı etken soń baryp otyramyn. Tún ortasyn aýdaryp baryp uıqyǵa jatamyn, – deıdi ol. Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaqtarynyń múshesi, onnan astam kitaptyń avtory, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń S.Berdiqulov atyndaǵy syılyǵynyń ıegeri, QR mádenıet qaıratkeri, Zaısan aýdanynyń “Qurmetti azamaty”, Júrsindeı adal jardyń qosaǵy, Raıhan, Ásem syndy qundyzdaı-qundyzdaı qos arýdyń ákesi, Aıanadaı erke nemereniń atasy, dostarynyń maqtany Ońdasyn Elýbaı syndy qalamger shynynda da baqytty. Nege deseńizder, onyń artynda arqa súıer qabyrǵaly halqy, “Egemen Qazaqstan” syndy abyroıly ujymy bar. Altaıdyń Saýyr men Saıqan syndy aqbas shyńdaryna aqsháýli qyrandar uıa salatyn kórinedi. Álgi ana qyrandar topshysy ábden qataıǵanyna kózderi jetken shaqta bala­pan­da­ryn shyńyraýǵa ózderi ıterip jiberedi eken. Bos­belbeýleri shaǵylǵa soǵylyp qırap, eti ti­ri­leri jantalasa qanat qaǵyp, kókke kóteriledi deıdi aqsaqaldar. Qatygezdik pe, joq pa? Bári de bar, alaıda túpki ustanym – óz betinshe tirlik etýge umtylý. Sol Saýyr-Saıqannyń túlegi, alaıda áke­sine on bir jasynda topyraq salyp, topshysy qa­taımaı ańyrap qalǵan, eti tirliginiń ar­qa­synda ózin-ózi qatygezdikpen qamshylap er jet­ken, el ta­nyǵan aıtýly azamat Ońdasyn Elýbaı syndy qalamgerge Alladan jaqsylyqtar men sáttilikter ǵana suraımyz. Álibek QAŃTARBAEV, jýrnalıst.