AÝYLYŃA QAShAN BARYP EDIŃ?

Tolǵandyrar taqyryp Tamyr Kindik qanyń tamǵan týǵan jerge bar­masań, tamyryń qıylady. Tamyrsyz adam qalaı ómir súredi? Aǵash ekesh aǵash ta tamyrmen kókter. Tamyrsyz adamdar­dan tartynasyń. Jylylyq, meıirim, shapaǵat tek tamyrdan tarardaı. Kóktemde osy tamyrlar tabıǵatpen birge túleıdi, júrek­tiń túbindegi sezimdi túrtedi. Mahabbatty Jaratqannyń súıgen pendesine ǵana qııar qasıetti syıy deýshi edi ǵoı. Kindik kesken kıeli topyraqqa taban tıisimen boıdy ystyq qan qaryp ótedi. Sezim bulqynady. Júrek julqynady. Kóńilge syr tunady. Ol qudiretti bolmasa nege óıtedi? Almatyda turatyn bir aǵaı aýy­lyn umytyp ketken. On jylda, jıyrma jylda barsa bir barady, barmasa ol da joq. Ul-qyzdary qazaqsha nól. Tamyrsyzdyq qaıdan paıda bolady deımiz ǵoı taǵy. Onyń sebebin bilý túk qıyn emes. Týǵan jerin umytqan adam týǵan tilin qalaı súımek? Eger kóp qazaq aýyldan tamyryn úzip ketpegende, biz búgin ana tildiń zaryn aıtyp, osynshalyq dástúrden jutamas edik-aý. Týǵan jerge ne úshin barasyń? Aýyl­dyń ańqyldaǵan aqjarqyn kóńilinen Ys­tyqkóldiń jaǵasyndaǵy kúnniń shýaǵynan artyq zarıad alasyń. Áke-sheshelerimiz ómirinde sanatorıı, demalys úıi degen rahat nárselerdi bilmesten dúnıeden ozdy. Almatyda turatyn balalarynyń úıine bir barsa, sanatorııde bolyp qaıtqannan artyq júzderi nurlanyp, ony-muny syrqattan aıyǵyp shyǵa keletin. Al bizdiń sanatorııimiz – áýel bastan aýyl-tuǵyn. Kóktemde jyl qusyndaı bir soǵamyz. Týǵan jerdiń ıisin saǵynǵanda. Áke-sheshe arýaǵyna bas ıip, quran baǵyshtaý maqsatymen. Arqanyń alty aı qysynan jalyǵyp, kógoraı jasyl shalǵyny masatydaı qulpyrǵan ońtústikti ańsaǵanda. Sirá, sebebi munan da kóp bolýy múmkin. Bilim, ǵylym qalada ekeni ras shyǵar. Biraq ta jemis aǵashynyń qýat-kúshi men nári tamyrynda bolmaı ma? Al, qazaqtyń tamyry – aýyl. Olaı bolsa, adamdy tamyrynan taný kerek. Tamyrsyzdar qazaqtyń rýhyn taptaıdy. Tamyrǵa qurt tússe, aǵashtyń dińgegi qulaıdy. Aǵash – adam, al tamyr – aýyl. Oılanaıyq. Básire Ońtústiktiń kóktemgi úni dala sımfo­nııasy ispettes. Alyp orkestr aýyl klas­sı­kasyn asqaq rýhpen oryndap jatqandaı áser qaldyrady. Kúmisteı aq aıdyn ásem sazǵa elite tolqıdy. Darııa sheti en toǵaı. Sybyzǵy sazdy qamys sybdyrymen qanattylar qalqýy teńese terbeledi. Pyshaqtyń júzindeı júıelengen júıek­ter­degi ketpen ekpini, toǵaı yrzyǵyna yńǵaılanǵan mal men qustyń ý-shýy tań atqannan kún uıasyna batqanǵa deıin sharýa balasyn áýreleıdi. Malyn shúıginge bettetken bir top attyly úlken joldy oı­qastaı kesip, álgi en toǵaıdyń qalyńyna sińip ketti. Qoǵasy qaýdyrap, túbinen jas órken qylańdaǵan jyńǵyl túbinen úrke kóterilgen bórikteı bódeneden toǵaıdaǵy jan-janýar oqys osqyryndy. Arly-berli zýlaǵan máshıneler jyldamdyǵyn sál-pál tejep, asa saqtyq tanytpasa, qos qapta­lyn qamys-qoǵa kómkergen qara joldyń boıyndaǵy jaryq dúnıe úshin jantalas-tirlik aýyldyń ishki qamynan múlde bólek. Qam-qaraketsiz, qalǵyp ketý qaýipti. Ásirese, jaz ben kúzde júk máshıneleri jıileýinen maldardyń mertigýi kóp kezdesedi. Ańdaýsyzda toǵaıdan shyǵa kelgen janýardy qaqqan kólik ıesin tapqan, malynyń qunyn tóletkizgen ázirge bir pende joq. Ol ońtústiktegi úırenshikti qubylystyń birine aınalǵan túmen túıtkildiń túımedeıi ǵana. Mundaı tosyn jáıtterge qosa tórt túlikke zábir kórsetken qaraqshylar tún jamylyp, alańsyz jaıylǵan janýardy en dalada esh qymsynbaı qymtyryp, sońy­nan izi tabylmas ákkilikti ábden meńgergen. Biri zýlaǵan tórt dóńgelekke qapy qaǵylyp, endi biri mal toryǵan ury-qarynyń jemtigine iligip, kúıi qaıtqan mal tuıaǵyn qorasyna