Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Ábigerge túsken álem
SOVID-19 álem nazaryndaǵy jańalyqtardyń qatarynan birtindep yǵysyp keledi. Qazir kún tártibine Ýkraınadaǵy qaqtyǵys, azyq-túlik daǵdarysynyń shıelenisýi, jetkizý tizbeginiń buzylýy jáne álemdik ınflıasııanyń ósýi sekildi ózekti máseleler shyqty. Pandemııadan keıingi kezeńde álemdegi ortalyq bankterdiń barlyǵy derlik ınflıasııany ustap turý úshin mólsherlemelerdi kóterýge tyrysqany málim. Biraq soǵystyń soqqysy jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyra túskendeı. Geosaıası jaǵdaı jahandyq ekonomıkany tyǵyryqqa tirep otyr. Sarapshylardyń pikirinshe, 1962 jylǵy Karıb daǵdarysynan keıin álem mundaı jaǵdaıǵa eshqashan tap bolǵan emes.
Bloomberg jáne Financial Times álemdik ekonomıkanyń quldyraý qaýpi joǵary ekenin alǵa tartyp, dabyl qaǵýda. Al keıbir halyqaralyq qarjy uıymdary AQSh-taǵy stagflıasııa qaýpiniń joǵarylaǵanyn kórsetip otyr. 1981 jylǵy jeltoqsannan beri óziniń eń joǵary deńgeıine jetken AQSh ınflıasııasyndaǵy ósýdiń jalǵasýy (osy jyldyń mamyrynda 8,6 paıyzdy qurady) Federaldy qor júıesine monetarlyq saıasatty qańdatýǵa májbúr etti. Esterińizde bolsa, 2022 jylǵy 15 maýsymda bazalyq mólsherleme 1,5-1,75 paıyzǵa deıin kóterilgen bolatyn. Buǵan «Amerıka ekonomıkasyndaǵy joǵary ınflıasııaǵa qatysty kúrdeli jaǵdaı Ýkraınadaǵy áskerı qaqtyǵystyń jahandyq ekonomıkaǵa áser etýinen de baıqalady» dep anyqtama berilgen. Federaldy qor júıesi uzaqmerzimdi perspektıvada 2 paıyz deńgeıindegi ınflıasııaǵa qol jetkizýdi jáne jumyspen qamtýdy maksımaldy túrde júrgizýdi josparlap otyr.
Qoldanbaly ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵy sarapshylarynyń pikirinshe, damyǵan elderdiń monetarlyq saıasatyn shekteý damýshy naryqtardan kapıtaldyń jylystaýyna alyp keledi jáne damýshy elderdiń valıýtalary men munaıdyń netto-eksporttaýshylaryna qysym jasaıdy. Bul rette qatań aqsha-nesıe sharttary 1970 jyldardaǵy munaı kúızelisi men toqyraý kezindegideı ınflıasııalyq spıralǵa jahandyq ekonomıkanyń buzylýyn shekteıtin jalǵyz nusqa bolyp qala beredi.
Asharshylyqtyń aýyly alys emes
Álemdik azyq-túlik naryǵyndaǵy jaǵdaı pandemııa bastalǵannan beri nasharlaı bastady. Jetkizilim tizbegin buzyp, logıstıka, onyń ishinde azyq-túlik tasymaly qunynyń ósýine alyp keldi. О́tken jyldan bastap klımattyń ózgerýine jáne Ýkraınada soǵystyń bastalýyna baılanysty bul másele tipti shıelenise tústi. Shyǵys Afrıkadaǵy qurǵaqshylyq, Aýstralııadaǵy sý tasqyny, Eýropa men Ońtústik Amerıkadaǵy aptap ystyq, Ýkraına astyǵyn álemdik naryqtarǵa eksporttaýǵa Reseıdiń qoıǵan shekteýleri Afrıka men Azııada asharshylyq qaýpin týdyrdy. FAO ındeksi 2022 jyly burynǵy rekordtardy basyp ozdy jáne onyń mamyr aıyndaǵy ortasha máni 157,4 tarmaqty qurady. Álem elderi úshin halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý problemasy burynǵydan da ózekti bolyp otyr.
