Beride qazaq quqyǵynyń júıelengen qaınar kózi bolyp tabylatyn «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» dep atalatyn dala zańdary jarııalandy. Zańdar jınaǵy – «Jeti jarǵyny» bekittirgen, Áz Táýke hannyń tusynda bılik etken úsh tóbe bıimiz – Tóle bı, Qazybek bı men Áıteke bı tórge shyqty.
Qazaq bıleri búgingi bolashaǵymyzdyń jarqyn jáne kemel bolýyna kóp eńbek sińirdi, damyp, órkendeýine aıtarlyqtaı úles qosty. Bıler júıesi memleketimizdiń qalyptasýyna, halqymyzdyń oı-sanasynyń, áleýmeti men mádenıetiniń ósýine zor yqpal etti. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», «Handa qyryq kisiniń aqyly bolsa, bıde qyryq kisiniń ary bar» degen babalarymyzdan qalǵan uly sóz bar. Qazaq qoǵamyndaǵy belgili bir tektilik qasıetterdi ustanǵan týrashyl bı-sheshenderimizdiń «qara qyldy qaq jarǵan» ádil sheshimderiniń el, rý arasynda oryndalýy mindetti shart bolyp tabylǵan. Árbir bı ádil sheshimderiniń óz ortasyna ǵana emes, dúıim jurtqa jaıylǵanyn qalaǵan. Osyndaı mártebe arqyly el senimine ıe bolyp, úmitin aqtaý úshin aıanbaı qyzmet etken.
Búgingi Qazaqstannyń sot júıesi Konstıtýsııamen jáne «Sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq Zańmen retteledi. Qazaqstan Respýblıkasynda sot tóreligin tek sot qana júzege asyratyny Ata Zańymyzda aıqyn jazylǵan.
Elimizdiń sot júıesin Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Soty, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna jáne Konstıtýsııalyq Zańǵa sáıkes qurylatyn jergilikti jáne basqa sottar quraıdy. Eshqandaı ózge organdar men tulǵalardyń sýdıa ókilettigin nemese sot bıligi fýnksııalaryn ıelenýge quqyǵy joq.
Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan júzege asyrylady jáne azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa, Respýblıka Konstıtýsııasynyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktileriniń, halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn qamtamasyz etýge qyzmet etedi.
Sot júıesin jetildirý sheńberinde sot satysynyń úsh býyndy júıesi engizildi, mamandandyrylǵan sottar, ınvestısııalyq sot óndirisi quryldy. 2021 jyldyń 1 shildesinen bastap ákimshilik ádilet óz jumysyn bastady.
Búgingi sot júıesi elimizdegi túbegeıli ózgeristermen tikeleı baılanysty reformalardy bastan ótkerýde. Reformalardyń maqsaty – sot júıesin halyqqa jaqyndatyp, myqty ári tıimdi, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn senimdi qorǵaýǵa qabiletti júıe qurý.
Sýdıa sot tóreligin iske asyrý kezinde táýelsiz jáne Konstıtýsııa men zańǵa ǵana baǵynady. Al zań men sot aldynda jurttyń bári teń. Endeshe, sýdıanyń ádil tórelikti dóp basyp aıtýy mańyzdy. Osy baǵyttaǵy sot júıesindegi reformalar táýelsiz Qazaqstannyń Jańa Qazaqstan qurý jolynda ádil sot tóreligin qurý úshin sýdıalardyń jaýapkershiligin, kóterer júgin arttyrady. Sáıkesinshe, sot korpýsyna talaptar kúsheıtildi.
Árıne, sýdıa mamandyǵy eshqashan jeńil bolmaǵan jáne bolashaqta da ońaı bolmaıtyny belgili. Elimizdegi sot júıesiniń damyǵan memleketter sapyna qosylýyna úles qosý – mártebe ári maqtanysh. Al bıyl 24 maýsymda alǵash ret kásibı mereke – «Sýdıa men sot qyzmetkeri kúni» atap ótildi. Elimizde ádil sot tóreligin qalyptastyrý men jetildirý jolyndaǵy qajyrly eńbek etip kele jatqan áriptesterge tabys, tózimdilik, kúsh-qýat tileımin.
Tursyngúl ÚMBETOVA,
Shymkent qalasynyń MAÁS sýdıasy
