Qazaqstannyń ǵana basyndaǵy másele emes
– Jaqsybek Ábdirahmetuly, áńgimeni áleýmetti alańdatyp otyrǵan azyq-túlik baǵasynyń turaqsyzdyǵynan bastaǵanymyz durys bolar. Baǵa nelikten yryqqa kónbeı barady?
– Buryn da aıtqanmyn, qazir de qaıtalaıyn, bul Qazaqstanǵa ǵana tán másele emes. Álem boıynsha baǵanyń ósýi sońǵy 30-40 jylda bolmaǵan deńgeıge kóterildi. Ásirese, sońǵy eki-úsh jyldaǵy ınflıasııanyń qarqyny qatty. Buǵan áser etip otyrǵan birneshe sebep bar.
Birinshi sebep – pandemııa. Saldarynan shekteýler kúsheıip, shekaralar jabyldy. Tıisinshe taýarlardyń bir memleketten ekinshisine tasymaldanýy qıyndady. Buryn irgedegi Qytaıdan eki aptada jetkiziletin zattardy pandemııa kezinde úsh aılap, jarty jyldap kútýge týra keldi. Saýda jaqsy júrýi úshin taýarlardyń tasymaly úzilmeýi hám kidirmeýi kerek. Tasymaldan ketken kemshiliktiń saldary birden seziledi. Ásirese, bizdiń jaǵdaıymyzda. О́ıtkeni Qazaqstanda halyq tutynatyn zattyń kóbi syrttan ákelinedi. Sondyqtan tasymal tizbegi kidirse ıakı úzilse taýar defısıti oryn alady. Artynsha taýar baǵasy da ózgeredi. Sondaı-aq logıstıkada qalyptasqan tártip buzylǵan jaǵdaıda jol shyǵyny qymbattaıdy. Bir ǵana mysal, taýar tasymaldaý merzimi 10 kúnnen úsh aıǵa deıin ósetin bolsa, onda jol shyǵynynyń da eselep artatyny da anyq.
Ekinshi sebep – klımattyń ózgerýi. Munyń saldaryn bizdiń halyq ta sezinip otyr. Aıtalyq, byltyr elimizdiń birneshe óńirinde qýańshylyq boldy. Ásirese, batystaǵy oblystar biraz qınaldy. Mal qyryldy. Egin bitik shyqpady. Bıylǵy jaǵdaı byltyrǵymen salystyrǵanda áldeqaıda táýir áıteýir. Túptep kelgende osynyń bári taýardyń ózindik qunyna áser etetin faktor. Mundaı qýańshylyq álemniń kóptegen elinde kezdesedi. Mysaly, Eýropanyń ońtústik aımaǵyndaǵy Italııa men Grekııa buryn-sońdy bolmaǵan qýańshylyqpen betpe-bet kelip otyr. О́zen-kólder tartylyp, qurǵap jatyr. Ádette ózen-kóldiń sýyn ósimdik sharýashylyǵyna paıdalanatyn mundaǵy halyq oıdaǵydaı ónim ala almady. О́nimniń kólemi azaısa, baǵasynyń da qymbattaıtyny zańdylyq. Sol sekildi Afrıkanyń da kóptegen aımaǵy qýańshylyqtyń zardabyn tartýda. Klımattyń ózgerýi degenimiz – qýańshylyq qana emes. Bir aımaqta temperatýra kúrt kóterilse, endi birinde kerisinshe jaǵdaı qalyptasyp otyr. Mysaly, Antarktıdada, Arktıkada muz erýde. Saldarynan muhıttyń sýy kóterilip jatyr. Muhıtqa jaqyn ornalasqan keıbir memleketterde joıqyn sý tasqyndary tirkelýde. Ásirese, muhıttyń Ońtústik Azııa bóligindegi memleketterde, aınalasyn sý qorshaǵan Aýstralııada osyndaı keleńsiz jaǵdaılar jıi qaıtalanady. Eńbekshi halyqtyń búgin-erteń jınap alamyz dep otyrǵan ónimderi sýdyń astynda qalyp, túkke jaramaı jatyr. Bul da kóptegen taýardyń josparlanǵan kólemde óndirilmeýine sebep.
