Haliń qalaı, qazaq áskeri?

«Elimizdi syrtqy qaýip-qa­ter­den qorǵap turǵan áskerı qyz­metshilerdi memleket árdaıym qoldaıdy. Prezıdent jáne Jo­ǵarǵy Bas qolbasshy retinde qor­ǵanys salasyna erekshe kóńil bólýdi óz jumysymnyń ba­sym baǵyty retinde sanaımyn», degen Prezıdent Qasym-Jo­mart Toqaevtyń Qorǵanys mınıstrliginiń keńeıtilgen alqa májilisinde sóılegen sózi qazaq jaýyngerleriniń rýhyn kóterdi.

Keńes Odaǵy taraǵannan keıin qazaq armııasyn qaıta qurý jumystary tııanaqty túrde júrgi­zildi. Árıne, áskerı reformany qaıta bastaý eshkimge de ońaı soqqan joq.

Jańadan mınıstrlik qurý, mem­lekettiń qorǵanys salasyn­daǵy doktrınasyn qabyldaý, qu­ry­lymdyq júıeni qaıta jasaqtaý, armııany zamanaýı quraldarmen qamtamasyz etý, áskerdiń áleý­mettik hám qarjylyq jaǵdaıyn sheshý jas memleket úshin qıyn­nyń qıyny ekeni aıtpasa da túsinikti. Onyń syrtynda saıası-áskerı basshylyq quramyn qa­lyptastyryp, ulttyq kadrlardy daıarlaý, olardyń kásibı deńgeıin shyńdaý sekildi san alýan másele aldymyzda kese-kóldeneńdep turdy. Biraq bul mindetterdiń bárin jas mem­le­ketimiz abyroımen eńserdi. Alys-jaqyn shetelderde júrgen gene­raldarymyz Otanǵa oraldy. Saǵa­dat Nurmaǵanbetov bastaǵan ás­kerı salanyń korıfeıleri ult­tyq áskerdi qurý isin myqtap qolǵa aldy.

«Áskerdi eshqashan jamandaýǵa bolmaıdy. Ásker nashar bolsa, ol bizdiń nashar­lyǵymyz. Áskerdi qoldaý, qolpash­taý, abyroı-bedelin kóterý kerek. Áskerıler shettep qalmaýǵa tıis. Prezıdent birshama ýaqyt buryn reforma týraly aıtqany barshamyzǵa belgili. Kórshilerde qandaı jaǵdaı bolyp jatqanyn bilemiz. Sol sebepti, árıne, reforma kerek ekeni daýsyz. Reformany kazarmadan bastaǵan lázim. Olarǵa qandaı jaǵdaı jasalýǵa tıis? Osy máselelerge basa nazar aýdarǵan durys.

Qazaqstandaǵy qarý-jaraq, ushaqtar, tehnıka, jalpy áskerı baza eshkimnen kem emes. Alaıda sol tehnıkalar óz isiniń shyn sheberleriniń qolynda bolýy kerek. Sol sebepti áskerı jattyǵýlardy jańa áskerı taktıkamen, manevrmen úıretý qajet.

Qazaq armııasy 1992 jyldyń 7 ma­my­­­rynda qurylǵany málim. Tuń­ǵysh Prezıdent Nursultan Nazar­baev mı­nıstr­lik qyzmetke Halyq qaharmany, general-leıtenant Saǵadat Nurma­ǵan­betovti taǵaıyndaǵanda bárimiz qatty qýandyq. Jalpy, Qarýly kúshterdiń negizi 1991 jyly jasaqtalǵany belgili. Aldymen Qorǵanys komıtetiniń irgesi qalandy. Sol shaqta Germanııanyń Potsdam dep atalatyn qalasynda polk komandıri bolyp júrgenmin.

Elge kelgende neni baıqadyq? Birinshi kezekte áskerı kadr máselesi aldy­myzdan shyqqany aıdaı aqıqat. Elimizdegi generaldardyń basym bóligi ózge ult ókilderi bolatyn. Olar óz elderine ketip, bizdiń áskerı bólimderde aıtarlyqtaı másele týyndaı bastaǵan edi. Qysqasy, otandyq mamandardy daıar­laý máselesimen betpe-bet keldik. Oq-dári qoımalaryn saqtap qalýdyń asa zor mánge ıe ekenin der kezinde túsindik. Sol kezde Sábıt Taýlanov osy máseleni tótesinen qoıdy. Biz de únsiz qalmaı, jaǵdaıdy joǵarydaǵy basshylarǵa ashyq aıttyq. Tuńǵysh Prezıdent ant berý máselesine qatysty zańdyq negizdi bekitti. Osylaısha, qazaq armııasyn qalyptastyrý jumystary bastaý aldy.

Azattyqtyń alǵashqy jyldaryndaǵy qıyndyqtar saǵymyzdy syndyrǵan joq. Áskerı qyzmetshiler jalaqy dep jar salmady. Sol úshin otyz jyl burynǵy áskerı komandırlerge aıtar alǵysym zor. Egemendiktiń eleń-alańyndaǵy jaǵdaıǵa qaramaı, Otarda úlken masshtabtaǵy oqý-jattyǵý jıyn­daryn ýaqtyly ótkizip júrdik. Bári sátimen boldy. Áskerı qyzmetshiler Otan aldyndaǵy mindetin ilki sátke de qaperden shyǵarǵan emes.

