Prezıdent Q.Toqaev Áleýmettik kodeks ázirleýdi quzyrly organdarǵa 2020 jyly tapsyrǵan bolatyn. «Bul qujat aıasynda biz áleýmettik saıasatty pandemııa men jınaqtalǵan problemalardy eskere otyryp, jańa jaǵdaıǵa beıimdeýimiz kerek. Áleýmettik kodeks jańa qoǵamdyq sharttyń negizgi elementi bolýǵa tıis», degen Memleket basshysy osy jyldyń basynda zańnamanyń mańyzdylyǵyn taǵy da atap ótken bolatyn.
Kodeks jobasy eki jylǵa jýyq ýaqytta daıyn boldy. «Áleýmettik kodeks azamattardyń áleýmettik quqyqtary men mindetteri týraly biryńǵaı bilim kózin qurýǵa, memlekettiń, jumys berýshiler men qyzmetkerlerdiń áleýmettik saladaǵy mindettemeleri men jaýapkershiligin bekitýge múmkindik beredi dep boljanýda. Qazaqstan úshin mundaı qujat – jańalyq, ony ázirleý áleýmettik salany reglamentteıtin barlyq zańdardy bir kodekske biriktirý qajettiligimen negizdeledi. Búgingi tańda mundaı zańdar sany 17-den kem emes, olar járdemaqylar, ataýly áleýmettik kómek týraly, mindetti áleýmettik saqtandyrý, zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly jáne t.b. Jańa kodekstiń basty mindeti – memleketten kim, qandaı jaǵdaıda jáne qandaı kómek ala alatyndyǵyn naqty retteý», dedi respýblıkalyq Otbasy jáne halyqty áleýmettik qorǵaý máseleleri jónindegi qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy, Májilis depýtaty Dınara Zákıeva.
Otyrysqa Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova qatysyp, kodekske arqaý bolar basty máselelerdi talqyǵa saldy. «Biz jańa áleýmettik saıasatty júzege asyrýdy otbasynyń damýyna negizgi jaǵdaı jasaýdan bastadyq. Otbasynyń árbir múshesiniń daǵdylary men quzyretterine qaraı jumysqa ornalasý múmkindigi teń bolýy qajet. Al ony biz óz balalarymyzdan bastaýymyz kerek, óıtkeni jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi. Jas býynnyń shyǵarmashylyq oılaýy, joǵary iskerlik qabiletteri durys baǵytqa baǵyttalýy tıis», dedi mınıstr qazirgi eldegi jastar jáne otbasy jaǵdaıyna toqtalyp.
Statıstıkalyq derekterge súıensek, búginde elimizde 6 716 565 otbasy bar bolsa, onyń 2 416 364-i ǵana jaǵdaıy jaqsy otbasylar qatarynda. 873 974 otbasynyń jaǵdaıy qanaǵattanarlyq, al 1 156 815 shańyraq daǵdarys jaǵdaıynda ómir súrip jatyr, 890 432 otbasynyń jaǵdaıy nashar (eń kóbi Almaty oblysynda – 106 247, Túrkistan oblysynda – 85 985, Shyǵys Qazaqstan oblysy – 69 986 jáne Almaty qalasynda – 77 738) jáne 1 378 980 otbasy erekshe baqylaýda tur. Al 625 myń bala az qamtylǵan otbasylarda turady, sonymen qatar 97 myń bala – erekshe balalar qatarynda.
«Otbasylardyń mundaı jaǵdaıǵa jetýiniń basty sebebi – jumyssyzdyq», deıdi sarapshylar. Áleýmettik kodekske engizilgen basty usynys ta eńbek máselesine qatysty bolyp otyr, ásirese jastardy jumyspen qamtý basty nazarǵa alynǵan. Osy oraıda Tamara Dúısenova Enbek.kz platformasynyń jańartylǵan formatyn tanystyryp, jumyspen qamtý máselesine toqtaldy.
«Qazirde elimizdegi 58 paıyz jumys kúshin 1987, 1990, 1991, 1992 jyly týǵan azamattar qamtyp otyr. Demografııalyq ósimdi aıtar bolsaq, 2000 jyldan bastap Qazaqstanda týý kórsetkishi 90-jyldarǵa qaraǵanda áldeqaıda ósti. Qazir osy balalardyń aldy eńbek jasyna jetti. Olar jańa ǵasyr men tehnologııa zamanynda dúnıege kelgender. Sondyqtan eńbek sharty, jumys kózi de jańarýdy qajet etedi. Jumyssyzdyq dendegen saıyn elimizde ishki mıgrasııa da máselege aınaldy. Soltústik oblystardan halyq, ásirese jastardyń kóbi Almaty, Nur-Sultan, Shymkent qalalaryna qonys aýdarýda. Biz soltústik óńirlerge baryp, bul máseleniń sheshimin tabýǵa tyrystyq. Ortalyqtaǵy, bas qalalardaǵy iri kásiporyndar, kompanııalar, iri saýda jelileri soltústik oblystardan fılıaldaryn ashýǵa múmkindik bar ekenin aıtady. Osyny qolǵa almasaq, óńirlerdegi turǵyndardyń tepe-teńdigin saqtaı almaımyz», dedi mınıstr Otbasy sıfrly kartasyn tanystyra otyryp.