Úshinshi sebep – geosaıası jaǵdaı. Iаǵnı Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵys. Ekeýi de Eýropadaǵy, álemdegi iri memleketterdiń qataryna jatady. Ásirese, Reseıdiń jahandyq ekonomıkadaǵy orny bólek. Sondyqtan soǵysqa baılanysty Reseıge salynǵan sanksııalardyń saldaryn álemniń ózge de memleketteri sezinýde. Reseı terrıtorııasy eń úlken qurlyqtyq aýmaqty alyp jatyr. Sol sebepti ol taýarlardyń, jolaýshylardyń tasymalyna aıryqsha áser etedi. Ońtústik Azııanyń Eýropaǵa baǵyttaǵan taýarlarynyń basym bóligi osy terrıtorııa arqyly ótedi. Ony aınalyp ótý óte qıyn. Sol sekildi Eýropadan Ońtústik Azııaǵa qatynaıtyn ushaqtardyń deni Reseıdiń ústimen ushady. Sanksııa salynǵaly beri soltústiktegi kórshimizdiń «aspanyn paıdalaný» sap tyıyldy. Reseı ushaqtary da eshqaıda ushpaıtyn boldy. Osylaısha, Ońtústik Azııadan Eýropaǵa jáne keri baǵytta tasymaldanatyn júktiń kólemi kúrt tómendep ketti. Osynyń bári álemde qalyptasqan logıstıkalyq tizbektiń buzylýyna alyp keldi.
– Endeshe, jahandyq ekonomıkany tyǵyryqqa tireıtinin bile tura, Reseıge qarsy sanksııa salý qanshalyqty tıimdi?
– Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde álemniń 54 memleketi koalısııa quryp, Germanııaǵa qarsy sharalar qoldanǵany tarıhtan málim. Osylaısha, onyń ekonomıkasyn kúızeltip, soǵysty shekteýge tyrysqan edi. Nátıjesinde, álem Germanııany jeńdi. Qazir de 50 shaqty memleket Reseıge qarsy koalısııa quryp, sanksııa salý isine qosylyp otyr. Ondaǵy maqsat – Reseı ekonomıkasyna nuqsan keltirip, áskerı ónerkásibiniń áleýetin tómendetý. Soǵys – óte qymbat «oıyn». Bul kez kelgen ekonomıkaǵa úlken salmaq salady. Iá, Reseıge qarsy sanksııa salý jahandyq ekonomıkaǵa keri áser eterin bári biledi. Biraq soǵysty toqtatpasa, onyń zardaby tipti orasan bolmaq. Sondyqtan álem elderi májbúrli túrde osyndaı qadamǵa bardy.
Reseıge qarsy sanksııalardyń álem naryǵynda taýar baǵalarynyń ósýine tıgizip jatqan áseri mol. Reseı de, Ýkraına da Qazaqstanmen ekonomıkalyq turǵydan tyǵyz baılanystaǵy memleket. Keshe bir odaqtyń quramynda bolsaq, búgin alys-berisimiz, barys-kelisimiz durys jolǵa qoıylǵan seriktespiz. Osy qaqtyǵystyń saldarynan bizdiń ekonomıkamyz da zardap shegip, eki el arasyndaǵy qaqtyǵysqa eriksiz «aralasyp» jatqandaımyz.
Ekonomıkamyzdyń baǵyty durys
– Sonda Qazaqstan baǵa saıasatyn ózdiginen retteı almaı ma?
– AQSh-ta sońǵy 40 jylda bolmaǵan baǵa ósimi baıqalyp otyr. Bul eldegi ınflıasııanyń qazirgi deńgeıi 8,6 paıyzǵa teń. Ádette AQSh-taǵy ınflıasııanyń 3 paıyzdan aspaıtynyn eskersek, qazirgi kórsetkish alpaýyt memleket úshin tym joǵary. Sol sekildi Eýroodaq qurylǵannan bergi sońǵy 20 jylda bul uıymdaǵy ınflıasııa deńgeıi de 2-3 paıyzdan asqan emes. Qazir Eýroodaqtyń da ınflıasııasy 8 paıyzǵa jaqyndap qaldy. Baıqaǵandaryńyzdaı, damyǵan elderdiń ekonomıkasyndaǵy baǵanyń ósýi de joǵary deńgeıde bolyp otyr. Bul halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna keri áser etýde. Árıne, bizben salystyrǵanda, damyǵan elderdegi halyqtyń tabysy óte joǵary. Olardyń tutyný taýarlaryn satyp alýǵa jumsaıtyn tabysynyń mólsheri asa bir qomaqty da emes. Sonyń ózinde olar baǵanyń ósýine qatty narazylyq bildirip jatyr.
