DINARALYQ KELISIM KEPILI

Qazaqstan ekonomıkalyq, áleýmettik-saıası, demokratııalyq turǵydan jedel damý jolyna tústi jáne de ol tek burynǵy keńestik keńistik aıasynda ǵana emes, sonymen qatar álemdegi qarqyndy damyp kele jatqan elderdiń birinen sanalady. Árıne, mundaı jetistik ózdiginen kele qoıǵan joq, oǵan qoǵamdaǵy jarasymdy úılesim men ishki saıası turaqtylyqty saqtap, ultaralyq jáne konfessııaaralyq qatynastardyń tıimdi tutqalaryn jasaýdyń durys baǵytyn tańdap alý arqyly qol jetti. Mundaı tarıhı mindetterdi sheshýde bizdiń kóp ult pen ulysty jáne birneshe konfessııaly respýblıkamyzdyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev basty ról atqardy. Odaq ydyraǵan kezde Nursultan Ábishuly batyl da bilikti qadamdar jasaı bildi. Al endi keshegi Odaqtyń ózge el­deriniń arasynda etnosaralyq shıeleniske bir taban jaqyn turǵandaı kórinetin kóp etnosty Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy búgingi dárejesi men deńgeıi qandaı degen máselege keleıik. 2010 jyldyń kókteminde Vashıngtonda ótken jahandyq qaýipsizdik máse­le­sin­e arnalǵan sammıttiń alǵashqy májilisinde Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevqa sóz bererde AQSh Prezıdenti Barak Obama bizdiń memleketti ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi álemdik kósh­basshy el dep atady jáne Elbasy­nyń osy sala men memleket basqarýdaǵy qyz­me­tine joǵary baǵa berýi de tekten tek emes. Bul baǵanyń mánine oı júgirtý úshin elimiz óz táýelsizdigine ıe bolǵan. 1990 jyl­dar basyna qaıta ora­laıyq. Jer sharynyń jartysyna yq­pal etken alyp ımperııa qulaǵan soń onyń qanatynyń astynan jan-jaqqa ydyrap shyqqan jas memleketterdiń munan keıingi taǵdyrynyń qalaı bolatyndyǵy belgi­siz edi. Kóptegen saıasatkerler olar­dyń bolashaǵyna kúmánmen qarady. Ásirese, bizdiń Qazaqstannyń bolasha­ǵy­na qatysty boljamdar kóbine-kóp qorqynyshty bolyp keletin. Máselen, Keńes Odaǵynyń qulaıtyndyǵyn on-on bes jyldaı ýaqyt bu­ryn boljaýymen jáne sol bol­jamnyń rasqa aı­na­lýy­men aty shy­ǵyp, suńǵyla saıa­sat­ker ekendigi moıyndalǵan, sol tustaǵy AQSh prezı­denti R.Reıgan­nyń qaýipsizdik máseleleri jónin­degi keńesshisi bol­ǵan Z.Bjezınskıı­ ótken ǵasyrdyń basynda Almatyǵa kelgen saparynda Ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ-diń stýdentteri men oqytýshylary ujy­mymen kezdesti. Onda osy oqý ornynyń halyqaralyq baılanys jónindegi prorektory bolǵandyqtan, onymen birge júrdim. Sol sabazyńyz ushyrasý ústinde “Uzaq jyldar boıy ózderiniń derbes memleket qurý tájirıbesinen aıy­rylǵan Ortalyq Azııa elderi endigi kezekte bolashaq Balqan túbegine, ıaǵnı etnostyq kıkiljińderdiń me­ke­nine aınalýy ábden múmkin” degeni esimde. Z.Bje­zınskıı sondaı-aq osyndaı qater eń al­dy­­men Qazaqstannan týyndaýy múm­­kin ekendigin, osy elde tarıhı tur­­ǵydan qalyptasqan birqatar faktorlardy alǵa tarta otyryp, dáleldeı aıtty. Áıtse de Qudaıǵa shúkir, biz eń aldymen bilgish saıasatshy sózin­degi osy qaterden qutyldyq. Táýel­sizdiktiń jıyrmaǵa jýyq jyly ishinde san ulttyń basy qosylǵan Qazaqstan Elbasynyń sara saıasaty nátıjesinde jer sharyndaǵy ult­ara­lyq kıkiljińder ornyǵýy múm­kin mekennen sol san ulttyń dos­tyǵy jarasqan, el ishi­niń berekesi artqan, ekonomıkasy jaqsy damý ústindegi elge aı­nal­dy. Muny bir deńiz. Táýelsiz­dik­ti alý ońaı emes, al alǵannan keıin ony nyǵaıtý odan da qıyn. Osy rette táýelsizdikten keıin ony nyǵaıta almaı, dinara­lyq jáne ultaralyq arazdyqqa jol berip alýynyń saldarynan ekige bólinip ketken kezindegi birtutas Úndistandy mysalǵa kel­tirýge bolady. Sondyqtan táýelsizdikti eń aldy­men eldiń ishin­degi tatýlyqpen ǵana nyǵaıta alasyń. Al berekesizdikten tıtyqtaǵan kórshiles Qyrǵyzstanǵa kelsek, eń aldymen, ekonomı­kany kóterip, halyqtyń ál-qýatyn jaqsartýy kerek edi. Biraq bul ba­ǵyt­taǵy jumystary nátıje bermeı, eldi ekinshi ret bereketsizdikke uryndyrǵan