Endi ne isteý kerek? Árıne, eldi mekenniń ishinde, el-jurttyń kóz aldynda qańǵybas ıt ataýlynyń shybyn janyn shyrqyratyp, qaraýylǵa baılaý ábestik sanalsa kerek. Ánebir jyldary Kókshetaý qalasynyń ishinde júk kóligine atylǵan ıtterdi qanyn sorǵalatyp áketip bara jatqan jaıdy kórgen kópshilik shý kótergen. Olardiki de jón. Jeti qazynanyń biri sanalatyn, keýdesinde jany bar ıtti qan-josa etip qyryp tastaý ári ol osy qatygez qadamdy bala-shaǵanyń kózinshe jasaý shetin jaı. Áıtse de qaraýsyz qalǵan qańǵybas ıtten tóner qaýip órship tur.
– Oblys ortalyǵyn aıtpaǵannyń ózinde mundaı másele shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda da kóp, – deıdi el aǵasy Baltabaı Maldybaev. – Ásirese kóshken eldiń jurtynda úıir-úıir bolyp, ábden jabaıylanyp josyp júrgenderin el jaqqa at izin salǵandar aıtyp júr. Kóshken adamdar ıt pen mysyǵyn ala ketpeıdi ǵoı. Kórshisine tapsyryp ketýi múmkin, biraq bireýdiń ıtin bireý baǵa ma? Kúshiginen asyramaǵannan keıin ıttiń de kóne qoıýy qıyn. Mine, osylaısha jabaıylanyp, kóbeıip bara jatyr.
О́ńirde osy jyly qańǵybas ıtter men mysyqtardy aýlaýdy uıymdastyrý baǵdarlamasy aıasynda 39 mln teńge qarajat bólingen eken. Onyń 31 mln teńgesine 10 461 ıesiz ıt pen mysyq aýlanǵan. Sóz arasynda bul aýqymdy jumystyń oblystyq máslıhattyń 2015 jylǵy 30 qyrkúıektegi sheshimimen júzege asqandyǵyn aıta ketýimiz kerek.
– Qazaqstan Respýblıkasynyń 2021 jylǵy 30 jeltoqsandaǵy «Janýarlar aldyndaǵy jaýapkershilik týraly» zańyna sáıkes oblystyq veterınarııa stansasy ıt pen mysyqty aýlap, joıa almaıdy. Zań talaby boıynsha qańǵybas ıt-mysyqty ýaqytsha pýnktterde janýarlarǵa arnalǵan panalarda ustap, baqqysy kelgen adamdarǵa tabys etý kerek, – deıdi oblystyq veterınarııa basqarmasynyń basshysy Talǵat Júnisov. – Al janýarlarǵa ýaqytsha pýnktter salý basqarmanyń quzyretine kirmeıdi.
Qaraýsyz qalǵan qańǵybas ıt pen mysyqtyń obalyna qaraıtyndar da bar. Aıtalyq, «Shans na spasenıe» uıymynyń eriktisi Angelına Meletenko on jyldan beri aýrý jáne múgedek ıt-mysyqty baǵýmen aınalysýda.
– Biz ádette ólmeli kúıge túsken janýarlardy kútýmen aınalysamyz, – deıdi ol. – Qolushyn beretin qaıyrymdy jandar da az emes. Ittiń barlyǵy arnaıy jasalǵan qorshaýlarda baǵylady. Sondyqtan eshkimge qaýip tóndirmeıdi. Qazirgi kúni 25 ıt baǵyp otyrmyz, biraq bizdiń talpynysymyz teńizge qosylǵan tamshydaı ǵana. Jekemenshik jer telimi toqymdaı ǵana. Sol sebepti kóp baǵa almaımyz. Negizinde qalada 500-den 1 500-ge deıin ıt baǵatyn múmkindigi bar panajaı salý kerek. Biz bul máseleni kópten kóterip júrmiz. Áıtse de únimizge eshkim qulaq asatyn emes. Panajaıda veterınardyń bolýy shart. Eriktiler qansha izgilik jasaýǵa umtylyp turǵanymen, emdeý qoldarynan kelmeıdi. Al qaraýsyz ıt-mysyqty óltirip tastaý – tyǵyryqtan shyǵaratyn jol emes. Ondaǵan jyl boıy aýlap, taýysa almaı jatyr ǵoı. Demek máselege basqa qyrynan kelý kerek. Áýel basta baqqan adamdar beıbereket kóbeımeýdiń jaıyn oılasa jón bolar edi.