Alpaýyt elderdegi jaǵdaı álgindeı bolǵandyqtan, Qazaqstan sekildi kishigirim memleketterdiń jaı-kúıin elestete berińiz. Damyǵan elderdegi ınflıasııanyń joǵarylyǵy bizdiń ekonomıkamyzǵa áser etetini de túsinikti. Saldarynan qazir Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy ınflıasııanyń deńgeıi 14 paıyzdan asty. Bizde sońǵy jyldary mundaı ınflıasııa bolǵan emes. Iá, táýelsizdikke qol jetkizgen alǵashqy jyldary ınflıasııanyń 3 myń paıyzǵa deıin jetkenin bilemiz. Qazir onyń bárin umyttyq. О́ıtkeni sońǵy ýaqytta júrgizilgen durys ekonomıkalyq saıasattyń nátıjesinde, elde makroekonomıkalyq turaqtylyq qalyptasty. Halyq ta osy turaqtylyqqa úırendi. Sondyqtan turǵyndardyń baǵa ósýine qatysty dúrligetindeı jóni bar. Bir anyǵy, Qazaqstan baǵa saıasatyn ózdiginen retteı almaıdy. Buǵan bizdiń shamamyz jetpeıdi.
– El ekonomıkasynyń qazirgi jaı-kúıi qalaı?
– Ekonomıkamyzdyń baǵyty durys. Bes aıdyń qorytyndysy boıynsha ósim bar. Birinshi toqsanda ekonomıka 4 paıyzdyq ósim kórsetti. Bul óte jaqsy kórsetkish. Jartyjyldyqtyń qorytyndysy áli shyqqan joq. Degenmen, ósim 4-5 paıyz shamasynda bolýy múmkin. Oǵan tolyq negiz bar. Alaıda el ekonomıkasynyń keıbir sektorynda qalyptasyp otyrǵan jaǵdaılar alańdatatynyn da ashyp aıtýǵa tıispiz. Máselen, bizdiń ekonomıkamyzda metallýrgııanyń alar orny erekshe. Reseı sanksııa shyrmaýyna túskeli beri, ózderiniń metallýrgııalyq ónimderin syrtqa eksporttaýǵa shekteý qoıdy. Munyń salqynyn biz de sezip jatyrmyz.
Qalaı deısiz be? Reseıdegi «Severstal», «Magnıtogorsk metallýrgııa kombınaty» sekildi iri kompanııalar ónim óndirýdi qysqartty. Birinshiden, eksport shekteldi. Ekinshiden, metall ónimderin kóp paıdalanatyn Reseıdiń óz ishindegi óndiristerdiń deni toqtap qaldy. Bul elde avtomobıl shyǵaratyn jıyrma shaqty iri zaýyt bar edi. Bulardyń kóbi sheteldik kompanııalarmen birlesken kásiporyn bolǵandyqtan, sheteldik brendterdiń barlyǵy derlik Reseı naryǵynan jylystaǵany málim. Olardyń «AvtoVAZ», «GAZ toby», «KaMAZ» sekildi kásiporyndary da óndiristi barynsha azaıtty. О́tken aıdyń qorytyndysy boıynsha Reseıdegi avtomobıl óndirisi 90 paıyzǵa tómendegen. Bul óndiris toqtady degen sóz. Osynyń saldarynan metalǵa degen suranys azaıdy. Qostanaıdaǵy Sokolov-Sarybaı taý-ken baıytý óndiristik birlestigi óndiretin temir keniniń bir bóligi Qaraǵandy metallýrgııa kombınatyna jiberilse, bir bóligi Reseıdiń metallýrgııalyq kompanııalaryna jóneltiletin. Kórshi eldegi zaýyttar tyǵyryqqa tirelgen soń, shıkizatqa degen qajettilik tómendedi. Qajettilik bolsa da, olar aldymen óz ónimine basymdyq beredi, tıisinshe syrttan keletin shıkizatty shekteıdi. Endi, mine, «Sokolov-Sarybaıda» ken óndirý kemip keledi. Bul shıkizat óndiretin sektorlarǵa áser etýde. Osy bir mysaldan-aq Qazaqstan men Reseı ekonomıkasynyń qanshalyqty taǵyz baılanysty ekenin ańǵarýǵa bolady.
