Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Belgili zańger Abzal Quspan kıberqylmyspen kúresetin mamandardy daıarlaýdyń eki jolyn usynady. Biri – IT salasynda mamandardy daıarlaý, ekinshi másele – quqyqtyq turǵydan daıyn kásibı mamandardy qaıta beıimdeýge kóńil bólý, ıaǵnı kıberkeńistiktegi saýatty damytý.
Nazarymyzdy aýdarǵan bul taqyrypty sońǵy kezderi túrli salalardy zertteıtin álemdik sarapshylar men ǵalymdar jan-jaqty taldap keledi. Biz bir-eki másele boıynsha ǵana oı qospaqpyz. Maqaladaǵy quqyq salasy mamandarynyń búgingi kıberqylmyspen kúresýge daıyndyǵy týraly pikiri elimizdegi oqý oryndarynda pánaralyq mamandyqtarǵa daıarlaý máselesine tikeleı qatysty.
Álemniń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetteri pánaralyq mamandyqtardy bolashaqtyń trendi dep esepteıdi. Jyl saıyn AQSh-tyń júz myńnan astam stýdenti pánaralyq mamandyq boıynsha dıplom alady. Keıbir ýnıversıtetter, tipti interdisciplinary units (bir pándi túrli salalar boıynsha birneshe oqytýshy júrgizýi) pánderin kóbeıtken. Mysaly, Garvard, Iel, Brıstol ýnıversıtetteri sekildi bilim ordalarynda bul pánder búkil stýdentke qoljetimdi ǵana emes, kóbine mindetti eken.
Kompanııanyń turaqty damýyn zertteý úshin bıznes, ekologııa jáne zań salalary boıynsha ózara baılanysty kýrstar qajet bolsa, stýdent jeke oqý traektorııasy boıynsha pánaralyq bilim ala alady. Sarapshylar 2030 jylǵa qaraı 100-ge jýyq pánaralyq mamandyq paıda bolady deıdi. Bul úrdisten bizdiń elimiz de tys qalmasy sózsiz. Tek bir salany jetik bilý mamannyń básekege qabiletti bolýy úshin jetkiliksiz ekeni kúni erteń-aq bilinedi. Qoǵamǵa ártúrli saladaǵy biliktilikti qoldana alatyn jáne olardy ıntegrasııalaı alatyn mamandar qajet. Pánaralyq tuǵyr bir salanyń mamany jasaı almaıtyn kúrdeli máselelerdi sheshýge múmkindik beredi.
Joǵary oqý oryndary maman daıarlaýdy negizinen bir mamandyqpen júzege asyryp keledi. Mysaly, «Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaý baǵyttarynyń synyptaýyshynda», taqyrybymyzǵa qatysty «Quqyq», «Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar», «Aqparattyq qaýipsizdik» mamandyqtary boıynsha túlekter atalǵan biliktilik dıplomyn alady. Zańger kóterip otyrǵan máseleniń negizgi túıini osy jerde. Búgingi qoǵamnyń suranysy – túrli sala toǵysyndaǵy pánaralyq baǵdarlamalar men mamandar daıarlaý. Ony joǵary oqý oryndaryna batyl engizý ýaqyty keldi.
Aqparattyq-kommýnıkatıvtik tehnologııanyń pánaralyq áleýetin bıznes, quqyqtaný, ekonomıka, pedagogıka, psıhologııa, medısına jáne basqa da salalarda keńeıtý, kıberálem negizderin oqytý jáne mamandandyrý óte ózekti. JOO ondaı ózgeristerdi endirýge múmkindik aldy. Bilim berý baǵdarlamalaryna engizilgen major (meıdjor) jáne minor (maınor) formatyn paıdalanyp, qosymsha baǵdarlamalar jasaqtaýǵa ábden bolady. Qosymsha bilim berý baǵdarlamasy minor pánder jıyntyǵy retinde alynyp, mamandandyrylǵan sala boıynsha qosymsha quzyrettilikterdi qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Maqalada kóterilgen taqyryp boıynsha alsaq, zań salasy mamandardyń kıberáleýetin keńeıtýde pánaralyq modýl jasaqtaý, nemese mamandandyrý arqyly kıberqylmyspen kúres salasyna qajetti quzyrettilikti qalyptastyratyn bilim baǵdarlamasyn qolǵa alyp jatqan oqý oryndary da bar.
Atalǵan maqalada A.Quspan zańger retinde óz salasy boıynsha mamandarǵa qajetti zamanaýı quzyrettilikteri týraly óte oryndy usynys aıtyp otyr. Osyndaı baǵytta oqý oryndarynda jumys berýshiler, seriktester usynystaryn eskerip, kásibı standarttar men eńbek fýnsııalary negizinde qajetti quzyrettilikter anyqtalyp, qosymsha pánaralyq bilim berý baǵdarlamasy jasalýǵa tıis. Oǵan negiz de bar.