jappaı tártipsizdik oryn aldy. Elbasymen áńgimelesken jáne áńgimesin tyńdaǵan sheteldikter ol týraly ózderiniń júrekjardy lebizderin bildirdi. Mysaly: Pıter Edıger, “Qarýsyz álem” qozǵalysynyń úılestirýshisi: – Sizderdiń elderińiz búkil álemge úlgi boldy. Sebebi, Prezıdentterińiz álemdegi birde-bir memleket basshysynyń qolynan kelmegen erlik jasady. О́z halqyna qanshama qasiret ákelgen ıadrolyq synaq alańyn birinshi múmkindikte japty. Bul – ıadrolyq klýbqa kiretin barlyq memleketterge shynaıy úlgi bolatyn teńdessiz qadam. Djonatan Atkın, “Nazarbaev jáne Qazaqstan memleketiniń qurylýy” kitabynyń avtory: – Men osyndaı eren tulǵanyń kelbetin otandastaryma áli de tanyta túsýdi paryzym dep sanaımyn. Meniń kitabymnyń eń basty bólimi retinde Qazaqstannyń, sol arqyly kúlli dúnıe júziniń ıadrolyq qarýsyzdaný isine qosqan Nursultan Nazarbaevtyń úlesi jóninde jazylǵan tustardy atar edim. Onyń aldynda tek Qazaqstan halqy ǵana emes, kúlli álem jurtshylyǵy qaryzdar. Paýl Mıhael Teılor, Smıtson ınstıtýtynyń Azııa bóliminiń dırektory:  – Qazaqstan – tańǵajaıyp memleket. Men Qazaq eli týraly neǵurlym kóp bilgen saıyn soǵurlym onyń tarıhy men mádenıetine qyzyǵa túsemin. Sizder halyqaralyq arenada úlken bedeldi elge, tipti ózgelerge úlgi memleketke aınal­dyńyzdar. Munyń barlyǵy shyn máninde úlken qurmetke laıyq. Nursultan Nazarbaevtyń osynaý jahandyq sammıtte qaq tórde bolýy da kezdeısoqtyq emes. Qazaqstandyq kóshbas­shy­nyń Qazaq­standa halyqaralyq beıbitshilik pen tózimdilikti, óńirde qaýipsizdik pen turaqty­lyq­ty nyǵaıtýdaǵy, halyq­aralyq saıasatqa belsendi qaty­sýda­ǵy mańyzdy rólin basqa da memleket basshylary men iri qaıratkerler erekshe atap kórsetýde. Qa­zaq­standa barlyq azamattardyń ul­ty­na jáne dinı senimine qaramastan, olar­dyń teń quqylyǵy naqty qamtamasyz eti­lip otyrǵandyǵy týraly pikir, Qazaqstan halqy Assambleıasy qyzmetine qatysty lebizder aıryqsha nazar aýdararlyq. Qazaq topyraǵyna ártúrli dindegi halyqtardyń patshalyq Reseı kezinen keıingi ekinshi toǵytylýy HH ǵasyrdyń 30-40 jyldary júrgizilgen stalındik qýǵyn-súrgin kezeńinde iske asyryldy. Stalındik saıasat saldarynan senimsiz halyqtar qataryna qosylǵan 110 myń koreı 1937 jyly Qıyr Shyǵystan Qazaqstanǵa qonys aýdaryldy. Olardyń qataryn 1939 jyly Batys Ýkraına men Batys Belorýssııadan kúshtep qonys aýdarylǵan 103 myń polıak pen Baltyq jaǵalaýy elderiniń halyqtary, 1941 jyly Reseıdiń Povolje avtonomııa­synan qonys aýdarylǵan 349 myńǵa jýyq nemis, 507 myń Soltústik Kavkaz halyqtary tolyqtyrdy. Grek, armıan, mordva jáne taǵy basqa da kúshtep qonys aýdarylǵan az sandy halyqtar qanshama edi? Osylardyń basym bóligi qazaq topyraǵynda birjola turaqtap qaldy. Respýblıkamyzdaǵy búgingi tańdaǵy kóptegen konfessııalardyń quramyna kirip otyrǵandardyń kópshiligi solardyń urpaqtary. Memleket basshysy etnostardyń ózara yntymaǵy men birligin únemin nazarda ustaıdy. Elbasynyń keń dúnıetany­mynyń arqasynda ár alýan etnostyq top ókilderi bizdiń tarıhymyzdyń eń bir qıyn-qystaý kezeńinde de oǵan úlken senimmen qarady jáne baıyrǵy qazaq jerinde memlekettikti damytýdyń birden-bir qolaıly joly retindegi egemendi memleket qurýdyń Nazarbaev usynǵan qaǵıdalaryn qabyldady, bul oraıda beıbitshilik súıetin qoǵamda bostan­dyqtyń, teńdiktiń jáne kelisimniń ıdealdaryn ustanýdy birinshi kezekke qoıdy. 