– Álemdik munaı naryǵyndaǵy jaǵdaıdy turaqty dep aıta alamyz ba?
– Munaı-gaz sektorynda Reseıge qarsy qabyldanǵan shekteýler salystyrmaly túrde azdaý jáne deni kúshine áli engen joq. Eýropa Reseı kómirin tamyz aıynan bastap almaımyz dep málimdedi. Munaıyn osy jyldyń sońyna deıin alady. Keler jyldyń naýryzynan bastap Reseıden janar-jaǵarmaı alýdy toqtatpaq. Eýropa qubyrmen Reseıden alatyn gazǵa shekteý qoıǵan joq. Degenmen shekteýdi Reseıdiń ózi engizip, qazir burynǵymen salystyrǵanda gaz satýdy bes esege jýyq azaıtty. Soǵan qaramastan, kórshimiz qazir munaı ónimderin burynǵydan da kóp kólemde satyp jatyr. Eskeretin jaǵdaı – ol sanksııaǵa baılanysty Reseıdiń óz munaıyn Qytaı men Úndistanǵa áldeqaıda arzan baǵaǵa ótkizýge májbúr bolyp otyrǵany. Mysaly, Brent markaly munaıdyń barreli 129 dollarǵa deıin barǵan kezderi boldy. Biraq sol kezderde Reseı óz munaıyn budan shamamen 40 dollarǵa tómen baǵaǵa satty. Sondyqtan sanksııanyń «ıgiligin» Qytaı men Úndistan kórýde desek qatelespeımiz. Eýropa Reseı munaıyn alýdy shamaly azaıtty, biraq Azııadaǵy eki alyp kerisinshe alatyn munaı kólemin ulǵaıtyp otyr. Sosyn Qytaı buryn Irannyń munaıyn kóp mólsherde alatyn. Sanksııa shyrmaýynda otyrǵandyqtan Iran ony shamaly arzan baǵaǵa ótkizetin. Qazir Iran óz munaıyn Qytaıǵa burynǵy kólemde sata almaıtyn boldy. Sebebi Reseı baǵany múldem tómendetip jiberdi. Qytaı arzan munaıdy tańdaıdy, álbette. Degenmen Iran da óz ónimin qalaıda ótkizýi kerek. Sondyqtan bul memleket te Qytaı men Úndistan naryǵynan aıyrylyp qalmas úshin óz munaıynyń baǵasyn arzandatýǵa májbúr. Osynyń barlyǵy álemdik munaı baǵasynyń bir kúnde 10-12 dollarǵa deıin arzandaýyna alyp keldi. Birshama ýaqyt buryn bir barrel munaı 120 dollarǵa satylsa, qazir baǵa 100 dollarǵa deıin tómendedi. Reseı buryn qandaı dıskontpen satsa, sol deńgeıdi qazir de saqtaýǵa májbúr. Árıne, kórshi el úshin munaı baǵasynyń joǵary bolǵany tıimdi. Degenmen osyndaı jaǵdaılar munaı baǵasynyń turaqsyzdyǵyn týyndatýda.
Munyń Reseı úshin de zardaby zor
– Aǵa, áńgime aýany elimiz úshin taǵy bir ózekti máselege qaraı oıysyp kele jatqan sekildi. Kaspıı qubyr konsorsıýmyn aıtyp otyrmyn.