jem-shóbin nyǵyzdaı jıǵan sharýa balasy qaıta bútinder-aý, biraq aılaker mal aıdaýshy syrttan tónbeı, únemi ishten úrkitse, tonaýdyń jolyn toqtatar qandaı amal tabylsyn? Joq-jitiktiń jortýylynan joǵalyp jatqan joq mal. Qarańǵylyq qoıýynda qoradaǵy malǵa qol salýdy kásip etken qorqaýlarǵa jem-shóbin únemdep, túligin qysta qozalyqtyń qaýyzynda qalǵan yrzyqqa aıdaıtyn jurttyń áreketi qolaıly sát týǵyzyp, uryǵa malyn matap ıesiniń ózi ustata salǵandaı kórinedi. ...Alqaptan oralmaǵan buzaýyn Raıymbek bir aı izdep sarsylǵan. Kenje uldyń enshisine tıgen jalǵyz básire sıyrdyń tóli edi. Ishi ýdaı ashydy. Aıran simirip, kúbiniń kúmbiri sábıli úıdiń sándi kúıine aınalǵan edi. Oı men qyrdy túgel súzdi. Aryq pen saı-salany sarqydy. Tuttyń túbin túrtkiledi. Quldyrańdap qoraǵa ózi-aq kirip kelerdeı úmit úzbegen. Bir aıdaı alańdaǵan kóńilin aqyry sabyrǵa jeńgizdi. Al qara básireniń bir aı degende solqyly áreń basyldy. Baıǵus sıyrdyń jelini sútten syzdaǵanda, móńkı móńirep, jahandy jańǵyrtatyn, aıanyshty muńnan kóńil jabyrqaıtyn. Uly Jaratý­shy mahabbat sezimin tiri dúnıeniń bárine syılaǵan ǵoı. Balasyna tóngen tajalǵa qarsy umtylǵan analyq meıirim men súıispenshilik jer betindegi búkil tirshilik ıesine tán bolyp keletinin qalaı joqqa shyǵararsyń. Biraq ómirdegi kez kelgen qasiret pen qaıǵy, anasynan balasyn aıyrý sııaqty qatygez oqıǵalar kóbine adamnyń qolymen jasalady. Analardyń kóz jasynan paıda bolǵan aralǵa batyp, Qudaıdyń kárine ushyrap ketemiz be dep qoryqpaıtyn pendelerdiń qulqynsyz peıilinen bir malymdy qaıtsem eki basqa kóbeıtem degen sharýa balasynyń júregi ábden shaılyqqan. – Qoı, munan ári qaraı qol qýsyryp qarap otyra almaımyn,– dep osy oqıǵa­dan keıin Raıymbek tez sheshim qabyldady. – Joǵalǵan maldyń endi tabylýy ekitalaı. Bul baıǵusty jetimsiretpeıin, janyna taǵy bir iri qara baılansa, tólin bir-eki kúnde-aq umytar. Bir sıyr baqsań da, eki-úsh tuıaq qosyp qarasań da báribir ketetin shyǵyn sol shyǵyn, jumsaıtyn kúsh te ekeýine birdeı. Sondyqtan bazardan jas mal satyp alamyn da, bordaqylaı­myn. Odan túsken qarjyǵa ári qaraı taǵy osylaı mal satyp alyp otyramyn. Qalada tursa da tórt túliktiń syryna qanyq Sádýaqas Raıymbektiń sózin qýana qoshtap: – Onda sol maldyń jem-shóbine men kómekteseıin, – dep qoltyǵynan demep qoıdy. Arada bir qys ótti. Kóktemde qara shańyraqqa qaıta oraldyq. Aýylda qyzý tirlik qaınap jatyr. Aman-saýlyq surasqan týystardyń arasynan tek Raıymbek kórinbeıdi. Baıaǵy sol básire sıyrdyń jyry áli taýsylmapty. – Jaıylymda júrgen. Býaz edi. Týsa buzaýymen alyp keleıin, – dep úıden tańerteń ertelep shyǵyp ketken. Kóp keshikpeı kelip te qalar, – dep jol jaqqa eleńdegen kelinshegi Raıhan este qalǵan eski áńgimeniń shoǵyn kósedi. Mal baǵýdyń qyr-syryn biletin adam jaqynnan baryp kórmese, sıyrdyń týǵanyna kózi áli jetpeı júrgenin, sondyqtan búgin jylqyshy jigitti keńesshi retinde janyna ilestire ketkenin aıtty. Ymyrt jabyla qos tóbet quıryqta­ryn bulǵańdatyp jol jaqqa úrip ketti. – Sıyrlaryn alyp kelgen ǵoı, shamasy? – dedi búginde eki balanyń ákesi, mektepte tarıhtan sabaq beretin bildeı muǵalim Raıymbekti áli kúnge báteńkesiniń baýyn baılaı almaı júretin baıaǵy bir bala kúnindegideı kóretin jeńgesi. It bosqa úripti. Muhtar jylqyshy men Raıymbek attaryn sabalap bos keldi. – Túse beristegi alqapta jaıylyp júrgenin kórdik. Týmapty, – dedi. Ertesine keshqurym kórshi aýyldan adam keldi. – Sıyrlaryńyz týyp, buzaýyn qalyń qamystyń arasyna tyǵyp qoıypty, – dedi ol buryn-sońdy estimegen áńgimeniń basyn qyltıtyp. Sóıtse, shynymen de sıyr buzaýyn qamystyń