1995 jyly 1 naýryzda respýblıkanyń qoǵamdyq-saıası arenasynda ulttyq saıasat salasyndaǵy retteýshi jańa sýbekt – Qazaqstan halyqtary Assambleıasy Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ıdeıasy negizinde dúnıege keldi. Etnosaralyq birlik pen kelisim máselelerin sheshýdiń tutqalary jasaldy. Al shyn máninde Assambleıa qurylǵannan beri on tórt jyl ishinde halyqtar dostyǵynyń fenomendik ınstıtýty órkenıet ınstıtýty dáreje­sine kóterildi. Qazirgi kezde ony HHI ǵasyrdaǵy adamzat tájirıbesiniń qoly jetken zor jetistiginiń biri retinde álem qaýymdastyǵy moıyndady. Atalmysh uıymdy qurylǵan kúninen Prezıden­timizdiń basqaryp kelýi Elbasymyzdyń tózimdilik, etnosaralyq jáne konfes­sııaaralyq kelisim qaǵıdalaryn jaq­taıtyndyǵyn dáleldeı tústi. Qazaqstannyń qoǵamdyq ómirdi uıymdastyrýdyń demokratııalyq ny­sandaryna, quqyqtyq memleket pen azamattyq qoǵamǵa qaraı betburysyn, bostandyq aıasynyń keńı túsýin, eger Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń san qyrly qyzmetine tolyqtaı baǵa bergende ǵana túsinýge jáne oı eleginen ótkizýge bolady. Nursultan Ábishuly áý bastan halyqtyń óz taǵdyryn ózi aıqyndaýǵa degen umtylysyn tamyrshydaı tanı bildi. Al burynǵy keńestik respýblıkalardyń ornynda qurylǵan jańa memleketterde demokratııalyq úderisterdiń sapasy, qarqyny, mazmuny men nátıjeleri olardyń basshylarynyń jeke sapasyna kóp baılanysty edi. Qazaqstan úshin qol jetken jetistik pen tabystar, kemshilikter men qatelikter, qýanysh pen alańdaýshylyq, damýdyń basym tustaryn aıqyndap, saldaryn da boljaı bilý – munyń bári N.Á.Nazar­baevtyń saıası qyzmetimen baılanysty. Danyshpan ǵulama ǵalym babamyz Ábý Nasyr Ál-Farabı óziniń ataqty “Qaıy­rymdy qala turǵyndarynyń kózqaras­tary” týraly traktatynda memleketti basqaryp turǵan adam eń aldymen qaramaǵyndaǵylardyń jan dúnıesi týraly, olardyń baqyty, gúldenýi men ózara kelisiminiń bolýy týraly oılanýy tıis. Adamdy emdeıtin dáriger onyń dene qurylysyn jaqsy bilse, el basqaratyn memlekettik qaıratker de sol adamnyń barlyq jan-dúnıesin, onyń ishki qaltarystaryn, kemshilikteri men aqaýlaryn emdeıdi. Júrektiń aınalasyna adam denesiniń qurylysy qalyptasatyn bolsa, bıleýshiniń aınalasyna da tap sondaı qaıyrymdy ortanyń qalyptasýy arqyly ózara túsinistik pen kelisimge qol jetpek. Álemdik qoǵamdyq-saıası dástúrdi, ásirese shyǵys dástúrin tarazylaı kele, biz ózimizdiń Prezıdenttiń adamı qasıetterine nazar aýdarsaq, onda eń aldymen ózara kelisim men túsinýshilikke senim týǵyzatyn ádilettilik ekendigin kóremiz. Prezıdenttiń asa mańyzdy qasıetiniń biri dep aýqymdy oılaý qabiletin, ózine álemdik qaýymdastyqtyń – Shyǵystyń da, Batystyń da barlyq tájirıbesin jınaı bilýin aıtar edik. Bizdiń el – Ortalyq Azııanyń júregi, álemdik órkenıetterdiń, eýrazııalyq dúnıeniń toǵysqan jeri. Eýrazııalyqqa tán aýqymy keń, ámbebap oılaý qabiletin boıyna darytqan Prezıdent qana eldi, onyń táýelsizdigin, ulttyq qaýipsizdik pen etnosaralyq úılesimdikti qamtamasyz etetin baǵytpen alyp júre alady. О́z elimizdi álemdik tarıhtyń kelesheginde kóre bilý – ulttyq múddeler men onyń ulttar birligin, etnosaralyq jáne konfessııaaralyq turaqtylyq pen yntymaqtastyqty qorǵaý jáne qamta­masyz etý turǵysynan memlekettik saıasat júrgizý ekeni anyq. Elimizdegi dinı faktor aıtarlyqtaı alýan túrli qurylym jáne ol óziniń jıyntyǵynda adamǵa, onyń dúnıetanym­dyq qundylyǵyna, ónegelilik baǵyt-baǵdaryna, minez-qulyq ereksheligine, jan-dúnıesine yqpal etýge qabiletti qýatty rýhanı kúsh bolyp tabylady. Sondyqtan N.Á.Nazarbaev basty qundylyq dep tek etnosaralyq kelisimdi saqtaý jáne bekitý ǵana emes, sonymen birge barlyq dinı tózimdilikti, konfes­sııaaralyq únqatysý men kelisimdi saqtap nyǵaıtý dep sanaıdy. Qazaqstanda rýhanı kelisim eýrazııalyq qurlyqtyń eki iri etnosy – túrki tildester men slavıandar ustanatyn eki álemdik dástúrli dinder – ıslam men pravoslovıelik hrıstıandar arasynda basym bolýy tıis. Soǵan oraı Qazaqstandaǵy ıslam-pravoslavıelik hrıstıan kelisimi arqyly qazaqstan­dyqtardyń tózimdiligi qalyptasyp, saqtalmaq. Bul kelisim ýaqytsha sıpatta emes: ol jahandaný jaǵdaıynda Qazaq­stannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damýynyń bazasynda jáne jaqsylyqty, izgilikti, senimdi, ashyq­tyqty, alys-jaqyn adamdardy qurmet­teýshilikti, laıyqty minez-qulyqty jáne ıgi isterge adamdardyń qatysýyn paryz sanaıtyn ıslam men pravoslavıelik hrıstıandyqtyń