AQSh ǵalymdary birneshe jyl buryn 2-3 jas aralyǵyndaǵy 47 balanyń mıyna mańyzdy zertteý jumysyn jasaǵan. Ǵalymdar táýligine bir saǵattan asa smartfon qoldanǵan balanyń mıyndaǵy sóıleý jáne jazý qabiletine joǵary deńgeıde zııan keletinin anyqtaǵan. Sonymen birge bala tuıyqtalyp hám ózdi-ózimen ońashalanyp, qorshaǵan ortamen baılanysýdan qalatyn kórinedi.
Mamandardyń aıtýynsha, búginde mektep jasyndaǵy baldyrǵandardyń 60 paıyzǵa jýyǵy kózildirik taǵady. Buǵan birden-bir sebep – qalta telefondary. Kórý qabileti tómendegen balalar aınaladan oqshaýlanyp, qımyl-qozǵalysynyń tómendeýi múmkin degen qaýip bar. Ári ata-analardyń bala densaýlyǵyna salǵyrt qaraýy máseleni ýshyqtyryp otyr. Balanyń «ata-anasy», «dosy», «synyptasy» da telefonǵa aınalýda. Jumysbasty ata-ananyń jalǵyz seneri de osy – smartfon.
Dárigerler úsh jasqa deıingi balalarǵa múlde smartfon berýge bolmaıtynyn aıtyp keńes berýde. Bul jasqa deıingi balalardyń mıy úzdiksiz qalyptasý kezeńin bastan keshetinin eskertedi. Sonymen qatar telefon ustap ósken baldyrǵandardy psıhologııalyq jáne nevrologııalyq aýrýlar týyndaý qaýpi kezdesedi. Qazaqstanda oıynqumar balalardyń elikteý saldarynan túrli qylmystarǵa baryp júrgenin qulaq estip, kóz kórýde. Ári mektep jasyndaǵy baldyrǵandardyń qalypty bilim alýyna smartfon edáýir deńgeıde keri áser etip jatqanǵa uqsaıdy. Almaty qalasy Jetisý aýdany №102 mekteptiń ustazy Uljan Erǵalıqyzynyń pikiri osyǵan saıady.
«Qazirgi oqý úrdisinde tehnıkalyq quraldardyń tıimdiligine baılanysty túrli ádister, oıyndar, qyzyqty saıttar arqyly oqytýdyń jańa tásilderi engizilip kele jatqany eshkimge tańsyq emes. О́mir súrý saltymyzǵa ıkemdelip jatqan mundaı betburystyń oń jaqtarymen qosa zııanyn da joqqa shyǵarýǵa múlde bolmaıdy. Moıyndaý kerek, smartfon, ınternet túsinikteri bizdiń ómirimizdiń ajyramas bóligine aınaldy. Al mundaı ózgeriske biz psıhologııalyq, turmystyq deńgeıde daıyn boldyq pa, joq pa – oǵan bas qatyryp jatqandardyń qarasy az. Qazirgi oqýshylardyń bilim sapasy, qabyldaý deńgeıi aldyńǵylardan áldeqaıda shapshań ekenin mektep qabyrǵasynda bilim bere júrip baıqaǵanymyz bar. Deı tursa da, tabıǵı jolmen damyp jetilmegen ıntellektiń erte me, kesh pe óz aýrýynan syr bere bastaıtyny málim jaıt, bulaı deýge aıtylar sebep kóp. Solardyń birqatary: oqýshy boıynan tynymsyzdyq, sabyrsyzdyq minezderi jıi baıqalady; ózine-ózi senimsiz kúıde jaýap beredi; telefonǵa arqasúıeýshilik basym; oqýlyqtaǵy derekter emes, telefonnan alynǵan (negizsiz bolsa da) aqparattarǵa súıenýge qushtar keledi. Buǵan qosa oqýshylardyń sabaq barysynda belsendiligi tómendep kele jatqany baıqalady. Mysaly, ornynan turyp jaýap berý, birinshi bolýǵa umtylý, mektep is-sharalaryna qatysý (án aıtyp, bı bılep óner kórsetý). Mektep ómirindegi mundaı belsendi ómir saltyn qazirgi tańda tık-tok túsirip, el qarasyn kóbeıtý sekildi túsinikterdiń beleń alyp ketkeni kóńil kónshitpeı tur», deıdi muǵalim.