qaltarysyna jasyryp, suq kózderden aýlaqta emizip kelip júredi eken. Beımezgilde balasyn baýyrynan sýyryp áketerdeı eki aıaqty qorqaýlardan saqtanǵany ǵoı. Sıyrdyń osy hıkaıasyn estip, “apyr-aı, mundaı da qyzyq jáıtter bolady eken-aý” dep tańdanǵanymyz ras. Qazir Raıymbektiń úıi eki sıyr saýyp iship otyr. – О́tken jyly mal bordaqylaımyn dep ediń, sol oıyń qalaı júzege asyp jatyr? – deımiz. – Bordaqylaýǵa satyp ákelgen sıyrym býaz bolyp shyqty. Jaqynda týyp, qazir eki sıyr saýyp iship otyrmyz. Úıdiń berekesin keltiretin aǵarǵan ǵoı. Endi osy tórteýinen tól basyn kóbeıtýge kóshtim,– dep sharýa tiline ájeptáýir tóselip qalǵanyn baıqatyp qoıdy. Úı irgelik ýchaskesindegi qyzanaǵy qyltıyp, kúnniń qyzýymen qyrattana ósýde. Júgeri ekken, qııar, baklajan, bol­ǵar buryshyn ekken. Kóp ter tókken. Eń­se­sin bir tiktep, qor jınap alsa, keshiktir­meı eski úıin buzyp, jańa baspana turǵyz­baq. “P” pishinimen salynǵan úı kezinde aýyl­daǵy úılerdiń eńselisi bolatyn. Qazir eń eski úı. Eski bolǵanmen, tym ystyq. Balalyq shaqqa kýá. Sondyqtan da syrty jupyny kó­rin­genmen, tabaldyryǵyn attaı bere boıyńa erekshe sezim syılar qasıetti shańy­raqtyń qudiretine dúnıedegi eshbir záýlim saraıdyń asqaqtyǵyn jetkize almaısyń... Qazaqtyń bir kemi Kelestiń qos órkeshti jotasyn qıyp, darııa ústimen týǵan aýyldyń shetine ilikkende, kógildir aıdynda qıqýlaǵan úırek pen qazdyń, basqa da jyl qustary­nyń tirshilik bazary qyz-qyz qaınap jatar edi. Sol sát kıeli topyraqtyń keń dalaǵa jaıylyp sala berer jupar ıisi tanaýdy jaryp jibere jazdaıdy. Qos qaptaldan qalyń toǵaı alaqandaǵydaı kestelengen. Jahandaǵy nebir alpaýyttyń adymyn ashtyrmaǵan qarjy daǵdarysy­nyń jalyny tórt túlikti qazaqtyń jataǵan qorasynan tumsyǵyn syıǵyza almaı, dymy qurypty. Jalpy, statıstıkalyq málimetke súıensek, Maqtaral aýdany boıyn­sha aldyńǵy jylǵa qaraǵanda, byl­tyr iri qara –3511-ge, qoı-eshki – 15285-ke, jylqy 1306 basqa ósip, tól alýdan aıtarlyqtaı kórsetkishke qol jetken. Al, egistikte kóktemgi jumystar qyzý júrip jatyr. Ár tustan juqaltyr japqyshtar aǵarańdaıdy. Júz úıli qazaq otyryp aýyldaǵy tórt-bes grekten buryn qyzanaq, qyryqqabat, baklajan syndy kókónis túrleriniń kóshetin satyp alatyn. Qazaq úıirgelik jerine júgeri ne jońyshqa ekse, grektiń úıiniń “ogorodynan” alýan túrli jemis ıisi ańqyp, syrttaı tamsanta­tyn. Al, búginde bul jumysty qazaq bıznes­ke aınaldyryp jatyr. Úıirgelik jerindegi qyzanaǵyn satqannan túsken qarjyǵa kúzde mektepke baratyn bala-shaǵasyn kıindirip, odan artylsa, qysqa tomat qaınatyp, shyny qutyǵa basyp, otbasy rızyǵyna aınaldyrǵan jandar barshylyq. Endigi qazaqtyń bir kemi ne? Jazda samsap pisetin jemis-jıdek pen baý-baqsha ónimderinen Eýropanyń ozyq tehnologııasyn ıgerip, halyqtyń surany­syna qajetti daıyn ónimder shyǵara almaı otyr. Alma, órik, shabdaly, shıe, t.b neshe túrli jemis-jıdek tógilip, kóp qarjy jelge beker ushyp jatqandaı áser qaldy­ra­dy. Osylardyń ózi-aq túrli óndiris oshaqtaryn ashýǵa muryndyq bolmaı ma? Nege bul sala boıynsha óńirde klaster qolǵa alynbaı otyr degen másele tolǵantady. Sonda qanshama jumys orny ashylyp, jastar qalada beker sendelmes edi. Aýyl qazir tek shıkizat óndirýmen aınalysýda. Dúken sóreleri syrttan keletin tosaptardan maıysyp tur. Bir ǵana qyzanaqty alaıyq. Odan qanshama ónim jasap shyǵarýǵa bolady? Ázirge alqaptan tek tike bazarlarǵa jol tartýda. Konservi sehtary ashylsa, bir daqyldan keminde eki-úsh túrli ónim daıyndalar edi. Astananyń qurylysy men Almatynyń bazarynda qańǵyǵan aýyl jastaryna munan artyq qandaı qoldaý kerek?! Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin óndiris oryndarynyń ashylýyn ýaqyt talap etip otyr. Aýdandyq máslıhattyń hatshysy, “Nur Otan” partııasynyń aýdandyq fılıalynyń tóraǵasy Japparqul Ábdiázimov kópten beri osy oıdyń mazalap júrgenin aıtty. Sýsyndardyń túr-túrin, tosap, basqa da jemis-jıdek, kókónisten daıyn ónimder daıyndaıtyn óndiris oshaqtary ashylsa, Eýropadan tasylatyn mundaı azyq-túlik taýarlarynyń ornyn óz ónimderimiz basar edi. Kedendik odaqqa múshe Qazaqstannyń ekonomıkasy mundaı jobalardy júzege asyrý arqyly ishki qajettilikti ótep qana qoımaı, otandyq ónimderdiń eksporttalýyna da qolaıly jaǵdaı týǵyzary haq. Osy kemine qazaq qol jetkizse ǵoı degen jurt ańsaryn aqaýsyz jetkizý – bizdiń mindetimiz. Qazaq baý-baqshasymen, jemis-jıdegimen, kókónisimen ózge eldermen básekelesetin kezge qashan jetedi?! О́ńirdiń óńin ózgerter joba Aýdan ákiminiń orynbasary Jamantaı Beısenbaevtyń bergen málimeti boıynsha, Maqtaralda 54 myń 600 gektar jeri bar 8 myń sharýa qojalyǵy, 469 irilengen sharýa qojalyǵy bar. Bıyl 90 myń gektar jerge maqta, 15-16 myń gektarǵa baqsha daqylda­ry, 2-2,5 myń gektarǵa kókónis, 10 myń gektarǵa júgeri, t.b. daqyldar egilmek. О́ńirde negizinen maqta egiledi, biraq sońǵy ýaqytta sýdyń tapshylyǵyna, aýyspaly egis júıesiniń saqtalmaýyna baılanysty dıqandar bul daqyldy azaıtyp, ornyna qarbyz egýdi kásip ete bastaǵan. Oǵan sebep, dıqandarǵa bıyl da sýdyń tapshy bolatyny eskertildi. Memleket maqtashy dıqannyń sý tapshylyǵynan ala jazdaıǵy eńbegi zaıa ketpesi úshin 16 shaqyrym jerge jańadan aryq tartyp, darııanyń ishki jaǵynan – 12, “Dostyq” kanalyna 60 tekshe sý quıarlyq 12 sorǵy ornatylatyn “Syrdarııa –Shardara sý qoımasy – Dostyq kanaly” jobasyn júzege asyrýda. Qurylysy byltyr kúzde qolǵa alynǵan júıe qosylsa, keleshekte 80 myń gektar jer sýmen tolyqtaı qamtamasyz etilmek. Jalpy quny 13,7 mlrd. teńgeni quraıtyn osynaý joba iske assa, baǵzydan toqtap qalǵan burynǵy kanaldar dıqandar qajetin tolyqtaı qanaǵattandyrady deýge negiz bar. Buǵan qosa Saryaǵashtan qosymsha elektr energııasy tartylýda. “Kisideginiń kilti – aspanda” degen halqymyzda qanatty sóz bar. Jazda sýǵa jarymaı, ózgege telmirgen halyq endi ne isterlerin bilmeı ábden sarsylǵan halde edi. Qıyndyqtan qajyp, isti qojyratyp alǵan qojalyqtar men aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen amaldaǵan keıbir jekemenshikterdiń jerlerin aramshóp basyp, múlde jaramsyz kúıge túsken. Naryq aýyldaǵy ómirdi túbirimen ózgertip jatyr. Kimniń iske myǵym, al kimniń qyrsyz ekeni taıǵa tańba basqandaı bady­raıdy. Memleket tarapynan kórsetilip jatqan qoldaý ábden tozyp, bos jatqan jerlerdiń ózegine tirshilik kózin qaıtadan jyltyrata ma dep úmittenedi jurt. О́ńirdiń óńine qan júgirter joba buıyrtsa, bıyl jeltoqsanda bitedi dep kútilýde. О́zbek pen qyrǵyzdyń sýyna táýeldi­lik­ten qutylý Qazaq eliniń ańsaǵan muraty edi ǵoı. Mundaǵy halyq eki úlken oqıǵany ómirlerindegi aıtýly jetistik sanaıdy. Biri – Syrdarııanyń ústine salynǵan kópir de, al ekinshisi qurylysy qarqyndy júrip jatqan osy “Dostyq kanaly” sý jobasy. Elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar nysan bolyp sanalatyn qos joba da Memleket basshysynyń tikeleı tapsyrma­symen qolǵa alynǵan. Alaıda, maqtaly aımaqtyń muńy munymen bitpeıdi. Jeke sharýa qojalyqtary aýyspaly egis júıesin saqtaýǵa múddeli bolǵanmen, dármensiz. Qaramaǵynda azǵantaı ǵana jeri bar usaq sharýa qojalyqtary mundaı táýekelge qalaı barady? Ol úshin qojalyqtar bytyrap-shashyramaı, irilense ǵana is ilgeri basqaly tur. Biraq olar