mańyzdy ósıetteri men ǵıbrattary negizinde tolyq júzege asa alady. Qurlyqtyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń sheshýshi faktory retinde konfessııaaralyq únqatysýdyń kózdegen izgi maqsaty osyndaı. Qazaqstannyń birneshe konfes­sııalylyǵyn el birligin saqtap, nyǵaıtý úshin qalaı paıdalanýǵa bolady? Ejelgi tarıhı jáne qazirgi ýaqyt synynan ótken tájirıbe kórsetkenindeı, bul konfes­sııaaralyq únqatysý tıisinshe júıege túsip qalyptassa ǵana múmkin bolmaq. Qazirgi jaǵdaıda bolýǵa tıis jáne qajetti dinderdiń, mádenıet pen órke­nıetterdiń únqatysý keńistigin qalyp­tastyrý shıelenisti álemniń áleýmettik jáne mádenı rettelýiniń mańyzdy nysandarynyń biri. Shyn mánindegi kelisimge qol jet-kizýdiń joldaryn, múmkindikterin jarııalaı biletin dinderdiń, mádenıetter men órkenıetterdiń únqatysýy kertartpa saıasatqa tegeýrindi tosqaýyl bola alady. N.Á.Nazarbaev álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń 2003 jyly ótken birinshi sezinde bylaı dep atap kórsetti: “Birtutas dinı keńistik qurýǵa bolmaıdy. Qazirgi aıyrmashylyqtardy aqyryna deıin eńserýge bolmaıdy, onyń ústine olar uly dinderdiń negizine qatysty bolyp otyr. Alaıda turaqty únqatysýdyń qundylyǵy mynada, oryn alyp otyrǵan kelispeý­shilikterge qaramastan, bázbir “altyn ortany” izdeýdiń máni men úderisiniń ózi saqtalady”. Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimiz júrgizip otyrǵan ishki, syrtqy sarabdal saıasattyń ar­qasynda táýelsiz jas memleketimizdiń halyqaralyq bedeli jyldan-jylǵa artyp keledi. Bul úshin Allaǵa myń da bir shúkirshilik. Álemdik jáne dástúrli din basshylarynyń úsh quryltaıynyń da Astanada ótýi osyny aıqyn kórsetti. Mundaı keleli, tarıhı basqosýdy ótkizý jónindegi jarqyn ıdeıanyń birden-bir bastamashysy, ony tamasha ári joǵary deńgeıde is júzine asyrýshy da bizdiń reformator Elbasymyz ekeni bárimizge zor maqtanysh. Dinderdiń halyqtar men halyqtardy, memleketter men mem­leketterdi ózara jaqyndatýda da, kerisinshe alystatyp, dúrdaraz etýde de róliniń aıryqsha zor ekeni talas týǵyzbasa kerek. N.Á.Nazarbaev Astanada 2003 jyly qyrkúıekte ótken Álemdik jáne dástúrli dinder seziniń ashylýynda sóılegen sózinde: “Halyqtardyń, dinderdiń, memleketter men úkimetterdiń beıbit qatar ómir súrýi men syndarly ózara is-qımyly týraly másele qazirgi kezde erekshe ózekti mańyzǵa ıe bolýda. Ol taza teorııalyq aıadan asa mańyzdy prak­tıkalyq mindetter qataryna shyqty. Naq sondyqtan da kóptegen asa kórnekti saıası jáne dinı qaıratkerlerdiń kúsh-jigerimen shyntýaıtynda baıyrǵy zamannan qazirgi kúnge deıin toqtalmaǵan dinderdiń, mádenıetterdiń, órkenıetterdiń únqa­tysýyn jalǵastyrý erekshe qajet bolyp otyr. Bizge oqıǵalar men qubylystardy álemdik, sondaı-aq óńirlik memleketshil ólshemder turǵysynan tereń synı taldaý qajet”, – degen edi. Búgingi almaǵaıyp ta qym-qýyt dúnıede beıbitshilik pen yn-tymaq kúsheıip, damýy úshin dinderaralyq únqatysý men tózimdiliktiń mán-mańyzy joǵary. Álemdik tarıhta buryn-sońdy bir ústeldiń basynda munshama din bas­shylarynyń úsh ret bas qosyp ún qatysýy, ózderiniń tolǵandyrǵan oılaryn ortaǵa salýy, birin-biri sabyrlylyqpen tyńdap, túsinisýine bizdegideı múmkindik týmaǵan. Astana basqosýy osyndaı ereksheligimen de qundy. Buǵan birqatar elderde bolǵanymda kýá boldym. Saýd Arabııasy Koroldiginiń qajylyq ister jónindegi mınıstri Abd ás-Salam ál-Farısıdiń shaqyrýy boıynsha, sol elde bolǵanymda senimi alýan, kóp ult pen ulysty Qazaqstandaǵy búgingi beıbit te jarasymdy ómirge óz qyzyǵýshylyǵyn bildirip, qalaı qol jetkizgenimiz jaıly surady. Buǵan jan-jaqty naqty mysaldarmen jaýap berdim. Dúnıejúzilik Islam lıgasynyń Bas hatshysy, doktor Abdalla bın Abd ál-Mýhsın át-Túrkı myrzamen jyly shyraıly, dostyq jaǵdaıda ótken kezdesý barysynda bizdegi konfessııaaralyq túsinistik pen ishki turaqtylyqtyń saqtalýyna qyzyǵý­shylyq tanyta kele, bul