Qańǵybas janýarlarǵa ý berip, áıtpese basqa da hımııalyq dári-dármek arqyly sanyn azaıtýǵa zań tyıym salady. Veterınarlardyń negizgi mindeti, ártúrli aýrýdan qorǵap, emdeý, turǵyndardy juqpaly aýrýlardan saqtandyrý. Bir jaqsysy, oblystyq sanıtarlyq-epıdemııalyq baqylaý departamentiniń basshysy Aınagúl Mýsınanyń aıtýyna qaraǵanda, sońǵy bes jyl ishinde óńir turǵyndary arasynda qutyrma aýrýyna shaldyqqandar kezikpegen. Degenmen qańǵybas ıttiń qaýpi seıilmeı tur. Osy jyldyń alǵashqy bes aıynda ǵana 755 adamdy ıt qapqan, onyń 742-si ekpe alyp, 12-si emdelýden bas tartqan. Eń kóp zardap shekkender Kókshetaý qalasynyń turǵyndary, baqandaı 199 adam. Odan keıingi orynda Býrabaı men Selınograd aýdandary. Sóz arasynda bul kórsetkishtiń dál bolmaýy múmkin ekendigin de aıta ketelik. Aýyldyq jerdegi adamdar ıt qapqandy eleń qylmaıdy da. Dárigerdiń kómegine júginbegennen keıin jabýly qazan jabýly kúıinde qala beredi.
Atqarýshy organdar qańǵybas ıt pen mysyqtan qutylýdyń qareketin jasaýda. Osy máselemen aınalysatyn 20 brıgada bar. Alaıda zań talaby múmkindik bermeıdi.
– Elge zııanyn tıgizetin bul máseleni birjola sheshetin ýaqyt ábden jetti, – deıdi ıtbegi Oral Bóltenov. – Árıne, obal-saýapty da umytýǵa bolmaıdy. Biraq áleýmettik jeli arqyly qutyrǵan ıtterdiń kishkentaı balalardy, qorǵanýǵa múmkindigi joq áıelderdi qan-josa qylyp talap jatqanyn kórgende amalsyzdan barmaǵyńdy tistep, bul máseleden birjola qutylýdyń jolyn qarastyrasyń. Ne mal kúzetip, qotan qorymaıtyn, ne ań qaǵyp, saıatqa shyǵýǵa jaramaıtyn ıt baqqannyń nesi sán?! Osy arada qazaqtyń tól ıtteriniń tamasha qasıetin taǵy bir aıta ketkim kelip tur. Taza qandy tóbet eshqashan adamǵa shappaıdy. Al degdar tazynyń ekibastan zııany joq. Árıne, eldiń bári tóbet pen tazy baǵa almaıdy ǵoı. Degenmen qajeti shamaly ıt-mysyqtyń sanyn shektegen durys. Bálkim, qazirgi óltirýge tyıym salatyn qoldanystaǵy zańdy ózgertý kerek shyǵar.
Osy bir túıtkildi másele týraly sóz sabaqtaǵanda keseldiń kólemi ýaqyt ótken saıyn ýshyǵyp turǵandyǵyn ańǵarar edik. Qanshama shyǵyn shyǵaryp, panajaı sala almaıtyn bolsaq, onda ózge bir amalyn qarastyrǵan jón. Eń bastysy, ıeleri josyqsyz kóbeımeýdiń jaıyn oılastyrsa... Dittep kelgende obal-saýaby da ıt-mysyqtyń ıesiniń moınynda ǵoı.
Aqmola oblysy