biriksek, baıaǵy keńestik dáýirdegi taz keıpimizge qaıta túspeımiz be dep qaýipte­nedi. Jerimen de, tehnıkasymen de eshbiri­niń bóliskisi joq. Jurt ekiudaı oıda. Aýdan ákimdigi “Usaq sharýa qojalyqtaryn irilendirý, aýyspaly egiske ótý – sýarma­ly jer qunarlylyǵy men daqyldardyń ónimdiligin arttyrýdyń kepili” dep esep­teıdi. Biraq eshkimge kúshtep oıyn tań­yp jatqan joq. Árkim óz erkimen sheshim qa­byl­daýy kerek degen ustanym. Usaq sharýa qojalyqtarynyń qıyndyqtary jeterlik: janar-jaǵar maı men zııankeske qarsy dárilerdi, mıneraldyq tyńaıtqyshtar men tehnıkalardy árkim óz betimen izdep áýre. Biraq irilense, osy jumystardyń bárin bir-aq adam atqarar edi. Sirá, bul oı bir jylda júzege asa qoımas. Biraq áıteýir túıini sheshilmes is emes ekeni taǵy anyq. Eń bastysy, qazaq kórshiles memleketterge sýdan mindidár bolmaıdy. Aýyz sý alańdatady Kámıla men Sálımanyń belderi ıin aǵash­taı maıysyp, aryqtan úıge sý tasý­men álek. Mal sýarady, ydys-aıaq jýady, esiktik aldyna sý seýip, sypyrady. Aýyz sýdy arbamen kósheniń joǵary jaǵynan tasıdy. Áıteýir tynym tabar emes. Olarǵa qarap keshegi ózimizdiń qarshadaı kezimiz eske túser edi. Ár úıdiń aýlasynan qudyq­tyń sýy atqylaıtyn. Bireý kókónisin sýaryp, taǵy biri gúlderine sý quıyp, aǵyl-tegil molshylyq edi. Sol kórinister búginde kózden bulbul ushqan. Qudyqtyń orny – tereń shuńqyr. Bilte shamnyń jaryǵyna uqsas birdeńe túbinen ázer jyltyraıdy. Eski qudyqtyń jurnaǵy. Túbinen kúnine eki-úsh shelek sý alynady. Ishýge jaramsyz. Tuzy tamaqty qaryp, ózegińdi ashytady. – Aýyz sýdy qaıdan tasyp ishesińder? – deımin ydys bitkendi shópildetip sýǵa toltyryp, úlken sharýanyń basyn qaıyrǵan Kámılaǵa. – Kósheniń arǵy betindegi úıden tasımyz. Biraq ony da ishe almaıtyn shyǵarsyzdar. Tushy sýdy traktormen kórshi aýyldan alyp kelý kerek, – dep sý tasýdan kús bolǵan salaly saýsaqtarymen shashyn sıpaı saldy. Bıyl ol mektep bitiredi. Almatyda oqýdy armandaıdy. “Almatynyń sýy kıimińdi jýsań, shaıdaı ashady ǵoı” dep áńgime arasyna Almatyny kiriktirip qoıady. Oqýshylardyń jazǵy demalysynda eki ret barǵan. Qos shelek ıin aǵashtyń ilgegin úzip jibererdeı yrǵalady. Iyǵyna zildeı batqan salmaqty elemeı ketip barady. Almatyny armandap, qııalymen kókjıekti sharlap ketkendeı... Kúnderdiń bir kúninde tushy sýdyń osy aýlaǵa da jeterin sezerdeı. Biz de láıim, tezirek aýyldaǵy ár úıdiń janynda óz qudyǵy, óz tirshilik kózi syńǵyrlasyn dep tiledik. Týǵan aýyldyń muń-muqtajy degende, aldymen osy aýyz sý máselesi qatty tolǵantady. О́ıtkeni, odan jurt zardap shegip jatyr. Balalar túrli juqpaly dertke jıi shaldyǵady. Oǵan mán beretin, aýrýdyń aldyn alatyn shaq keldi. Memlekettiń “Jol kartasy” baǵdarlamasy boıynsha aldymen, osyndaı shalǵaıdaǵy qazaq aýyldarynyń túıtkilderi sheshilse degen jurt talaby oryndy. Qaıt, qazaq! Kedendik odaqqa múshe elderdiń kelisim­derindegi mańyzdy sharttyń biri – esirtki zattary men el aýmaǵyna zııan keltiretin basqa da qylmystyq qaýip-qater­lerdiń aldyn-alý maqsatynda memle­ketter áýeli shekara-beketterin barynsha bekemdeýge tıis bolatyn. Osyǵan oraı elimizdiń shekaralyq aımaqtarynda kóp jumystar atqarylyp jatyr. Maqtaral aýdany – О́zbekstanmen irgeles qonys­tanǵan elimizdegi sondaı shet aımaqtyń biri. Burynǵy “Qoǵaly” keńsharynan Shardara sý qoımasyna deıingi 77 shaqy­rym jerge baǵana ornatylyp, sym-qor­shaýlarmen myǵymdalýda. Shekarashylar­dyń aıtýy boıynsha, bıyl shildeniń aıaǵyna deıin túgeldeı bitýge tıis is-sharaǵa memleket 39 mlrd. teńge qarjy bólip, qaýipsizdik máselesine aıryqsha mán berýde. El irgesindegi saqtyqty