ıgi is memle­ketimizdiń salıqaly saıasatynyń nátıjesi ekenin aıtty. Ol Astana qalasynda ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıder­leriniń úsh quryltaıyna da qatysyp, onda sonsha ret oı-pikirlerin ortaǵa salǵan edi. Elimizdegi tynyshtyq pen jarasymdy ómirge uıytqy jáne bastamashy bolyp otyrǵan Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń san-salaly qyzmeti men onyń nátıjesin kúndelikti kórip, qadaǵalap, baǵa berip otyrǵan Elbasy men Úkimettiń naqty qoldaý kórsetýi men ózge senimdegi otandastarymyzdyń da dinimizge degen qurmeti dinı ister reformasyn pármendi júrgizýimizge ıgi yqpal etýde. Astana tórinde ótken Álemdik jáne dástúrli dinder basshylarynyń úsh sezine de álem kóz tikti. О́ıtkeni, mundaı keń aýqymdaǵy basqosýlardyń Qazaq­standa ótýi elimizdiń bedelin, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álemdik saıa­sattaǵy abyroıyn kótergeni óz aldyna, sonymen birge bir-birimen qaqtyǵysqan memleketterdiń dinder basshylaryn da bir dóńgelek ústel basynda toǵystyrdy. Dinder sezine qatysýǵa yqylas tanytqandar eselene artqany ózge elderdegi dinder ókilderiniń Qazaqstanǵa, onyń Tuńǵysh Prezıdentiniń saıasatyna degen oń kózqarasyn baıqatty. Osy kezge deıin álemniń qaı elinde ulttyq jáne dástúrli dinder basshylary bas qosqan munshama sezd ótip edi! Alǵashqy bolyp Qazaqstan osyndaı tyń qadam jasaý arqyly barsha dinderdi ózara ashyq ta erkin únqatysýǵa shaqyrdy. Buǵan qaı dinniń ókili bolsa da beıjaı qaraı almady. Tipti, AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı, Fransııa sekildi kóptegen iri memleketterdiń prezıdentteri Nursultan Nazarbaevtyń atyna quttyqtaýlar joldap, dinder basshylarynyń basqo­sýyna biraýyzdan qoldaý bildirdi. Teginde din ulttar arasyndaǵy dúr­darazdyqtyń emes, kerisinshe, kelisimniń, dostyqtyń, beıbit ómirdiń bastaýy bolýy kerektigin elimizde sátti ótken úsh sezdiń de nátıjesi aıqyn kóz jetkizdi. Jáne bir quptarlyq jáıt, Elbasy barlyq eldiń din ókilderine teledıdardan din saǵattaryn ótkizýdi usyndy. Prezıdentimizdiń bul usynysyn oǵan qatysýshy dinbasylary zor yqylaspen qoldady. О́ıtkeni, álemdik jáne dástúrli dinder basshylary Nursultan Nazarbaevty bir sózdi, bergen ýádesin oryndaıtyn Prezıdent retinde tanıdy. Oǵan Elbasynyń usynysymen jáne tikeleı qoldaýymen ekinshi sezd qarsańynda Beıbitshilik pen kelisim saraıynyń boı kótergeni aıqyn dálel. Al teledıdar arqyly din saǵattaryn ótkizýdiń Taıaý Shyǵystaǵy elder qaqtyǵysy órship turǵan qazirgi shaqta mańyzy tipten aıryqsha. Bul ultaralyq qaqtyǵystar tolastamaǵan elderge asa qajet-aq. Sonymen birge din saǵatynda dinniń qaqtyǵystardy jaqtaýshy da, uıymdastyrýshy da emestigi aıtylsa, ekinshi jaǵynan, álsin-álsin kórinis beretin lańkestik áreketterdi ıslam dinimen baılanystyrǵysy kelýshilerge de oı salary sózsiz. Bálkim, sonda dúnıe júzinde Islam dinine qatysty kózqaras túzelip, dinı dúrdarazdyq toqtar, beıbit ómir ornar. Izgi nıetti álem halqynyń da qalaýy osy emes pe?! Jumyr basty pendeniń Jaratqanǵa jalbarynyp, jaqsylyq tilemeıtini kemde-kem. Alda-jalda pıǵyly jat bireýler kezdesip jatsa, atam qazaq ondaılardy “dinnen bezgen” dep ataǵan. Qudaıyna qaraǵan adamnan jamanshylyq shyqpaıtynyna sengendikten solaı degen. Osynyń ózinen-aq din keleńsizdik emes, izgilik pen jaqsylyq sebetinin ańǵarýǵa bolady. Endeshe, búginde oryn alyp otyrǵandaı, áldebir kesir-kesapattardyń, urys-janjaldardyń sebebin belgili dinnen izdeý negizsiz. Bul aqıqatty uǵynýda Qazaqstannyń baıtaǵy Astanada bolyp ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń úsh seziniń de mańyzy erekshe. Árqaısysynyń artynda qaýym el turǵan dinbasylarynyń dinı nanym-senimderi ártúrli ekendigine qaramastan, bir shańyraqtyń astyna jınalyp, adam­dardy tolǵandyryp otyrǵan kaýipsizdik máselelerin sóz etýi, onyń joldaryn izdestirýi kóńilge úmit uıalatady. Arany ajyratatyn kez kelgen