– Iá, soǵan kele jatyrmyz. Kaspıı qubyr konsorsıýmyna qatysty sot sheshimi áli kúshine engen joq. Sondyqtan munaı tasymaldaý úderisi de ázirshe toqtamady. Bári shtattyq rejimde jumys istep tur. Árıne, konsorsıýmnyń Qazaqstan úshin mańyzy zor. Byltyr álem naryǵyna shyǵarǵan 67 mln tonna munaıdyń 54 mln tonnasyn osy qubyr arqyly eksporttadyq. Jap-jaqsy kórsetkish. Eger konsorsıým jabylsa, álem naryǵyna osynshama kólemde ónim jetpeı qalýy múmkin. Iаǵnı munaı satylymy azaıady. Bul álemdik naryqty teńseltip, baǵanyń qymbattaýyna alyp kelýi múmkin. Menińshe, konsorsıýmǵa qatysty sheshimderdiń jyldam qabyldanyp jatqandyǵynyń astarynda basqasha mán jatyr. Bul munaı baǵasynyń tómendeýine qarsy jasalyp jatqan áreket sekildi. Baǵanyń arzandaýyna G7 elderi basshylarynyń kezdesýi de áser etken syndy. Alpaýyt memleketterdiń basshylary sońǵy kezdesýde baǵany qazirgi deńgeıde ustap, odan ári kótermeýge ýaǵdalasty. Munyń ekonomıkalyq negizi mynada: Reseı óz munaıyn naryqtaǵy baǵadan 40 dollarǵa arzan satýda, saldarynan munaıyn ótkize almaǵan Iran da baǵany arzandatty, endi ózge memleketter de baǵany tómendetýge májbúr. Munaı baǵasynyń arzandaýy dál qazir Reseıge múldem qajet emes. Jalpy, qazirgi ýaqytta álemdik naryqta munaı tapshylyǵy joq. Kaspıı qubyr konsorsıýmyna qatysty sot sheshimi osy tendensııany buzý úshin, ıaǵnı munaı baǵasyn azdap kóterý úshin qabyldanǵan sekildi.
Biz úshin Kaspıı qubyr konsorsıýmy tóńiregindegi máseleniń durys sheshilgeni kerek. О́ıtkeni munaı óndirý ári tasymaldaý – úzdiksiz júretin úderis. Ony toqtatýǵa bolmaıdy. Myńdaǵan shaqyrymdyq qubyrdaǵy munaı qatyp qalsa, ony úlken temperatýramen qyzdyryp, qaıta aıdaý berekesiz iske aınalmaq. Mundaı jaǵdaıda qubyrlardyń jaramsyz bolyp qalý qaýpi de joǵary. Qubyr boıynda úlken nasos stansalary tur, iri zaýyttar ornalasqan. Konsorsıýmdy toqtatý solardyń da jumysyna nuqsan keltiredi. Jalpy, mundaı úzdiksiz úderisti toqtatýǵa úlken daıyndyq kerek. Munaı krandy keri burasań, toqtaı qalatyn sý emes. Munyń osyndaı tehnologııalyq erekshelikteri bar. Sondyqtan Reseıdiń ishki zańnamasynyń ózinde úzdiksiz úderisti bir sátte toqtatýǵa sheshim qabyldaýǵa bolmaıtyny anyq jazylǵan. Demek bul Reseıdiń ishki zańyna qaıshy kelmek. Kez kelgen elde solaı. Ekonomıkalyq turǵydan úlken nuqsan ákeletin úzdiksiz úderisterdi toqtatýǵa ýaqyt berilýi kerek. Áıtpese, munyń astarynda ekonomıkaǵa, halyqqa zııan ákeler saldar kóp bolýy múmkin. Konsorsıýmnyń úlken aksıonerleriniń biri, bizdiń Reseıdegi iri seriktesimiz «Transneft» kompanııasynyń ózi atalǵan jaǵdaıǵa qatysty sotqa shaǵym túsirdi. Durys sheshim qabyldanady degen úmittemiz. Solaı bolǵany qajet.
– Balama joldar qarastyrylyp jatyr ǵoı...