kúsheıtý, tuǵyrdy nyqtaý – táýelsizdik rýhymen eńse tiktegen Qazaq eliniń qadir-qasıetin, ata-babalar ańsaǵan azattyǵy men ulttyq qundylyqtaryn, ádet-ǵurpy men salt-dástúrin, mádenıeti men dástúrli usta­nymdaryn qorǵaý degen uǵymmen maǵy­nalas. Ulttyń bolashaǵy men bolmysy shekara qyzmetindegi tártip pen jaýapkershilikke qarap boı túzeıtini  táýelsizdik jemisterinen aıqyn kórinis tabýda. Irgesi bekem úıdiń malyna qasqyr túspeıdi. Qazaqstan kedendik odaqqa múshe ózge memleketter sekildi óziniń shekaralyq qaýipsizdigine baılanysty tolaǵaı mindetti múltiksiz oryndaýda. Qazaq eli men О́zbekstannyń arasyndaǵy shekara máselesine, mine, osy turǵydan qaraıtyn bolsaq, kórshisi ala topyly Maqtaralda ne bolyp jatyr degen áńgimege kim-kimniń de qyzyǵa qulaq tosary anyq. О́zbek – ejelden qazaqtyń qudaıy kórshisi. “Kórshi aqysy – qudaı haqysy” degen halyqpyz. Aýyly aralas, qoıy qoralas eldiń qazaqqa tili men dini óte-móte jaqyn bolǵandyqtan, ózbek aǵaıyndar qazaqtyń maqtasyn terip berip, kerisinshe qazaqtar О́zbekstannyń jaı­laýyna maldaryn bógetsiz jaıyp, qudaıy kórshimen aradaǵy qarym-qatynas adamı túsinikpen órilip kelgen. Biraq adamgershi­lik máselesi, týystyq, baýyrlyq degen sezimge qurylǵan sózder bir basqa da, al eldik pen egemendik maǵynasy shattyq rýhtaǵy daýylpaz uǵymdar ekeni daýsyz. Sondyqtan Otanyna oralmaı qalǵan ondaǵy qandastardyń muńyn da, sondaı-aq ol jaqtaǵy tirshiliginen áli de qol úzgisi kelmeı otyrǵan qandastardyń da jaıyn jaqsy túsinemiz. Biraq onyń bári endi ótken jyldar paraǵy. Jazdaı qazaqtyń qozalyǵynyń aramshóbin julyp júretin ózbekterdi búginde kórmeısiz. Kúzde maqtadan túsken tabysynyń edáýir bóligin shıetteı bala-shaǵasynyń aýzynan jyryp, ózbek aǵaıyndarǵa jem bolǵan qazekem etek-jeńin endi ǵana jıyp keledi. О́zbektiń qaltasyna túskenshe tapqan on-on bes teńgem balamnyń aýzyna tússin degen qazaqtar syrtqy kúshke telmirmeı, óz qamdaryn ózderi jasaýǵa kóship jatyr. Qaltasyna bes-on teńge bitkenge shalqaq keýdesin keleńsiz daǵdy jaılaǵan keıbir ersi minezder kóp synynan birtindep joıylyp barady. О́zbekstanmen aradaǵy shekaranyń nyqtalýynan qazaqtyń paıdasyna sheshilgen bir úmit osy. Bizdiń aıtaıyn degen máselemiz biraq bul emes, gáp О́zbekstan jaǵynda qalyp qoıǵan qandastarymyz haqynda.Úırenshikti qonystarynan kóshkisi kelmeı, tıisti oryndarǵa shaǵymdanyp jatqan jurttyń janaıqaıy bizge de biraz oı salǵan. Ystyq uıaǵa aınalǵan mekendi qııý árıne, kim-kimge de ońaı soqpasy anyq. Talaı jyldan bergi qonysymyzdy tastap eshqaıda ketpeımiz dep otyrǵan halyqtyń kókeıin tesken máseleniń mán-jaıyna qanyǵý maqsatymen Maqtaral aýdanynyń ákimi Qasymbek Hamıtovti áńgimege tartqanbyz. Ákimniń aıtýynsha, jurttyń jappaı dúrligýine Keńester Odaǵy tusynda О́zbekstannan Qazaqstanǵa biraz jerdiń uzaq merzimge jalǵa berilip, keıin onyń ýaqyty bitkende keri qaıtarylýy sebep bolǵan. Naqtyraǵy, sol kezdegi Shymkent oblysy Kırov aýdanynyń “Maqtaly” keńsharyna О́zbek SSR-i, Jyzaq oblysynyń Amangeldi atyndaǵy keńsharynan 969 gektar jer uzaq merzimge jalǵa beriledi. О́ıtkeni, munda ejelden qazaqtar qonystanyp kelgendikten, ózbekter shalǵaıdaǵy jerde eńbek etýge asa qyzyǵýshylyq tanytpaǵan. Keńsharlar taraǵan kezde Asyqata aýdany ákiminiń sheshimimen 1997 jyly Jaılaýbaevqa – 10 ga, О́tegenovke –10 ga, Partkomnyń turǵyndaryna, tóraǵalary Ábdiramanovqa – 75 ga, sondaı-aq Jetisaı aýdanynyń sheshimimen 1998 jyly Mekeshevke –19 ga, Arǵynbaevqa – 17 ga, Tileýmuratovaǵa –19 ga, Smanovaǵa – 19, Orazymbetovke – 18, Tilegenovke 10 gektar jer beriledi. Dál osylaı Jyzaq