Al №10 qalalyq emhananyń jalpy praktıka dárigeri Arman Sársenbaıuly bolsa, kózge qatysty máselelermen keletin mektep jasyndaǵy balalar sany artyp kele jatqanyn alǵa tartady.
– Smartfon balalardyń qolynda kúndelikti bolýynyń saldarynan bul balanyń densaýlyǵyna tikeleı áser etedi. Uıqysyzdyq paıda bolady, balalar telefon qaraǵan kezde moınyna, býyndaryna, súıekterine kúsh túsedi. Sodan da smartfonnyń balaǵa tıgizer zardaby zor. Kúndelikti ártúrli oıyndardy kóbirek oınaı bergennen soń balanyń qorshaǵan ortamen qarym-qatynasy azaıyp, oqshaýlana beredi. Kózge tıetin zııanyna toqtalsaq, birinshiden, kózdiń anyqtaýshy qyzmeti buzylady. Kórý dáldigi tómendep, zattardy buldyrap kóre bastaıdy. Bizge kóz máselesimen emhanaǵa kelgen balalardyń sany kóbeıgeni ras. Buǵan sebep smartfonnan shyǵatyn kók tústi sáýleler, túnde telefonmen oınaǵan soń uıqysy da shala bolyp, osynyń bári kózge edáýir salmaq túsiredi», deıdi dáriger.
Shynynda, búgingi qurylǵylardyń balalar densaýlyǵyna ákelgen zııandy tustary ár alýan. Sonymen birge psıhologııalyq turǵydan zııany orasan zor. Kózge kórinip, qolǵa ustalmaıtyn adam sanasy – názik másele. Jady aq qaǵaz sekildi balalar estigeni men kórgenin áp-sátte soryp alatyn shańsorǵysh ispetti. Psıholog Erık Bernniń «Oıyn oınaǵan adamdar» kitabynyń «Adam taǵdyry» atty bóliminde adamnyń taǵdyry jaqsy ne jaman bolatynyn balanyń alty jasqa deıingi kórgen, estigen, túıgen nárseleri sheshedi degen pikir aıtady. Iаǵnı adamnyń mıy baǵdarlama ispetti. Oǵan bala kúni jazylǵan dúnıeler óz jemisin beredi. Babalarymyz bizge batyrlyq, erlik jaıly ertegiler aıtýynyń sebebi ishindegi árbir izgilik jaıly oılardy balalar keıingi ómirinde júzege asyrady eken. Alyptar jaıly ertegi tyńdap ósken bala erlikke qushtar bolyp ósetini málim. Máselen, qazaq ertegilerindegi jaqsylyq pen jamandyq obrazy qatar órbip, sońynda jaqsylyqtyń ústem bolyp, batyrlardyń «murat-maqsatyna jetip» aıaqtalatynynda úlken mán bar bolyp shyqty. Qaı kezde de aqqa Qudaı jaq ekenin, izgiliktiń tasty jaryp jeńip shyǵatynyn sanasyna quıǵan bala ómirdiń ártúrli jolaqtaryna moıymasy anyq. Al búgingi smartfon ustaǵan balalardyń ıýtýbtan qandaı beınebaıandar kórip júrgenin bir Qudaıdyń ózi bilsin. Birinen soń biri shyǵa keletin tolassyz beınebaıandardyń ishinde qorqynyshty sulbalar men jalańashtanǵan adamdar, qısynsyz daýlar men bet julysqan janjaldar, ulttyq bolmysymyzǵa eshqashan janaspaıtyn ádetter men sheteldik modalar baldyrǵandarymyzdyń jadyn qanshalyq bylǵap jatyr deseńshi!
Qoryta aıtqanda, el bolashaǵyna úles qosý balalarymyzdyń erteńine, densaýlyǵy men tárbıesine jiti qaraýdan bastalady degen oı aıtar edik.
