– Uzaq ýaqyt boıy nyǵaıyp kelgen teńge baǵytyn keri qaraı burdy. Bul nemen baılanysty?
– Mundaı dınamıkalyq qubylysqa sebep bolǵan basty nárse – valıýtaǵa degen suranystyń artýy jáne naryqtaǵy satýshylardyń shekteýli bolýy. Aksıonerlik qoǵamdarda aksıonerlerdiń jalpy jınalysy ótti. Biz dıvıdend tóleýdiń bastalýyna baılanysty dollarǵa degen suranysty kórip otyrmyz. Importtyq operasııalardy júzege asyrý úshin valıýta satyp alýǵa suranys ádettegideı saqtalyp otyr.
Endi sheteldik valıýta usynysynyń shekteýligine kelsek. Mamyr aıynyń sońynda eksporttaýshylar paıdaly qazbalardy óndirýge salyq tóleý jáne «úlken salyq aptasy» atalatyn merzimde eksportqa renta salyǵyn tóleý úshin valıýtalyq túsimdi satty. Maýsym aıynda biz satýdyń munsha kólemin baıqamadyq. Sondyqtan bankter barlyq satyp alýshy klıentterdi bırjalyq saýda-sattyqqa jiberdi. Onyń ishinde qarsy aǵyndar bolmaǵandyqtan, bul valıýtaǵa qosymsha suranys týdyrady.
Degenmen, maýsym aıynda ortasha kúndik saýda-sattyq kólemi 95 mln dollardy qurady, bul mamyr aıymen salystyrǵanda 18%-ǵa az. Qazirgi ýaqytta saýda-sattyqtyń jalpy kólemi 1,6 mlrd dollarǵa teń. Iаǵnı valıýta naryǵy turǵysynan ekonomıkalyq belsendilik aıtarlyqtaı tómen deńgeıde qalyp otyr.
Jalpy alǵanda, teńge dınamıkasy jalpy álemdik úrdiske sáıkes keledi. AQSh MBQ kiristiliginiń ósýi men AQSh dollarynyń jahandyq deńgeıde nyǵaıýy kóptegen damýshy elderdiń valıýtalaryna qysym kórsetti. Maýsym aıynyń basynan bastap damýshy naryqtardaǵy valıýtalardyń dınamıkasy kóbine teris boldy: Brazılııa realy 10,7%-ǵa, túrik lırasy 5,8%-ǵa álsiredi, sol sııaqty, Indonezııa rýpııi men Meksıka pesosy jáne Ońtústik Afrıka randy shamamen 2%-ǵa álsiredi. Al bul rette J.P. Morgan damýshy elderiniń valıýta ındeksi 2,2%-ǵa tómendegen edi.
– Rýbl jańa belesterdi baǵyndyryp keledi, teńgege qatysty baǵamyna kelsek, 1 rýbldiń quny 8 teńgeden joǵary turady. Buǵan ne sebep bolyp otyr?
– Rýbldiń shetel valıýtalaryna, onyń ishinde AQSh dollaryna qatysty qarqyndy túrde nyǵaıýy ımporttyń aıtarlyqtaı tómendeýimen qatar kapıtal qozǵalysyn baqylaý úshin engizilgen sharalar aıasynda oryn alyp otyr.
Maýsym aıynyń basynan bastap rýbl dollarǵa qatysty shamamen 15%-ǵa nyǵaıdy. Rýbl/teńge baǵamyn belgileýde eń aldymen teńge men rýbldiń dollarǵa qatysty jeke qalaı áreket qylatyny áser etetinin atap ótkim keledi. Rýbl álemdik naryqta dollarǵa qatysty nyǵaıyp keledi, sondyqtan rýbl/teńge baǵamynyń ósýi jalǵasýda.
– Sarapshylar teńgeniń álsireý sebebiniń biri – Ulttyq banktiń keri ıntervensııa júrgizýinen boldy deıdi. Rezervti tolyqtyrý úshin bırjadan valıýta satyp aldyńyzdar ma?
– Maýsym aıynyń basynan bastap Ulttyq bank altyn-valıýta rezervteri esebinen aıyrbas baǵamyna yqpal etý maqsatynda saýda-sattyqqa qatysqan joq, ıaǵnı, ıntervensııa júrgizgen joq.
Ádettegideı, maýsymda júrgizilgen valıýta naryǵyndaǵy operasııalarymyz boıynsha aqparatty, ıaǵnı, altyn-valıýta aktıvteri bolsyn, Ulttyq qor nemese BJZQ bolsyn, biz kelesi aıdyń birinshi jumys kúninde jarııalaımyz.
Sonymen qatar bıýdjetke transfertterdi júzege asyrý úshin Ulttyq qor atynan shetel valıýtasy satyldy, maýsym aıynyń basynan beri onyń kólemi 408 mln dollardy qurady.
Sondaı-aq sarapshylardyń nazaryn teńgeniń qubylmaly aıyrbas baǵamy máselesine aýdarsaq deımin. Naýryzdan bastap teńge baǵamynyń qubylmalylyǵy 1,2%-ǵa baǵalanyp keledi. Salystyrmaly túrde Brazılııa realynyń osy ýaqyt ishinde qubylmalylyǵy – 1,2%, Meksıka pesosy – 0,7%, damyǵan naryqtardan: fýnt – 0,7%, eýro – 0,6%. Bul kórsetkishter erkin ózgermeli baǵyttyń tolyqqandy rejimine beıildilikti kórsetedi. Bul ekonomıkanyń teńgerimsizdigin absorbasııalaýǵa jáne eldiń altyn-valıýta aktıvterin saqtaýǵa múmkindik beredi.
Valıýtalar baǵamy syrtqy irgeli faktorlardyń ózgeristerine tikeleı sáıkes kelmeıdi, sońǵy kúnderi kórip otyrǵanymyzdaı, ishki faktorlar basymyraq yqpal etýde.
Qysqa merzimdi perspektıvada teńgeniń qubylmalylyǵy geosaıası jaǵdaıdyń ózgerýine, ishki qatysýshylardyń kútýlerine jáne álemdik naryqtardaǵy ahýalǵa baılanysty bolady.
Daıyndaǵan
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