Elimizdegi salalyq sarapshylardyń forsaıt-boljamdary negizinde qurylǵan «Jańa mamandyqtar Atlasy» ázirlenip, transformasııalanatyn jáne joǵalyp bara jatqan kásipter anyqtaldy. Ár mamandyq úshin suranys draıverleri, mamandardyń aldynda turǵan mindetter jáne olardy sheshý úshin qajetti bilim men daǵdylar qarastyrylyp keledi. Soǵan oraı oqý oryndary jańa quzyrettilikterge negizdelgen bilim berý baǵdarlamasyn, modýlder men pánderdi árdaıym jańartyp otyrýǵa tıis. Árıne, jańa mamandyqtar men quzyretterge suranys týdyratyn negizgi trendterdi únemi zerdelep otyrý – pánaralyq mamandar daıarlaýda basty faktorlardyń biri. Eńbek naryǵy mamandarǵa qoıylatyn talaptaryn ózgertip otyrady. Soǵan oraı, kásibı bilim berý júıesi tehnologııalyq ózgeristerge jedel jaýap beretin deńgeıge kóterilýge tıis. Bular pánaralyq mamandandyrý jáne stýdentti jeke oqý traektorııasynda oqytý arqyly tıimdi júzege asyrylady.
Maqaladaǵy problemany taǵy bir qyrynan qarastyrsaq, kıberkeńistiktegi qarym-qatynas máselesi tek quqyqtaný salasy emes, barlyq mamandyq úshin asa mańyzdy. Bilim berý salasynda kıberpedagogıka, kıberpsıhologııa, kıberáleýmettený sııaqty salalar da damytýdy qajet etedi. Kıberqylmyspen kıberzańger kúresedi desek, kıberkeńistikte ómir súretin jastarǵa bilim beretin pedagogtiń daǵdysy men quzyretti qandaı bolýǵa tıis? Postpandemııa jáne qoǵamnyń tehnologııalyq transformasııasy sıfrly keńistikti tek áleýmettik jeli, aqparattyq resýrs, oqytý platformasy retinde qarastyrýǵa bolmaıtynyn kórsetti. Áleýmettik jeliler arqyly adamdar bir-birin kórmeı, keıde tanymaı-aq baılanysady. Onda birin-biri qoldaý, pikir almasý, keńes berýmen qatar, kıberbýllıng, jelidegi agressııa, kıberqylmystar bary da shyndyq.
Kıberálem búginde adam ómiriniń bir bóligine aınaldy. Onyń paıdasy men zııany týraly suraq az emes. Sıfrlyq tehnologııa bilim berý aıasyn keńeıtkenimen, onyń resýrstary bilim berýdiń áleýmettik-qundylyqtyq maqsatyn tolyǵymen oryndaı almaıdy. Bilim berýdiń tehnologııasy kóp bolsa da, aqparatty zárý bilimge aınaldyrý tek qana adamnyń óz sanasynda júzege asady. Bul adamnyń kıberkeńistikpen ózara áreketindegi kásibılikti ǵana emes, gýmanıstik qundylyqtardy damytýmen baılanysty.
Tehnologııa qarqyny tulǵany kıberáleýmettendirý máselesin týdyryp, ol óz kezeginde kıberálemdegi saýattylyqty meńgergen pedagog-mamandardy qajet etedi. Qazirgi qoǵamda mamandardyń «gýmanıtarıı» men «tehnar» bolyp dástúrli bólinýi birtindep joǵalyp barady. Gýmanıtarlyq salada tehnologııa men jaratylystaný yqpalyn túsinbeı jumys isteý múmkin emes, kerisinshe de solaı. Bul osy eki sala boıynsha bolashaq mamandarynyń ózara áleýetin pánaralyq baǵdarlamalar negizinde damytý qajettiligin týdyrady. Kóptegen el tájirıbesinde oqý oryndary pánaralyq mamandarǵa degen suranystyń artýyna oraı stýdentterge eki-úsh mamandandyrylǵan baǵdarlama endirilgenin aıta ketý kerek.
Bolashaqta mamandardyń kásibı ósýi men tıimdi qyzmetin qamtamasyz etetin pánaralyq bilimge degen suranys artady degen boljam bar. Qazirgi kezeń mektep bitirýshilerdiń oqý ornyn tańdaý kezeńine sáıkes kelip tur. Eńbek naryǵynyń ózgerip otyrý jaǵdaıyn jáne básekege qabiletti bolý úshin jastardyń kóbi pánaralyq mamandandyrylǵan oqý baǵdarlamasyn tańdaıtyny sózsiz. Fýtýrolog D.Kashıo aıtqan «búgingi VUCA-áleminiń ornyna kelgen BANI tujyrymdamasy – álemdegi qazirgi jaǵdaıdy shynaıy baǵalaý jáne oǵan jaýap berýge daıyn bolý» jastarǵa usynylatyn mamandyqtarǵa tikeleı qatysty.
Svetlana BAHIShEVA,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,
Batys Qazaqstan ınnovasııalyq-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń professory