oblysynyń Amangeldi atyndaǵy keńsharynan Shymkent oblysy, Kırov aýdanynyń “Qoǵaly” qoı sharýashylyǵyna 860 gektar jer uzaq merzimdi jalǵa berilgen. Kırov aýdanynyń “О́zbek SSR-iniń 40 jyldyǵy” atyndaǵy keńsharyna Jyzaq oblysynan 1100 gektar jer uzaq merzimdi paıdalanýǵa beriledi. Osy merzim aıaqtalǵan soń sol jerlerdiń bárin О́zbekstan ózine qaıtaryp alady. Qos taraptan qurylǵan komıssııa eki jaqtyń jalǵa berý kezinde bir-birine ótken jerleriniń aıyrmashylyǵyn rettep, shekara syzyǵy belgilengende biraz qazaq aýyldarynyń ústinen kesip ótýge týra keledi. Jergilikti turǵyndardy alańdatqan osy jáıt. Sebebi, bos jatqan jaıylym­dyq shekaranyń arǵy betinde qalyp qoıady. Ol jurttyń erteden mal jaıyp, órisin toltyrǵan qut mekeni edi. Shekara baǵanalary ornatylǵanda jaıylymdyǵy kemigen qazaq qamyǵyp qalǵan. Bul – bir. Ekinshiden, О́zbekstandaǵy kileń qazaqtar turatyn Arnasaı men Amangeldi keńsharla­ryndaǵy qandastarymyzdyń kóbi Qazaqstannyń azamattyǵyn alǵan degen derek kózine keziktik. Qazaqstanda oralmandar máselesine óte kóp kóńil bólinip otyr. Jan basyna aqshalaı kómek beriledi, baspana salýǵa bólingen jer de tegin. Munan artyq taǵy qandaı qoldaý kerek? Aýdandyq máslıhattyń hatshysy, “Nur Otannyń” aýdandyq fılıalynyń tóraǵasy Japparqul Ábdiázimov olardyń máselesimen arnaıy baryp tanysyp shyqsa, О́zbekstannyń quramyndaǵy Arnasaı sharýashylyǵynyń ortalyǵynda Qazaqstannyń tólqujatyn alǵan 92 otbasyda 540 jan turatyny málim bolǵan. Ol jerdegi úıdiń sany 100-den sál-aq asatyn kórinedi. “Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry” demekshi, qatelik keńestik kezde ketken. 1971 jyly Jetisaı, Maqtaral, Kırov aýdandary Qazaqstanǵa qaıtarylǵanda ózbekter maqta egetin óńirlerin berip, al mal sharýashylyǵymen aınalysatyn sharýashylyqtaryn ózderinde qaldyrǵan. Bul óz aldyna bólek taqyryp. Bizdiń aıtaıyn degenimiz, Qazaqstannyń kvotasyn alǵanda elimizdiń soltústik óńirlerine jiberilgen qandastarymyz ol jaqqa baryp úı salýdyń ornyna burynǵy eski tamdaryna qaıta oralyp, ataqonysta­ryn qımaı otyr. Arǵy jaqta Qazaqstan­nyń kvotasyn alǵan eki júzdeı otbasy bar kórinedi. Olarǵa Shardara aýdanyna nemese Kóksaraıǵa kóship baryńdar degen úgit-nasıhat aıtylýda. Keń baıtaq Qazaqstannyń qaı buryshynan da júregi elim dep soqqan kez kelgen janǵa baspana baqyty buıyrary haq. О́zbekstandy mekendeıtin qandastarymyzdyń otbasynan baıqaıtynymyzdaı, munda bala týý kórsetkishi óte joǵary deńgeıde. Soltústik óńirdi qazaqshalaı almaı jatqanda, bul bir Jaratqannyń qoldaýy sekildi bolyp kórinetini ras. Kórshiles respýblıkalardan kóship kelip jatqan oralmandar tek ońtústik aımaqqa shyrmaýyqsha úımeleı bermeı, qazaqtyń basqa da kókjıekshe kósilgen ulan-baıtaq dalasyna shashyraı qonystansa, qazaqtyń demografııalyq jaǵdaıy edáýir jaqsarar edi. Qaıtkende de, qazaqqa qaıtý paryz ekeni aıqyn seziledi. Al, Maqtaral aýdany munshama oralmandy qaıtip qabyldaıdy? О́ıtkeni, bul óńir turǵyndarynyń tyǵyzdyǵy jaǵynan Qytaı men Ferǵanadan keıingi úshinshi orynda tur. Halqy 300 myńnan asyp jyǵylady. Jylyna 9-9,5 myń náreste dúnıe esigin ashyp jatatyn Qazaqstan boıynsha bala týýdan alǵashqy oryndy ıelenetin birden-bir aýdan. “Eńbek etseń, emersiń” Maqtalyqty myqshyńdap aramshópten tazalaýǵa, túbin qopsytyp, tamyzdyń tańdaı qýyrar ystyǵynda qoza shyrpýǵa, kúzgi jıyn-terimde aq ulpany jaýyn-shashynǵa qaldyrmaı terip alýǵa, dala jumystarynyń qaı-qaısysyna da aýyl balalary sonaý keńestik kezden bastap eresektermen birdeı ter tógip keledi. Kúzdiń birer aıynda oqýshylar oqýdan qol úzińkirep, beline qap