Sonymen qatar Tamara Dúısenova «Dıplommen – aýylǵa!», «Jastar praktıkasy» baǵdarlamalaryn qaıta qaraýdy usyndy. Qazirde elimizde dáriger, pedagog, mal dárigeri sekildi mamandar jetispeıdi, ásirese aýyldyq jerlerde maman tapshylyǵy qatty baıqalady. Jańa áleýmettik kodekste osy kadr tapshylyǵynyń ornyn toltyrý qarastyrylǵan. «Syrtqy ımmıgrasııa ıaǵnı azamattardyń elge kelýin qamtý úshin ishki teńsizdik pen memlekettiń halyqaralyq mindettemelerin eskere otyryp, Qazaqstandy bilikti kadrlardy (stýdentter, muǵalimder, jumysshylar, bıznesmender) tartý ortalyǵyna aınaldyrý qajet. Al syrtqy emıgrasııa ıaǵnı elden ketýshilerge, Otanynan tys jerde júrgen Qazaqstan azamattarynyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaý júıesin qurý qajet», dedi mınıstr. Sondaı-aq kóshi-qon saıasatynda bilim, bıznes, eńbek jáne etnostyq ımmıgrasııa, bosqyndardy qabyldaý, eńbek emıgrasııasy jáne ishki mıgrasııa birge qarastyrylýy qajet.
Sonymen qatar áleýmettik qyzmet kórsetý júıesi tıimdi ári aýqymdy bolýy kerek. Búgingi kúni el boıynsha 114 stasıonarlyq jáne 112 jartylaı stasıonarlyq tıptegi áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy, 484 úılerdegi áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy jáne 183 úkimettik emes uıym bar. «Áleýmettik kómekke muqtaj adamdardyń sanyn eseptesek, bul mekemeler jetkiliksiz», deıdi sarapshylar. Áleýmettik qyzmet kóbinese tolyqtaı iri qalalarda ǵana kórsetiledi, al aýyl-aımaqtaǵy halyq bul kómektiń jalpy qyzmetin ǵana kórip otyr. Osy oraıda Áleýmettik kodeks qarttarǵa, múmkindigi shekteýli jandarǵa jáne sal aýrýymen aýyratyn múgedek balalarǵa áleýmettik kómek retinde beriletin mektep-ınternattardy kezeń-kezeńmen bólý, áleýmettik qyzmet kórsetý uıymdardy pakettik qyzmet kórsetýge baǵyttaý, shalǵaı aýyldyq eldi mekenderde «mobıldik qyzmetterdi» (ÚEU, volonterler) qurýdy usynady.
Kodekste sondaı-aq zeınetke shyǵý kezeńinde tólenetin tólemder de qarastyrylǵan. Qazirgi kúni elimizde 1998 jylǵa deıin zeınetke shyqqan 365 myń adam bar. Olar bazalyq jáne yntymaqty zeınetaqy júıesimen tólem alyp otyr. Sarapshylardyń aıtýynsha, bularǵa ózgeris qajet emes. Sonymen qatar 1998-2038 jyldar aralyǵyndaǵy ótpeli kezeń zeınetkerleri 1,8 mln adamdy quraıdy. Olar bazalyq jáne jınaqtaýshy qorlardyń kórsetkishimen tólem alady, bul zeınetkerlerdiń tólemderine ózgeris qajet. Al 2038 jyldan keıingilerge bazalyq jáne jınaqtaýshy qorlardyń kórsetkishimen zeınetaqy tólenbek. Bul kezde zeınetaqy kólemi edáýir azaıyp qalmaq, sondyqtan jumys berýshiden qyzmetkerdiń jınaqtaýshy qoryna aı saıynǵy tólem aýdarý mindettelmek.
Osy jáne ózge de áleýmettik máseleler qarastyrylǵan kodeks Parlamentke joldanady. Otyrys qorytyndysy boıynsha keńes músheleri ortalyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa birqatar usynym joldady.