– Dál qazir Qazaqstanda Kaspıı qubyr konsorsıýmyn almastyratyn balama jol joq. Eger kompanııa jumysy toqtasa, onyń Qazaqstanmen qatar Reseı ekonomıkasyna tıgizer zardaby da zor bolmaq. Iá, konsorsıým arqyly negizinen Qazaqstannyń munaıy tasymaldanady. Reseıdiń de munaıy ótip jatyr. Byltyr qubyr arqyly 11 mln tonnadaı Reseı munaıy eksporttaldy. Kompanııa jumysy toqtasa, Reseı de óz munaıyn syrtqa shyǵara almaı qalady. Munyń artynda óndiristiń, onda eńbek etetin adamdardyń taǵdyry tur. Sondyqtan mundaı asyǵys sheshim qabyldaý Qazaqstan úshin ǵana emes, Reseı úshin de zardap ákelmek. Iá, balama jol tabýǵa bolady. Biraq buǵan birshama ýaqyt kerek. Qomaqty qarjyny talap etedi. Konsorsıým jumysy shynymen toqtasa, birneshe jylda oǵan balama bolar joldardy tabarymyz anyq. Múmkindikter bar. Negizi Qazaqstan «Teńizshevroıldaǵy», «Qashaǵandaǵy» munaı óndirý kólemin arttyryp, Kaspıı qubyr konsorsıýmynyń qýattylyǵyn eseleýdi kózdep otyr edi. Qazir qubyr arqyly jylyna 67 mln tonna munaı tasymaldaýǵa bolady. Ony 80 mln tonnaǵa deıin jetkizý kózdeldi. Aksıonerler ol úshin qyrýar qarjy jumsady da. О́kinishke qaraı jaǵdaıdyń osylaı bolaryn eshkim bilgen joq. Reseı tarapy bizge asa bir qıyndyq týdyrmasa da, oılanatyndaı-aq áreketter jasap jatyr. Azdy-kópti shekteýler bizdiń elde munaı óndirip otyrǵan alpaýyt kompanııalardy da alańdatatyny anyq. Negizi bul salada kóńilge kúdik uıalatatyn eshteńe bolmaýy kerek. Senim bárinen mańyzdy.
Adamı kapıtal alǵa súıreıdi
– Qazirgideı almaǵaıyp kezeńde Qazaqstan ekonomıkasy qandaı baǵytty ustanýy kerek?
– Birinshiden, kórshiles memleketterdiń barlyǵymen jaqsy saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynasty saqtaýǵa tıispiz. Geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty túrli pikir aıtylyp júr. «Reseımen qarym-qatynasty toqtatý kerek» degendi de estip qalamyz. Sońǵy júz jylǵa jýyq merzimde tyǵyz óndiristik qatynasta bolǵan eki el ekonomıkasyn qysqa merzimde ajyratyp alý ońaı emes. Onyń bizge qajeti de joq. Saıası-ekonomıkalyq qarym-qatynasqa syzat túspeýi kerek. Prezıdenttiń dál osyndaı ustanymda ekenin kórip, bilip otyrmyz. Qasym-Jomart Toqaev Sankt-Peterbýrgtegi ekonomıkalyq forýmda Reseıge qarsy qoldanylyp jatqan sanksııalyq sharalar kezinde óte uqypty bolyp, ózimiz sanksııaǵa túsip qalmaıtyndaı áreket jasaý kerektigin basa aıtty. О́ıtkeni sanksııanyń el ekonomıkasyna tıgizer zardaby zor bolady. Sondyqtan otandyq bank júıesi Reseıge aýdarylatyn, Reseıden keletin qarjynyń bárin qatań qadaǵalap otyr.