baılamasa ala jazdaıǵy beınet zaıa ketýi múmkin. Sol sebepti keıde balalardyń mektepke barmaı qalý faktileriniń aragidik kezdesip qalyp jatýy sonshalyqty jat kórinis bolyp sanalmaıdy. Keńes kezinde bir-eki aı mektep oqýshylaryn oqýdan ol úshin zańdy túrde bosatatyn. Qazir kúzgi jıyn-terimde oqýshylar mektepten bosatylsyn degen burynǵy tártip joq. Biraq aýyldaǵy jurttyń kúnkórisi baıaǵysynsha áli sol qozanyń qansha qaýashaq baılaýyna baılanysty bolyp turǵanda, bala qalaı alańsyz bilim almaq degen suraq eriksiz tolǵantady. Bul úshin kimdi kinálaý kerek? Maqta terimge baılanysty oqýshylary amalsyz seldireıtin mektepti me, álde bala-shaǵasymen birge qozalyqta jantala­syp eńbek etken ata-anany ma? Balany jazyqty dep eshkim aıta almaıdy. Osy tyǵyryqtan shyǵatyn shaq áldeqashan týǵan. Bir qyzyǵy, shopannyń balasy mal baǵyp, ata kásipti jalǵastyrsa, jurt muny ónege tutýy múmkin, jylqy men túıe ósirýshige de dál sondaı qurmet. Al maq­ta­­shy­nyń balasy maqtasyn terse, muny kámeletke jasy tolmaǵan jasóspirimdi zańsyz eńbekke jegip, qııanattyqqa jol bergendeı áńgimeni gýletetinder kóp. Biraq “Baıaǵy jartas, sol jartas” demekshi, odan eshteńe ózgerip ketken joq. Qozalyqta ketpen ustap áli sol aýyldyń qara sıraq balalary júr. Maqta baptaýmen ósedi. О́ńirdegi naýqandyq dala jumystarynyń erekshelikterin eskerip, sala basshylary­nyń jaqyn arada osy túıindi durys sheship berýin jurt asyǵa kútýli. Áıtpese, jazyǵy – balasyn eńbekke eńkeıtken aýyldan kinálini izdeýshiler sirá, kóbeıip barady. Byltyr maqtaraldyqtar 190 myń tonna “aq altyndy” eshkimniń kómeginsiz ózderi jınady degenge bireý ılansa, al bireý kúmánmen qaraǵan. Ár gektardan 19 sentnerden ónim túsken. 20 mlrd. qaýashaqtan ashylǵan aq ulpany jurt tókpeı-shashpaı el qambasyna quıyp, mereıi ústem bolǵan. Syrttan keletin kómekshige – jaıly qonaq úı, úsh mezgil ystyq tamaq, árbirine 28 myń teńgeden aılyq tólenýi tıis eken-mys. Mundaı “erketotaılyqty” qaı sharýa qojalyǵy kótersin? Qazir halyq neden paıda, neden zııan keletinin ómirdiń óz órnekterinen úırenip alǵan. Balabaqsha jetispeıdi Aýyldaǵy balabaqshalar keńsharlar taraǵan kezde, ustaǵannyń ýysynda, tistegenniń ezýinde ketken. Múlki talan-tarajǵa túsip, jappaı jabyldy, tonaldy, kózden bulbul ushyp joǵaldy. Qazir sonyń zardabyn halyqtyń ózi shegip otyr. Balabaqsha joqtyqtan úıdegi sábılerin syrtynan qulyptap ketip, jumys istep júrgen talaı otbasyny kezdestirdik. Aýyl­dyń altyn qursaq analarynyń arqasynda qazaqtyń sany sońǵy ýaqytta birshama óse túskenine shúkirshilik etkenmen, alańdatar máseleler óte kóp. Qazaqtyń sanyn kóbeıtýge sheksiz úles qosyp jatqan mundaı aımaqtarǵa joǵarydan aıryqsha qamqorlyq jasalýy tıis emes pe? Sonyń kesirinen bala sanyn bir-ekeýmen shekteýge májbúr bolǵan keıbir jas otbasylar bul túıtkil tezirek sheshimin tapsa degen ótinish-tilekterin aıtyp qaldy. Aýdanda mektep jasyna deıingi 32 159 sábı bar desek, 1529 búldirshin ǵana balabaqshamen qamtylǵan. Bar-joǵy 22 balabaqsha jumys isteıdi. Bir balaǵa ortasha eseppen 128 teńge jumsalsa, bıyl ony taǵy da ósirý kózdelýde. Memlekettik “Balapan” baǵdarlamasy boıynsha kishi balalar ortalyǵy, balalar baqshalary ashylmaq, 46 top jumys istemek. Oǵan 96 mln 400 myń teńge jumsalady dep kózdelýde. Burynǵy balabaqsha úılerin memleketke qaıtarý maqsatynda mekemelerge hat joldanyp, tolaǵaı isterdiń tolastamaı atqarylyp jatqany kóńilge úmit uıalatty. Ázirge aýyldaǵy kóp ananyń balasynan aıaq-qoly tusaýly. Bar jaqsylyq – balalarǵa desek, kómektiń kózi aýylǵa kóbirek túsýi kerek-aq. Qarashash TOQSANBAI.