О́ńirlik rámizder – memleket birtutastyǵynyń negizi

Álbette, ár qalanyń óz rámizi bolýy óskeleń urpaqtyń týyp-ósken óńiri­ne degen patrıottyq sezimin oıata­dy. Alaıda óńirlik rámizderdi zer­de­leý boıynsha Mádenıet jáne sport mınıstrligi júrgizgen monıtorıng­ter qorytyndysy respýblıkada qol­da­nylatyn tańbalyq sımvolıkalar tájirıbesiniń júıelenbegenin kórsetti. О́kinishke qaraı, zańnamada da óńirlik rámizderdi ázirleý, bekitý jáne paıdalaný biryńǵaı normatıvtik quqyqtyq aktilermen rettelmegen. Osyǵan oraı, Jańa Qazaqstandyq qoǵamnyń qazirgi zamanǵy damý realııleri men perspektıvalaryn beıneleý arqyly óńirlik rámizderdi ázirleý jáne bekitý júıesinde ereje men ádistemelik nusqaýlyqty engizý mańyzdy.

Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy 17 oblystyń 13-inde, 3 megapolıs qalanyń 3-inde, 175 aýdannyń 137-inde, 87 sha­ǵyn qalanyń 33-inde óz gerbteri bar. Biraq bul gerbterdiń barlyǵy da tıisti ákim­derdiń qalaýymen jáne olardyń talǵamdaryna saı jasalǵan.

Jańa qazaqstandyq stılıstıka­lyq dızaın men semantıkalyq mazmun­men úndespeıdi. Árıne formasy men mazmuny jaǵynan bir-birinen aıtarlyqtaı erekshelenedi. Máselen, Jambyl, Aqmola oblystarynyń gerbterinde tabıǵı landshaftar (taý, dala, kól) qamtylsa, Qaraǵandy, Sol­tús­­tik Qazaqstan, Qyzylorda oblys­­tarynyń gerbteri keńes dáýiri­niń geral­dıkalyq elementterin (ónerká­sip­tik obektiler, bıdaı baýlary, juldyzdar, vympelderdiń beıneleri) paıdalanǵan. Almaty, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń gerb­terine qanatty barys pen grıf­fınniń spıraldy beınesi sııaqty mıftik janýarlar alynǵan. Jambyl, Qostanaı oblystarynyń gerbterinde flora men faýna beıneleri basty elementter retinde aıshyqtalǵan.

Almaty qalasynyń gerbinde Almaty qalasynyń segiz aýdanyn beı­ne­leıtin segiz alma aǵashynyń butaǵyn tistep turǵan qar barysy beınelense, Batys Qazaqstan oblysynyń gerbinde halyq mýzykalyq aspaptary salynǵan. Mańǵystaý oblysynyń gerbinde epıkalyq jaýynger jylqy mingen sadaqshynyń jartas betindegi sýreti kórinis tapqan (Bul sýret Kent baba qorymynyń 16-17 ǵasyrlardaǵy kesenesiniń qabyrǵasyndaǵy sýretter galereıasynda saqtalǵan. Ol jaqyn jáne alys qashyqtyqtaǵy shabýyldaýshy qarýdyń ártúrimen qarýlanǵan, keıde sferokondyq dýlyǵada nemese ústińgi bas kıimde kórinedi).

Almaty oblysynyń Alakól, Talǵar aýdandarynyń, Jambyl oblysynyń Baızaq, Jýaly aýdandarynyń, Qostanaı oblysynyń Áýlıekól aýdandarynyń gerbterinde tabıǵı landshafttar beınelengen. Atyraý qalasynyń gerbinde ónerkásiptik obektiniń beınesi paıdalanylsa, Qostanaı oblysynyń Jitiqara aýdanynda aýdannyń taý-ken óndirý ónerkásibiniń nyshandary  (qaıla men balǵa) qoldanylypty. Basty elementter retinde flora men faýna beıneleri Atyraý qalasynyń, Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa, Maqat aýdandarynyń, Almaty oblysynyń Balqash, Sarqan aýdandarynyń, Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanynyń gerbterinde oryn tepken. Jambyl oblysy Talas aýdanynyń gerbinde baılyq pen amandyqty beıneleıtin Altyn múıizdi qoshqardyń basy salynsa, Qostanaı oblysyndaǵy Lısakov qalasynyń gerbinde danalyqty bildiretin jáne Lısakov qalasynyń ataýyn aıshyqtaıtyn qara túlki tur.