Dúnıejúzilik bank 2022 jyly jahandyq ekonomıkanyń ósý boljamyn qańtarda kútilgen 4,1 paıyzdan 2,9 paıyzǵa deıin tómendetti. AQSh ekonomıkasynyń ósý boljamy osy jyly 3,7 paıyzdan 2,5 paıyzǵa deıin tómendedi. Kelesi jylǵa arnalǵan boljam 2,6 paıyzdan 2,4 paıyzǵa deıin kemigen. Qytaı ekonomıkasynyń ósý boljamy bıyl 5,1 paıyzdan 4,3 paıyzǵa tómendese, 2023 jylǵa arnalǵan boljamy 5,3 paıyzdan 5,2 paıyzǵa deıin azaıdy.
Halyqaralyq valıýta qorynyń sáýirdegi boljamyna sáıkes 2022 jáne 2023 jyldary álemdik ekonomıkanyń ósýi 3,6 paıyzǵa baǵalandy. Bul qańtardaǵy boljamnan 0,8 jáne 0,2 paıyzdyq tarmaqqa tómen. Bıylǵy jyly AQSh ekonomıkasy 3,7 paıyzǵa, Qytaı ekonomıkasy 4,4 paıyzǵa ulǵaıady dep boljanyp otyr.
«Álemdik qarjy naryqtary úshin bıylǵy jyl quldyraý kezeńine ótýmen baılanysty. MSCI World álemdik aksııalar ındeksi jyl basynan beri 18 paıyzdan assa, AQSh S&P 500 jáne Nasdaq ındeksteri sáıkesinshe 18,4 paıyzǵa jáne 26,6 paıyzǵa quldyrady. Al Qytaıdyń MSCI China aksııalar ındeksi 10,6 paıyzdy joǵaltty. Naryqtardyń bulaısha ózgerý sebebi qazirgi jaǵdaıdyń shıelenisýine jáne jańa qaýip faktorlarynyń paıda bolýyna baılanysty. Onyń ishinde geosaıasat, álemdegi joǵary tutynýshylyq ınflıasııa jáne monetarlyq jaǵdaılardyń kúsheıýi sebep bolyp otyr», delingen AERC sholýynda.
Álemdik taýar naryqtary kóp baǵytty serpindi kórsetip otyr: energııa tasymaldaýshylary men azyq-túlik taýarlary qunynyń tez ósýi jáne baǵaly metaldar qunynyń tómendeýi. Brent markaly munaı men tabıǵı gazdyń baǵasy bir jyl ishinde Ýkraınadaǵy soǵys pen Reseı munaıynyń embargosy jaǵdaıynda 1,7 ese ósti. Jumsaq kúzdik bıdaıdyń baǵasy jyldyq mánde 2,4 ese, qatty kúzdik bıdaıdyń baǵasy 1,8 ese qymbattady. Kerisinshe, álemdik ekonomıkanyń dástúrli barometri bolyp sanalatyn mystyń baǵasy 2021 jyldyń basynan bastap barynsha tómen deńgeıge deıin jetti. Bul álemdik ekonomıkanyń baıaýlaýy men suranystyń tómendeýine qatysty ósip kele jatqan alańdaýshylyq aıasynda naýryzdaǵy deńgeıden 20 paıyzǵa tómen.
Teńge men rýbl «teketiresi»
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń derekterine súıensek, 2022 jyldyń bes aıynda Qazaqstan ekonomıkasynyń ósimi 4,6 paıyzdy qurady. Ekonomıkada qyzmetter sektory men eksport negizgi draıver bolyp otyr. О́nerkásip óndirisiniń kólemi 4,4 paıyzǵa, onyń ishinde óńdeý salalarynda – 5,3 paıyzǵa, taý-ken óndirisinde – 4,3 paıyzǵa, sýmen jabdyqtaýda 2,8 paıyzǵa ulǵaıdy. О́ndiris kóleminiń tómendeýi elektr energııasymen jabdyqtaýda (0,2 paıyz) tirkeldi. Aýyl sharýashylyǵy – 1,3 paıyzǵa, saýda – 10,8 paıyzǵa, kólik jáne qoımalaý – 8,1 paıyzǵa, baılanys 7,2 paıyzǵa ósti. Negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi 2022 jylǵy qańtar-mamyrda ulǵaıdy. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda kórsetkish 2,5 paıyzǵa artqan.