jatyrqaýshylyq pen jaqtyrmaý­shylyq­tan osyndaı únqatysýlar arqyly ǵana arylýǵa bolady. Solaı ekendigi Prezıdent N.Nazar­baevtyń Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń I sezinde ashylýynda sóılegen sózinde barlyq qyrynan ashyp kórsetildi. Nursultan Ábishulynyń “túsinistik qaǵıdattary” men “kelisim qaǵıdattary” dep ataǵan oı-tujyrymdary álemniń túkpir-túkpirinde qoldaý tabatynyna sengimiz keledi. Dinı tózimdilikke, bir-biriniń nanym-senimin qurmetteýge shaqyrǵan únniń ártúrli dinı ustanymdaǵy adamdardyń birligi men tatýlyǵy úlgisin kórsetip otyrǵan Qazaqstannan estilýi kóńilimizdi marqaıtady. Adamzattyń jańa HHI ǵasyrdy beıbitshilik, yntymaq, ózara túsinistik pen syılastyq ǵasyry bolar degen úmitiniń aqtalýyna Alla sátin salsa, Astanada ótken sezder tıisinshe óz yqpal-áserin tıgizýde. Aldaǵy kúnderden kúterimiz mol. О́rkenıet álemindegi mańyzy asa zor osy keleli basqosýdyń jas táýelsiz Qazaq elinde úsh qaıtara ótýi jáne tórtinshisiniń de 2012 jylǵa jos­parlanýynyń máni aıryqsha. Qazaq-stannyń halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy bedeli óse tústi. Alla taǵalanyń jaqsylyǵy jáne Elbasy N.Á.Na­zarbaevtyń parasatty basshylyǵymen memleketimizde ulttar men ulystar ózara birlik pen yntymaqta tatý-tátti ómir súrýde. El halqynyń 70 paıyzyn quraıtyn musylmandar Islam dininiń ustanymdary men sharıǵatqa saı ózge ult, ózge din ókilderine túsinistikpen qaraıdy. Osyǵan oraı eshkimniń de ult jáne din arazdyǵyn týǵyzýyna, el qaýipsizdigine qater tóndirýine eshqandaı sebep te, syltaý da joq. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy óziniń kúndelikti san qyrly qyzmetin Elbasynyń ishki-syrtqy saıasatyna barynsha qoldaý bildire otyryp júrgizý ústinde. Beıbitshilik, tatýlyq, ıgi qarym-qatynas pen kórkem minez-qulyq, jaqsylyq pen taqýalyq, ózara járdemdesý men túsinistik sekildi izgilikti isterdiń barlyǵy da biz erekshe qadirlep ustanar asyl dinimiz – Islam ýaǵyzdarynyń da, amaldarynyń da negizi. Qazaqstanda dinderaralyq túsinistik pen yntymaqtyń dińgegine aınalǵan Islam dinin ustanýshy otandastarymyz óz senimderi men ustanymdaryna qashanda adal, ári berik. О́ıtkeni, qasıetti Quranda aıtylǵandaı: “Alla – ımandylardyń dosy” (“Baqara” súresi, 257-aıat). Osy rette: “Islam dininen basqa dindi kókseıtinderdiń eshqaısysynyń tilegi qabyl bolmaıtynyn, ondaılar qııamette azap shegetindigin” (“Ál-Imran” súresi, 85-aıat), “Alla tartqan jeliden (dinnen) bekem ustap, aırylmaýdy” (“Ál-Imran” súresi, 103-aıat) dáıim este ustaý kerek der edim. Olaı bolsa, saqtalyp otyrǵan dinder­aralyq, halyqtararalyq, ulttar men ulystararalyq dostyqty, ishki turaq­tylyqty bekemdeı otyryp, memleke­timizdi nyǵaıtyp, ekonomıkanyń damýyn qarqyndatyp, barynsha alǵa basa berýimiz kerek. Bul rette, árıne, ádette ulttyq, dindik, memlekettik múddeler ishteı úılesip, jaryq juldyzdaı jarqyrap, bárinen de joǵary turýy kerek dep bilemiz. Atalmysh ıgi istiń basynda turǵan, álem dinderi únqatysýy, bir-birine degen tózimdiligi men qurmeti arqyly halyqtar yntymaqtastyǵy men dostyǵyn saqtaý – adamzat tirshiliginiń jalǵasy dep bilgen Elbasymyzdyń izgi bastamasyn atap ótý qajet. Sondaı-aq osy ıgi bastamanyń iske asyrylýyna yqpal-áserin tıgizgen qurmetti dástúrli dinder basshylarynyń da qosqan ózindik úlesteri zor! Qazaqstan – kóptegen halyqtar men dinderdiń yntymaq pen birlikte tirshilik etip jatqan qutty meken. Ondaǵy halyq hrıstıan men ıýda, býdda jáne basqa da dinderdiń ókilderi. Olardyń kúni búginge deıin dinı nemese ulttyq negizde bir-birine eshqandaı qysymshylyǵy men alaýyzdyqtary bolmaǵandyǵyn basa aıta ketý kerek. О́ziniń geografııalyq ornalasýyna qaraı Qazaqstan basty órkenıetter men dinderdiń toǵysqan jerinde jatyr. Ba­tysy men soltústiginde Reseı memleketi­men, ıaǵnı Samýel Hantıngton tilimen aıtqanda, pravoslav órkenıetimen, ońtústiginde