Almaty qalasynyń Jetisý, Naý­ryz­baı aýdandarynyń, Almaty ob­ly­­synyń Jambyl, Raıym­bek aýdan­darynyń, Jambyl oblysy­nyń Jambyl aýdanynyń, Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń Abaı aýdanynyń gerb­­terinde batyrlar men aqyndar beıne­­lense, Almaty oblysynyń Aqsý aýdany­nyń, Atyraý oblysynyń Qur­man­­ǵazy, Ma­hambet aýdandarynyń, Jam­­byl ob­ly­synyń Qordaı aýdanynyń gerb­terin­­de halyq mýzykalyq aspaptary qol­d­a­nylypty. Sondaı-aq Túrkistan ob­ly­­synyń Saıram, Otyrar jáne Báı­dibek aýdandarynyń gerbterinde dinı ǵıma­rat­tardy (meshit, medrese) ishin­ara paı­dalanǵan. Túrkistan qalasy­nyń gerbin­de eki álemniń esigine kirýdi beı­n­eleı­tin «eki qaqpa» elementi kórinis tapqan.

Al eki megapolıs – Nur-Sultan men Almatyǵa erekshe mártebe berilgen. Máselen, «Qazaqstan Respýblıkasy elordasynyń erekshe mártebesi týraly» Zańynyń 3-babynda Nur-Sultan qalasynyń óz rámizderi – týy, gerbi jáne gımni bar ekendigi belgilengen. Rámizderdiń sıpattamasyn jáne olardy paıdalaný tártibin Nur-Sultan qalasynyń máslıhaty aıqyndaıdy. Nur-Sultan qalasynyń máslıhaty tý, gerb, gımndi paıdalanýdyń sıpattamasy men tártibin bekitý jónindegi ókilettikterdi zańdy túrde belgilendi. Osyǵan sáıkes, Nur-Sultan qalasy máslıhatynyń 2008 jylǵy 5 maýsymdaǵy N 109/16-IV «Qazaqstan Respýblıkasynyń elordasy – Nur-Sultan qalasynyń rámizderi týraly» sheshimi qabyldandy. Nur-Sultan qalasynyń gerbi tek qala deńgeıinde bekitilgen. Gerb Nur-Sultannyń 3 aýdanynyń ekeýinde joq. Eki aýdannyń bireýinde gerb is júzinde bar, biraq ony bekitý týraly normatıvtik akt joq.

Sol sekildi «Almaty qalasynyń erekshe mártebesi týraly» Zańnyń 1-1-babynla Almaty qalasynyń óz gerbi bar ekeni aıqyndalǵan. Almaty qalasy gerbiniń sıpattamasy men ony paıdalaný tártibin jáne onyń beınesin Almaty qalasynyń máslıhaty aıqyndaıdy. Sonyń negizinde Almaty qalasy máslıhatynyń 2010 jylǵy 22 qańtardaǵy № 277 «Almaty qalasynyń eltańbasy týraly» sheshimi qabyldandy. Bul rette Almaty úshin zańnamada óziniń týy men gımnin bekitý múmkindigi kózdelmegen. Sonymen qatar Almaty qalasynyń gerbi qala deńgeıinde de, qalanyń barlyq 8 aýdany deńgeıinde de bar. Áıtse de, 8 aýdannyń gerbterin bekitý týraly quqyqtyq normatıvtik akt joq.

Nur-Sultan jáne Almaty qalalary­nyń mártebelerine qatysty jergilikti atqarýshy (ákimdik) jáne ókiletti (máslıhat) organdardyń ókilettikteri myna tártippen retteledi. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy, Qazaq­stan Respýblıkasynyń «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy jergilikti mem­lekettik basqarý jáne ózin-ózi bas­qarý týraly» Zańy, «Qazaqstan Respýb­lıkasy astanasynyń mártebesi týraly» Zańy, «Almaty qalasynyń aıryq­sha mártebesi týraly» Zańy bas­ty nazarda ustalady. Sondaı-aq qan­daı da bir saladaǵy nemese qyzmet aıa­syndaǵy jekelegen quqyqtyq qatynas­tardy retteıtin basqa da normatıvtik quqyq­tyq aktilermen qamtamasyz etiledi.

Biraq Nur-Sultan men Almaty qala­laryna ǵana kórsetilgen bul norma­tıvtik quqyqtyq aktiler eldiń árbir ákimshilik-aýmaqtyq birligi úshin jeke-jeke resmı rámizderdi qabyldaý nemese bekitý jóninde jergilikti memlekettik basqarý organdarynyń múmkindikteri men ókilettikterin kózdemeıdi. Respýblıkanyń qalǵan ákim­shilik-aýmaqtyq birlikteri úshin, sonyń ishinde oblys, aýdan, qala, aýyl­dyq okrýg, kent nemese aýyl deńgeıinde óz rámizderin qabyldaý múmkindigi zańmen rettelmese de qoldanystaǵy zańǵa qaıshy kelmeıdi. «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy jergilikti memle­kettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly» Zańǵa sáıkes, aýyl, kent, aýyldyq okrýg, qala ishindegi aýdan, qala, aýdan, oblys jáne respýblıkalyq mártebege ıe qalalar gerbin bekitý máselesi – jergilikti atqarýshy jáne jergilikti ókiletti organdardyń quzyretine jatady.