Reseıge qatysty sanksııalarǵa jáne álemdik taýar naryqtaryna qol jetkizý kezindegi yqtımal shekteýlerge qaramastan, Qazaqstannyń syrtqy saýda aınalymy 2022 jyldyń tórt aıynda 39,7 mlrd AQSh dollaryn qurady. 2021 jylǵy tıisti kezeńge qaraǵanda kórsetkish 40,8 paıyzǵa ósti. Eksport 26,5 mlrd AQSh dollaryn qurady (+1,6 ese), ımport 13,2 mlrd AQSh dollaryna jetti (+13,7 paıyz). Jetkizý tizbeginiń buzylýymen birge sanksııalyq qysymnyń jalǵasýy Qazaqstannyń syrtqy saýdasy úshin negizgi qaterler bolyp sanalady.
«Reseıdiń bırjalyq taýarlaryna salynǵan sanksııalyq embargo jáne Reseı baǵytyndaǵy ımportty shekteý rýbldiń dollarǵa qatysty baǵamynyń ýaqytsha nyǵaıýyna jol ashty. Al bul qazaqstandyq teńge baǵamynyń aıtarlyqtaı turaqsyzdyǵyn týdyrady. Munaı baǵasynyń kúızelisin jáne aqshanyń álemdik qunyn (FRJ mólsherlemesi) Reseı rýbli ózine sińiredi jáne aıyrbas baǵamy arnasy arqyly teńgege áser etedi. Shyn máninde, osy jyldyń dınamıkasy kórsetkendeı, Reseı rýbliniń ózgerisine qaraǵanda, syrtqy kúızelister teńge dınamıkasyna álsiz áser etedi. Rýbldiń álsireýi Reseı ımportyn ártaraptandyrý prosesi jyldam bolǵan kezde múmkin bolady, onyń úlesi ótken jyldyń sáıkes kezeńindegi 38,5 paıyzdan 41 paıyzǵa deıin tómendedi», dep kórsetilgen AERC sholýynda.
Inflıasııanyń jahandyq ósýi tutyný taýarlaryna baǵyttalǵan. 2022 jylǵy mamyrda balalar jyldyq mánde tutyný taýarlaryna 14 paıyzǵa, ónerkásiptik baǵalar – 29 paıyzǵa jáne aýyl sharýashylyǵynda 19,7 paıyzǵa ósti. Ulttyq banktiń ınflıasııalyq targetine osy jylda 4-6 paıyzǵa qol jetkizý qazaqstandyq ımporttyń qazirgi qurylymy kezinde múmkin bolmaıtyny anyq.
AERC Qazaqstannyń dál osy makroekonomıkalyq sholýynda 2022 jylǵa arnalǵan boljam retinde SMAF modeldeý júıesiniń jıyntyq suranys modelinde úsh ssenarıı ázirlepti (pessımıstik, bazalyq, optımıstik). Bazalyq ssenarıı kelesideı alǵysharttarǵa súıene otyryp jasalǵan: Brent markaly munaı baǵasy 2022 jyly orta eseppen barreline 107,4 AQSh dollary deńgeıinde qalyptasady, saýdadaǵy seriktes elder ekonomıkasynyń ósimi – 2,5 paıyz, Qazaqstannyń munaı jáne gaz kondensatyn óndirý kólemi 85 mln tonna.
Mine, osyndaı jaǵdaılarda AERC sarapshylary jıyntyq suranys modeline sáıkes bıyl Qazaqstannyń naqty ishki jalpy óniminiń ósimi bazalyq ssenarıı boıynsha 2,7 paıyz bolady dep boljap otyr. Jıyntyq usynys modeliniń negizinde Qazaqstannyń naqty ishki jalpy óniminiń 2022 jylǵy ósimi 3,2 paıyz bolmaq. 2022 jylǵa arnalǵan jıyntyq suranys pen usynys modelderiniń negizinde Qazaqstannyń ekonomıkalyq ósýiniń konsensýs-boljamy 2,9 paıyzdy quraıdy. Bazalyq ssenarııdegi ınflıasııa bıyl 15,7 paıyz deńgeıinde qalyptasady.