О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan, ıaǵnı ıslam órkenıetimen, Shyǵysynda Qytaı elimen, ıaǵnı býdda-konfýsıı álemine qatysty qytaılyq órkenıetpen shektesip jatyr. Osydan kelip Qazaqstandy dúnıejúzilik órkenıetterdiń toǵysqan jeri desek, artyq aıtpaǵanymyz. Qazaqstan úsh birdeı geosaıası kúshterdi baılanystyryp otyrǵan órkenıetti-geosaıası dárejege ıe. Al osynyń bári Qazaqstanǵa beıbit ómir súrý jolyn tańdap, jalǵastyrýdy tarıhı mindet etip júkteıtini sózsiz. Degenmen, bul mindettiń júzege asýy jalǵyz bizdiń elimiz ben Prezıdentimizdiń umtylysymen iske aspasy málim. Ol kóptegen el men din qaıratkerleriniń is júzinde qoldap, kómektesýimen ǵana oń nátıje beretindigine senimdimiz. Prezıdent eldiń órkendep damýy men kórkeıip kúsheıýi halyqtar dostyǵy men olardyń joǵary adamgershilik qasıetinde, adamdardyń ál-aýqaty men memlekettiń qaýipsizdiginde ekendigin aıqyn túsinedi. Osydan kelip Nursultan Ábishuly ózge mańyzdy salalarmen qatar adamgershilik qasıetterdi qalyptastyrýdaǵy dinniń róli men ornyna úlken mán berip, árdaıym nazarynan tys qaldyrmaıdy. Prezıdent N.Á.Nazarbaev qyzmeti barysynda eldegi dinderdiń basshylarymen de kezdesip, hal-jaǵdaılaryn bilip, qarapaıym dindar­larǵa óz tilek, ótinishterin jetkizip turady. Qamqorlyq jasap, ózgelerge úlgi kórsetedi. Sonyń bir dáleli, respýblıka kólemindegi basty dinder – musyl­mandardyń Qurban aıt, hrıstıan dinindegi pravoslavıelikterdiń Rojdestvony toılaýǵa resmı demalys kúnderiniń taǵaıyndalýyna birden-bir sebepker bolǵandyǵy der edik. Respýblıkadaǵy eki din arasyndaǵy túsinistik pen tózimdilik qoǵamdaǵy kelisim men jarasymdy ómirdi saqtaýda úlken ról atqarady. Oǵan basty sebep, aldynda aıtyp ótkenimizdeı, Qazaq­standaǵy dindarlardyń basym kópshiligi osy dinderdiń ustanýshylary ekendigi. Biz osy ıslam-pravoslavıelik hrıstıan arasyndaǵy ózara túsinistikti damytyp, saqtaýdyń arqasynda, Prezıdent N.Á.Na­zarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasynyń 2030 jylǵa deıingi strategııalyk damý baǵdarlamasynda aıtylǵan Qazaqstan halyqtarynyń tózimdiligine qol jetkize alamyz. Bul, árıne, basty álemdik dinder nasıhattaıtyn súıispenshilik, baýyrma­shyldyq, ózara senim, syılastyq, meıirimdilik sııaqty asyl qasıetter negizinde iske asary sózsiz. Dinder arasyndaǵy únqatysýdy sóz etkende, Elbasynyń basshylyǵymen 2003 jyldyń qysynda Almaty qalasynda ótken Islam men ıýda dinderi ókilderiniń bas kosyp, Taıaý Shyǵysta beıbitshilik ornatý joldaryn talqyǵa salǵan alqa jıyndy da aınalyp ótýge bolmaıdy. О́ıtkeni, eki din ókilderi, moıyndaý kerek, kóp jaǵdaıda bas qosa bermeıtini anyq. Halyqaralyq shıelenisken jaǵdaılar men problemalardyń sheshimin tabýda, túrli dinder men halyqtar arasynda til tabysyp, birin-biri durys túsiný turǵysynan, quryltaı basty bir ortaq mámilege kelýdiń utymdy ádis-amalyna aınalǵany shyndyq. Al onyń nátıjesi ártúrli dinı senimdegi halyqtardyń beıbit tirshiligine úlesin qossa odan qaı-qaısymyzdyń da utylmasymyz haq. О́tken úsh quryltaıdyń da ózindik mánisi boldy. Sonyń aıqyn bir dáleli – Astana qalasynda salynǵan Álem dinderi men beıbitshilik úıi. Shynynda ol dostyq pen tatýlyqtyń sımvolyna aınalady dep senemiz. Barlyq dinderdiń ókilderin birik­tiretin mundaı saraı, bizdiń oıymyzsha, áli eshqandaı elde boı kótergen joq. Muny, álbette, Qazaqstannyń ózgelerdiń aldynda ereksheligin kórsetip qalý maqsatynda dep emes, onyń beıbitshilik pen yntymaqtastyqqa qosqan qomaqty bir úlesi dep qabyldaǵan jón. Dinderdiń ortaq úıi, Prezıdent N.