Is júzinde jaǵdaı basqasha. Máse­len, Pavlodar, Aqtóbe, Oral, Taldy­qorǵan qalalarynyń gerbteri jergilikti máslıhat sheshimimen bekitilse, Atyraý, Rıdder qalalarynyń gerbteri ákimniń ókimimen bekitilgen. Prıozersk, Qara­jal qalalarynyń gerbteri konkýrs komıssııasynyń hattamasymen qabyl­danǵan. Osyǵan oraı, aýyl, kent, aýyl­dyq okrýg, qala ishindegi aýdan, qala, aýdan, oblys jáne respýblıkalyq márte­bege ıe qalalardyń gerbterin bekitýdi – jergilikti atqarýshy organnyń (ákimdik) emes, ókiletti organnyń (máslıhat) quzyretine berýimiz kerek.

О́ıtkeni bir qalanyń máslıhaty bekitken gerbti ekinshi bir qalanyń ákimdiginiń joqqa shyǵarý faktileri kezdesip qalyp jatyr. Mysaly, 2015 jyly Pavlodar qalalyq máslıhattyń sheshimimen qabyldanǵan qala gerbin 2016 jyly Semeı qalasynyń ákimdigi «zańsyz» dep tanyǵan. Sonda qalaı? Bir-birimen kórshiles otyrǵan eki oblys Qazaqstan zańnamasyn eki túrli túsinikpen paıdalanǵan ba? Buǵan qosa Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy О́skemen, Rıdder, Altaı qalalarynyń gerbteri túsiniksiz jaǵdaıda birinen soń biri zańdy kúshterin joıǵan. Negizinde bul gerbter elimizdiń táýelsizdigi jyldarynda zaman talabyna saı jańar­tylǵan edi. Taıaýda О́skemen qalasy­nyń ákimdigi: «Qalada gerb bolýy zańmen rettelmegendikten...» degendi jeleý etip, ony logotıpke aýystyrýǵa sheshim qabyldapty. Múlde kúlkili jaǵdaı. Logotıp degenimiz – kompanııalardyń «saýda belgisi» emes pe? Onyń ústine «Qalada gerb emes, logotıp bolýy kerek» degen qaǵıdany qala ákimdigi qaı normatıvtik-quqyqtyq aktiden alyp otyr eken?! Gerb pen logotıptiń eki bólek uǵym ekenin geraldıkadan az da bolsa saýaty bar kisi bilýge tıis edi...

О́ńirlerde oryn alyp otyrǵan bul keleńsizdikterge ákimshilik-aýmaqtyq gerbterge qatysty zańmen bekitilgen arnaıy normalar men erejelerdiń bolmaýy men jergilikti atqarýshy bılikten memlekettik stıldi búge-shigesine deıin buljytpaı saqtaý men oryndaýdy qatań talap etetin biregeı tujyrymdamanyń joqtyǵy sebep bolyp tur. Endi keleshekte mundaı keleńsiz jaǵdaılar qaıtalanbaýy úshin birqatar usynys aıtqandy jón kórip otyrmyz.

О́ńirlik rámizderdi retteıtin norma­tıvtik quqyqtyq aktilerdi qoldaný tájirı­besin jetildirý maqsatynda jergi­likti ókiletti organdardyń (máslı­hat) quzyretine óńirlik rámizderdi beki­týge tıisti ókilettikterdi berý jónin­­de Qazaqstan Respýblıkasy zańy­­na ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly normatıvtik quqyqtyq akti­ler­diń jobasyn daıyndaýymyz kerek. О́ńirlik rámizderdiń árbir geral­dıkalyq belgileri men negizgi quramdas elementteriniń (belginiń) sýret stılin, tús gammasyn, parametrin, mádenı-kórkemdik bezendirý men ıdeıasyn, sıpattamasyn jáne ony paıdalanýdyń tártibi men talaptaryn normatıvtik quqyqtyq aktimen bekitýdi reglamentteıtin ereje men ádistemelik nusqaýlyq ázirleý qajet. О́ńirlik rámizderdi paıdalanýdyń barlyq normalary men erejelerin saqtaýdy qamtamasyz etý úshin, óńirlik rámizder týraly ereje men ádistemelik nusqaýlyqty nor­matıvtik quqyqtyq aktiler deń­geıin­de Prezı­dent janyndaǵy geraldıkalyq komıssııamen kelisken jáne bekitken jón.

Aıdyn RYSBEKULY,

geraldıst,

fılosofııa doktory (PhD)