Ol kezde aldymyzdan qandaı qıyn­shylyqtar shaqpady deısiń? Qarý-jaraqty Reseıden aldyrǵan bolatynbyz. Áıtkenmen, tehnıkany jańartý isi nazardan tys qalmady. Sarbazdarymyz soltústiktegi Qudaıy kórshimizdiń akademııasyna baryp, bilim jetildirdi. Ushqyshtardyń biliktiligin arttyrý úshin kerosındi ólshep beretin kezeńder de boldy. Artyq shyǵynǵa batatyn jaǵdaı joq edi», deıdi Halyq Qaharmany, ýaqytynda Qorǵanys mınıstrliginde birinshi vıse-mınıstr qyzmetin atqarǵan Alashtyń ardaqty azamaty Baqytjan Ertaev sol kezeńdi eske alyp.

Áleýmet kútken áleýet bar ma edi?

Qandaı memleket bolsyn aıbyndy armııa qurýdy maqsat tutatyny beseneden belgili. О́ıtkeni eldiń tynyshtyǵyna rýhy ór, táni bekem sarbazdarymyzdyń jaýap­ty ekeni álimsaqtan aıan ǵoı. Alaı­­da azattyqtyń araıly tańy jańa­dan sibirlep atqan jyldarda qazaq armııa­sy aıtarlyqtaı qaýqarly boldy deý qısynǵa kele qoımas. Sonymen ol kezde áskerimizdiń áskerı bazasyn qalyp­tastyrý baǵytynda qandaı táýe­kel­­derge bardyq? Toqyraý búıir tustan tıgen toqsanynshy jyldary nendeı jumys­tar atqarylǵan edi? Áskerdiń áleýeti áleýmet kútken talapqa saı boldy ma?

Derekterge kóz júgirtsek, 1992 jyly 29 qańtarda Qazaqstan Respýb­lı­kasy Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń (EQYU) bel ortasynan tabyldy. Al 2 naýryz kúni Birikken Ulttar Uıymynyń músheligine ótken bolatyn. Ortasha jáne shaǵyn radıýsty aýmaqta áreket etetin raketalar tıisti kelisimderge sáıkes joıylǵan eken. Árıne, bári de talapqa saı bolýy úshin osyndaı qadam jasaldy. 

1991 jyly 29 tamyzda jabylǵan ıadrolyq synaq alańynyń negizinde 1992 jyly mamyrda Ulttyq ıadrolyq ortalyq qurylyp, Kýrchatov qalasy respýblıkanyń ıadrolyq fızıka jáne ekologııa problemalaryn zertteý salasyndaǵy ǵylymı áleýetin arttyrýǵa kiristi. Respýblıka armııasynyń negizgi quramynda birneshe dıvızııasy bar 40 jalpy áskerı armııa, avıasııa korpýsy, radıo jáne radıotehnıkalyq barlaý bólimsheleri, jabdyqtaý bólimsheleri jáne Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn, Semeı synaq alańyn jáne Saryshaǵandaǵy, Embidegi, Aral teńiziniń Barsakelmes aralyndaǵy synaq alańdaryn arnaıy jabdyqtaý bólimderi, bazalar, arsenaldar, qoımalar jáne basqa da bólimder men mekemeler qurady. Táýelsizdik tańyndaǵy atqarylǵan jumystardyń bastapqy legi osyndaı bolatyn.

Qazaqstanda barlyǵy 200 myńnan astam áskerı qyzmetshi Otan qorǵa­dy. Olardyń qaraýynda strategııa­lyq qarýdyń atalǵan túrlerinen basqa 1 200 tank jáne brondalǵan mashınalar, 1 500 artıllerııalyq júıe jáne 370 áskerı ushaq bolǵan eken. 

«Eki» degen baǵa qoıǵanyma renjigender kóp boldy 

«Ýaqyt óte kele kadr máselesi birtindep sheshimin taba bastaǵanyn aıryqsha atap ótkim keledi. Al endi áskerı daıyndyq degenimiz qalaı bolýy kerek? Osy másele aldymyzdan shyqty. Ol ýaqytta bizde joǵarǵy áskerı jal­ǵyz ýchılıshe boldy. Al Qazaq­stan­ǵa artıl­lerıst, ushqysh sekildi ózge de maman­dar kerek edi. Sol shaqta meni Aqtóbege jiberdi. Onda «Iаk-40» ushaǵyna ushqyshtardy daıyndaý kerek. Bir ǵana jat­tyǵý alańy turǵanyn kóz kórdi. Saǵa­dat Nurmaǵanbetovke qońyraý shaldym.

«Saǵadat Qojahmetuly, bastysy ustazdar bar eken, osy jerde mamandar daıarlaýǵa bolatyny anyq. Sondyqtan máseleni baqylaýǵa alǵan durys», dep jaǵdaıdy baıandadym.

