GREKIIа EÝROPANYŃ BAS AÝRÝYNA AINALDY

Resmı túrde 2008 jyldyń qońyr kúzinde bastaldy dep esepteletin dúnıejúzilik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys ońaılyqpen beti qaıta qoıatyn úrdis emes ekenin dáleldep baǵýda. Odan, ásirese, Amerıka Qurama Shtattary bastaǵan Batys pen Eýropadaǵy damyǵan memleketter qatty zardap shekti, birqatary áli de shegip jatyr. Máselen, Islandııany sońǵy sátterde bankrottyqtan damyǵan týrızm salasy ǵana aman saqtap qala alsa, Grekııadaǵy jaǵdaı eýro aımaǵyna kiretin Eýroodaq elderin túgel alańdatyp otyr. О́tken jyldyń aıaqqy tusynda buqaralyq aqparat quraldarynda Grekııanyń defoltqa ushyraý yq­tımaldyǵy zor ekendigi týraly áń­gime aıtyla bastady. О́ıtkeni, eldiń syrtqy qaryzy 300 mlrd. eýrony qurap, ishki jalpy ónimniń shama­men 130 paıyzyna jýyqtasa, bıýd­jet tapshylyǵy IJО́-niń 14,4 paıy­zyna jetip, eýroaımaq elderi arasyndaǵy eń kólemdisi boldy. Mundaı qaryz rekordy Eýropada Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtal­ǵan 1940-shy jyldardyń sońynan beri oryn alyp kórmepti. Bul – qazirgi kezde Grekııanyń árbir tur­ǵyny ortasha eseppen 24 myń eýro qaryz degen sóz. Bıýdjet tapshy­lyǵyn qalaıda jeńildetý úshin Grekııa úkimeti zeınetaqy tóleýdi shegere turýdy jáne eńbekaqyny qysqartýdy qarastyratyn jospar qabyldady jáne ony birtindep júzege asyra bastady. Bul óz keze­ginde el ishinde jappaı narazy­lyq­tar týǵyzyp, myńdaǵan halyqty qarsylyq aksııalaryna shyǵýǵa ıtermeledi. 2010 jyldyń aqpan aıynda Eýro­odaq Grekııaǵa kómek qolyn sozatynyn málimdedi. Biraq osyǵan baılanysty uıymdastyrylǵan kez­desýlerde kóp ýaqytqa deıin belgili bir deńgeıde sheshim qabyldaý qı­ynǵa soqty. О́ıtkeni, daǵdarystan ózderi de aıtarlyqtaı zardap shegip, eńsesin endi tikteı bastaǵan elderde basy artyq aqsha joq ekeni  túsinikti bolatyn. Bul arada eko­nomıkasy birshama myǵym Ger­ma­nııaǵa ájeptáýir salmaq túsetini de belgili edi. Sondyqtan nemis jaǵy kóp oılanyp, tolǵandy. Halyq­ara­lyq valıýta qorynyń járdemdesý týraly ýádesin alǵannan keıin Eýro­odaq elderi, onyń ishinde Ger­manııa Grekııaǵa kómektesý týraly belgili bir deńgeıde batyl sheshim qabyldady. Sáýir aıynda Eýroodaq pen Ha­lyqaralyq valıýta qory Grekııaǵa 45 mlrd. eýro bóletini belgili boldy. Keıinirek bul san 110 mlrd. eýroǵa deıin kóbeıtildi. Onyń ese­sine Grekııaǵa óz bıýdjetin 3 jylda jalpy somasy 30 mlrd. eýroǵa qysqartý mindeti júkteldi. Sóz re­tine oraı, Halyqaralyq valıýta qory 12 mamyrda bólinetin nesıe­niń alǵashqy 5,5 mlrd. eýrosyn aýdarǵanyn aıta keteıik. Nesıeniń jyldyq ósimi kelisim boıynsha – 5 paıyz. Afınada mundaı ósimge ke­lisýden basqa amal qalmaǵany tú­sinikti. Al 19 mamyrda Eýropanyń Ortalyq banki 14 mlrd. eýro aý­dardy. Bul qarjylar Grekııany de­folttan qutqarady degen boljam­dar jasalýda. Biraq atalǵan qadamdar Gre­kııa­ny ekonomıkalyq tuńǵıyqtan to­lyq alyp shyǵady deýge bolmaıdy. Bóline bastaǵan qarjylardyń qaryz túrinde beriletinin, qaıtarý kerek bolatynyn eskerip, olardy josparly jáne tıimdi paıdalanýǵa kúsh salý qajet. Qazaq qaryz kúlip baryp, kúńirenip qaıtady dep tekten tek aıtpasa kerek. Endi “Birikken Eýropa” Gre­kııadaǵy qarjy-ekonomıkalyq jaǵ­daıǵa nelikten sonshalyqty alań­daýshylyq tanytty degen saýal­ǵa keleıik. Bul jerde másele Eýroodaq elderiniń ortaq valıýtasy – eýronyń pozısııasyna úlken qater tóngeninde