Á.Nazarbaev aıtyp júrgen “álemniń naq kindigine” aınalýy ábden múmkin. Sol jerde dinder ókilderiniń oń nátıjeli ortaq sheshimderi dúnıege kelýi múmkin dep te úmittenýge bolady. Olar, árıne, zaman talabyna saı ádis-amaldarǵa súıenip, ǵylymı-prak­tıkalyq negizde iske asyrylǵanda ǵana jemisti bolary haq. Dinaralyq únqatysý máselesi sóz bolǵanda dinderdiń birigýi nemese bir-birine qosylyp ketýi jaıynda oı týyndamaý kerek. Mundaı oı eshqandaı syndy kótermesi anyq. Álemdik dinder, qandaı jaǵdaı men kezeń bolmasyn, óz tirshiligin joǵaltpaı, adam balasymen birge jasaı beretindigin ómir ózi dáleldep berdi. Qasıetti Quranda biz qozǵap otyrǵan másele tóńireginde bylaı tujyrymdalǵan: “Eger Alla ózi qalasa, senderdi, árıne, bir úmmet qana eter edi. Biraq ol senderdi synaý úshin túrlishe sharıǵat jasady. Jaqsy isterge umtylyńdar. Senderdiń báriń de Táńiriniń aldyna qaıtyp oralasyńdar” (“Ál-Maıda” súresi, 48-aıat). Jaratýshy Iemiz adam balasyna aqyl-oı, sana berip, qaı joldy tańdaýdy onyń óz erkine saldy. Ol qalasa barsha adam balasyn bir qaǵıdaǵa, ıaǵnı bir ǵana senim-nanymǵa boıusyndyryp qoıar edi, biraq olaı istemedi. Adamdarǵa úlken senim bildirip, erkine jiberdi. Osy rette Alla Quran kárimde: “Sen adamdardy musylman bolýǵa kúshtep kóndiremin dep oılaısyń ba? Joq, jer betindegi adamdar tek Alla taǵalanyń buıryǵy bolsa ǵana túgel musylman bolady”, (“Júnis” súresi , 99-aıat) – deıdi. Bul aıtylǵandardan shyǵatyn qorytyndy – adamdar qaı dinde bolsa da olar bir-birimen beıbit, kelisimde ómir súrýleri tıis. Adamdardyń musylman­dyqty qabyldap, ımanǵa kelýi qudireti kúshti Allanyń qalaýynda. Osydan kelip, keıbir dinderde kórinis beretin ekýmenızm máselesi dinaralyq kelisim men únqatysýda oń nátıjege jetkizbeıtindigin durys túsinýimiz kerek. Alla taǵalanyń qasıetti kitabyndaǵy qasıetti aıattardyń mán-mańyzdylyǵy sol – olardyń ýaqyt ólshemimen shektelmeýi. Máselen, joǵaryda keltirgen úzindide ol ózi jaratqan pendesin kúni búgin de jalǵasyn taýyp kele jatqan dinı negizdegi keleńsizdikten saqtandyrady. Ol qandaı keleńsizdikter? Olardyń eń bastysy retinde ıýda, hrıstıan, musylman dinderi ókilderiniń bir-biriniń jamaǵattaryn ózderine tartý maqsa­tyndaǵy prozeletızmmen aınalysýlaryn atap ótýge bolady. Kelesisi – olardyń dinı ádetterindegi monoteızm máselesindegi pikir alshaq­tyqtary jáne sodan týyndaıtyn bir-birine taǵatyn aıyp, kinálary. Atalǵan bul is-áreketter talaı ǵasyrlar boıy jalǵasyp, búgingi kúni de alańdatyp otyr. Sondyqtan biz bul másele tóńireginde de salmaqty oı qozǵap, bir ortaq kelisimge kelip, odan shyǵýdyń tıimdi sheshimderin tabýǵa tıispiz. О́ıtkeni, atalǵan úsh dinniń de adamzatty aqyret azabynan qutqarý jolyndaǵy abzal da saýapty is atqaryp jatqandyǵyn kim de bolsa joqqa shyǵara almaıdy. Al Islamnyń ózge dástúrli dinderdi, ári olardyń paıǵambarlary men kitaptaryn moıyndaıtyndyǵy áýel basta-aq qasıetti Quranda aıtylǵan. Búgingi jahandaný úderisiniń pár­mendiligi halyqtardyń tirshiliginde kóptegen jańa problemalar týyndatýda. Sondyqtan onyń sharttaryna tótep berip, túr-kelbetimiz ben ádet-ǵurpymyzdy, mádenıetimiz ben ónerimizdi saqtap qalý úshin bizge osy ortada ómir súrýdiń parasatty joly qajet. Ol úshin, aldymen, halyqtar arasynda bir-birine degen senimdi nyǵaıtyp, ádet-ǵurpy men saltyn, dinı senimi men órkenıetine túsinistikpen, qurmetpen qaraý kerek. Adamzat balasynyń sana-seziminiń, kóp jaǵdaıda, tehnıkalyq úrdiske baǵyndy­rylǵan kezeńinde, adam men Qudaı taǵala arasyndaǵy jáne túrli dinderdi dáripteıtin dindarlar arasyndaǵy ózara baılanysy sóz bolǵanda adamǵa tán adamgershilik izgi qasıetterdiń esten shyǵarylmaǵany abzal. О́ıtkeni, ol adamdardyń bir-birimen qatynasynda aldymen kózge túsetini shyndyq. Adam tildese kele sóılesken adamynyń dini men dilin anyqtaı jatady. Bul máseleni aıtyp turǵan sebebim, monoteıstik dinderden basqa da panteıstik dinderge degen qózqarasty da durys bir jolǵa salý kajettigine kóptiń nazaryn aýdarý. Osylaısha Alla taǵala jaratqan qandaı da bolmasyn pendesine durys ta oń kózqaras qalyptastyrýǵa tyrysqan. Sheıh Ábsattar qajy DERBISÁLI, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy men Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, Bas múftı.