Sol kezde Keńes Odaǵynda bolmaǵan úlken jattyǵý ótkizgen bolatynbyz. Bul neni bildiredi? Bizdiń eshqandaı qıyndyqqa moıymaǵanymyzdy aıqyndaı, aıǵaqtaı túsedi. Qıyndyqpen kúrese júrip, Qarýly Kúshterdi qurý isine qolymyzdan kelgenshe aıanbaı atsalystyq. Kimde-kim kezdesken qıyndyqty jeńse, óz jolyn tabatynyn túsindik. Muny bárimiz júrekpen sezindik. Sondyqtan da judyryqtaı jumyldyq.

Biz barlyq jattyǵýlardy Otarda ótkizip júrmiz. Jas mamandardy sonda daıyndadyq. Artıllerısińiz de, ser­jantyńyz da sol jaqta daıyndyqtan ótken edi. Qordaı jeri barlyq jaǵynan qolaıly bolǵanyn nesine jasyramyz. Shaǵyn polıgondarymyz jetkilikti bolǵanymen, Otardyń terrıtorııasy keń ekenin, barlyq jaǵdaı sonda qarastyrylǵanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Áıtkenmen, áskerı jattyǵý yl­ǵı bir jerde ótkizilmeýi kerektigin qaper­de ustaǵan abzal. Temirjolymyz bar, bas­qamyz bar. Anyǵy, ár jerde ótkizilse, sarbazdar úshin úlken tájirıbe bolar edi. Al tájirıbe qaı kezde de kerek. Osy máselege basa nazar aýdarǵan lázim.

Biz jattyǵý máselesine jańasha kózqaraspen qaraýǵa tıispiz. «Jattyǵý ótedi» dep bir aı buryn aıtýdy toqtatatyn kez keldi. Erte aıtylǵannan keıin bári soǵan da­ıyndalady. Qajet bolsa jattyǵý qupııa jaǵdaıda ótýge tıis ekenin eskergen durys. Bir saǵat buryn aıtsa da jetkilikti ǵoı. Osyǵan basa mán bere­tin ýaqyt keldi. О́ıt­­keni jat­tyǵý de­genimiz jyltyr bolmaýy qajet. Sarbaz manevrdi bilý­ge tıis. Ony bilmeı, jeńistiń joq ekenin sezin­geni abzal. Armııa týraly aıtylatyn sóz az emes qoı. Nege bizdiń qahar­man­dary­myzdy eshkim bilmeıdi? Bala kúnimizde Baýyrjan Momyshuly sekildi batyr bolýdy armandap óstik emes pe? Bir sózben aıtqanda jastarmen myqtap jumys júrgizetin ýaqyt kelip jetti. Barlyq estııar azamat osyny túsinse deımin.

Inspektor qyzmetin atqarǵan shaqta talaı qyzmettegi azamattar maǵan renjidi. Sondaǵy ókpeleriniń sıqy mynadaı: «Eki» degen baǵa qoıǵanyma kóńilderi tolmady. Ýaqytynda olardyń Imanǵalı Tasmaǵambetovpen kezdesýin uıymdastyrdym. Mınıstr ekeýmiz desanttardyń daıyndyǵyn barlaǵanda, betimniń oty shyqqanyn nesine jasyrýym kerek? Qysqasy, barlyq dúnıege jańashyldyqpen qaraý qajet qoı. Eskiden arylatyn kez keldi. Prezıdent te sony talap etip otyr», deıdi Baqytjan Ertaev.

Halyq Qaharmanynyń janyn aıazdaı qarıtyn máseleler az emes. Ol sarbazdardy bir jylǵa shaqyrǵandy doǵarý kerektigin alǵa tartady.

«Sarbazdardy áskerge bar bolǵany bir jylǵa shaqyramyz. Olar bul ýaqytta neni úırenedi? Tanki týraly jıi-jıi aıtyp júrmin. Kenetten bir jaǵdaı bola qalsa, toıda otyrǵan kelisimshart negizindegi qyzmetkerdi ákelip tankige otyrǵyzamyz ba? Ol jetem degenshe ýaqyt ótedi, bári bitedi. Olaı bolmaıdy. Qysqasy, basyn báıgege tigetinder – kazar­madaǵy sarbazdar. Muny kókeıge myq­tap túıetin ýaqyt jetti. Reforma jasal­ǵan kezde osyny umytpaý kerek», deıdi ol ózekti máselege qatysty ún qatyp.

Álbette Qarýly Kúshterimizdiń jumysyn júıeleý ýaqyt ótken saıyn myqtap qolǵa alynyp jatyr. Baqytjan Ertaevtyń sózine sensek, qazaq armııasy eshkimnen kem emes. Tek áskerı aza­mattarǵa degen qamqorlyqty arttyrý qajet. Otyz jylda talaı synnan ótken qazaq áskeriniń daıyndyǵyna aıryqsha nazar aýdarsaq, keıbir máselelerdi der kezinde sheshsek, armııamyz eldiń tynysh­ty­ǵyn kúzetýge qaýqarly. Qys­qasy, qazaq halqy qazaq armııasynyń áleýetine senedi. Biz de olardyń qýatty ekenine ılanamyz...