jatyr deýimiz ke­rek. Sebebi, sońǵy kezderi bır­ja­daǵy jaǵdaı eýro baǵamynyń dol­lar­ǵa qatysty sezinerlikteı deń­geıde quldyraǵanyn kórsetti. Sóı­tip, eshteńege qaramastan, eýrony shuǵyl qutqarý qadamdaryna barý qajet boldy. Jalpy, Eýropa osydan týra 10 jyl buryn sáıkes kelisimge qol qoıý arqyly ortaq valıýta engizý týraly sheshim qabyldaǵany belgili. Túrli pikirlerge qaramastan, al­ǵashqy 10 jylda eýro óziniń ómir­sheńdigin kórsetti. Osy ýaqyt ara­ly­ǵynda jańa valıýta quny dol­lar­ǵa qatysty 2 ese derlik ósti. Po­zı­sııasyn kúrt joǵalta bastaǵan dol­lardy kórgen kóptegen halyq­aralyq saýda-sattyqqa qatysýshy­lar negizgi esep aıyrysý valıýtasyn eýroǵa aýystyrý jaıyn oılastyr­ǵany da kúni keshe edi... Búginde eýrony dollarǵa qatysty qaıta ny­ǵaıtý Eýroodaq elderi úshin kezekti synaqqa aınalyp otyr. Buǵan alǵashqy qadam retinde taıaýda Eýroodaq turaqtandyrý qo­ryn qurýǵa sheshim qabyldady. Halyqaralyq valıýta qorynyń qarjysyn qosa alǵanda qordaǵy aqsha 720 mlrd. eýrony quramaq. Bul soma, tutastaı alǵanda, Eýro­odaq úkimeti – Eýrokomıssııa kre­dıt túrinde jınaıtyn 60 mlrd. eýro men Eýroodaq memleketteri kepildendiretin 440 mlrd. eýrodan jáne Halyqaralyq va­lıý­ta qory salatyn 220 mlrd. eýrodan jı­naq­talatyn bolady. Bul qarjy eýrony turaqtandyrýmen qa­tar, birinshi ke­zek­te Odaqqa múshe elderdi daǵdarystan shyǵarý úshin de jum­salady dep kú­tilý­de. Eýroodaq elderiniń ulttyq qarjy júıelerin turaqtandyrý úshin qurylǵan atalǵan qor dúnıe júzi tarıhyndaǵy asa iri qarjy te­tigi bolyp tabylady. Al qor qar­jy­sy elderge naqty is-qımyl baǵ­darlamasy sheńberinde kredıt negizinde beriledi. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys Islandııa men Grekııaǵa ǵana aýyr tıip otyrǵan joq. Má­selen, qazirgi kezde Portýgalııadaǵy jaǵdaı kúrdelene túsýde. Ispanııa men burynǵy sosıalıstik lager quramynda bolǵan Rýmynııa, Bol­garııa, Vengrııa, t.b. elderdegi ahýal da máz emes. Daǵdarys áleýmettik-ekonomı­kalyq jaǵdaıy onsyz da qalt-qult etip turǵan Qyrǵyzstandy qan­tó­giske uryndyryp, onyń aqyry tóń­keriske alyp keldi. Sóıtip, bı­liktegi prezıdent taǵynan taıdy­rylyp, eshqandaı zańdyq negizi joq ýaqytsha úkimet el basqarýdy qolyna aldy. Endi aǵaıyn elde ty­nyshtyq ornap, bılikke zańdy túr­de saılanǵan basshylyq kelmese, mundaǵy jaǵdaı ońala qoımaıtyny basy ashyq jáıt. О́kinishke qaraı, qyrǵyzdar ekige jarylyp, qyr­qy­sýlaryn doǵarar emes. Kúni keshe burynǵy prezıdent Q.Bakıevti jaq­taýshylar Jalalabad ýnıver­sı­te­ti mańynda taǵy da tártip­siz­dik­terge bardy. Ýaqytsha úkimet bas­shy­sy R.Otýnbaevanyń sózine qa­raǵanda, atalǵan qalada ahýal ýshy­ǵyp turǵanǵa uqsaıdy. Mundaı jaǵ­daıda, elge syrttan jetkilikti deń­geıde kómek keledi dep úmittenýdiń ózi kúpirlik. Al Qazaqstan jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysty qatty qınalmaı eńserip keledi. Buǵan birinshi kezekte Elbasynyń Ulttyq qor qurý týraly der kezindegi bas­tamasy járdemdesti deýimiz kerek. Sondaı-aq, saýatty júrgizilgen áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat óz septigin tıgizgeni kúmánsiz. Osyn­daı oń úderisterdiń nátıjesinde elimizdegi bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanyndaǵy ekonomıkalyq ósim shamamen 7,6 paıyzdy qurady. Álem elderiniń basym bóligi az ǵana ósimdi armandap otyrǵanda, muny úlken tabys desek, artyq aıtpa­ǵanymyz.