Ekinshiden, taýar tasymaldaıtyn balama dálizderdi kúsheıtý kerek. Reseıge qarsy sanksııalar uzaq merzimdi sıpatqa ıe. Onyń qansha jylǵa sozylaryn eshkim dóp basyp aıta almaıdy. Árıne, jyldam aıaqtalǵany durys. Dese de, Reseıdiń qazirgi sanksııalardan aldaǵy 20-30 jylda qutyla almaıtyny anyq. Sanksııany qabyldaý da, ony alyp tastaý da Eýroodaqtyń barlyq múshesiniń ortaq kelisimimen sheshiletin sharýa. Bir memleket qarsy shyqsa sheshim qabyldanbaıdy. Joǵaryda aıtqanymdaı, sanksııalar Reseı ekonomıkasyna ǵana keri áser etip otyrǵan joq, tutas álemniń ekonomıkasyna salqynyn tıgizýde. Biraq úsh-tórt jyldan keıin jahandyq ekonomıka úshin bul qalypty jaǵdaı bolyp ketýi ábden múmkin. Al Reseı memleketiniń ekonomıkasy sanksııanyń saldarynan jyl sanap tómendeı beredi. Tipti álemdik ekonomıka Reseıdiń damýyn ózi rettep otyrýy da yqtımal.
Reseı ekonomıkasy daǵdarystan kóz ashpaıtyny belgili bolyp otyr. Sebebi aldaǵy jyldarda bul elde ǵylymnyń sońǵy jetistikterine negizdelgen kúrdeli ozyq tehnologııalar shyǵarý qıynǵa túsedi. О́ıtkeni búgingi ozyq tehnologııalar – álem ǵalymdarynyń ortaq jetistikteriniń nátıjesi. Reseıdi aldyńǵy qatarly ǵylym men tehnologııalardyń jetistiginen alshaqtatý ol eldiń áleýetin shektep, ekonomıkasynyń qarapaıymdalýyna alyp keledi. Mysaly, bul el qazirdiń ózinde LADA Granta-ny shyǵarýda otyz jylǵa keıin ketip qaldy. Atalǵan kóliktiń qozǵaltqyshy – 1990-jyldardyń ónimi. Munda ABS júıesi, qaýipsizdik jastyqshasy, ınjektor degen ıgilikter joq. Shanaǵy burynǵy LADA Granta-ǵa uqsas bolǵanymen, ishki dúnıesi túgel eski. Sondyqtan endigi jerde Reseı óndiretin kólikter eýro standarttarǵa sáıkes kelmeýi múmkin. Bul bir ǵana mysal. Reseı ekonomıkasynyń kez kelgen salasynda osyndaı tendensııalar oryn ala beredi. Bul bir jaǵynan Qazaqstanǵa tıimdi. Reseı – 140 mıllıonnan astam halqy bar úlken naryq. Demek halyq tutynýdy toqtatpaıdy. Reseıdiń eń jaqyn shekaralas memleketi biz bolǵan soń olardyń Qazaqstannan jaqsy taýarlardy satyp alýy toqtamaıdy. Qazaqstan endigi jerde óndiristi ishki naryq úshin ǵana emes, kórshiles Reseıdiń naryǵyna da beıimdeı otyryp uıymdastyrýy kerek. Qazirdiń ózinde Reseıden ketken avtomobıl shyǵaratyn iri kompanııalar Qazaqstanǵa kelýdi kózdep otyr. Osyndaı múmkindikti meılinshe durys paıdalanǵan abzal. Bul jerde saqtyq jasap, sanksııaǵa túsip qalmaý jaǵyna qatty mán berý de mańyzdy.
Úshinshiden, ınvestısııa tartýdy toqtatpaý kerek. О́kinishke qaraı, qazir Qazaqstan ekonomıkasyna keletin ınvestısııanyń qarqyny tómen bolyp tur. Buǵan birneshe sebep bar. Negizgisi – Reseımen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqta birge bolǵandyqtan, ınvestorlar «Qazaqstan da sanksııaǵa túsip qalýy múmkin» dep qaýiptenedi. Olardyń kúdigin seıiltý úshin naqty qadamdar jasaýymyz kerek. Elde de, syrtta da ınvestısııalyq forýmdar ótkizip, memlekettiń ustanǵan baǵytyn, Prezıdenttiń júrgizip otyrǵan saıasatyn túsindirý mańyzdy. Álemniń Reseıge qarsy sanksııalyq saıasatyn qoldaıtynymyzdy, Reseıdiń yqpalyna jyǵylyp qaıtalama sanksııaǵa túsip qalmaýdyń joldaryn qarastyryp otyrǵanymyzdy, meılinshe álemge tán tártipti saqtaıtynymyzdy jetkizý kerek. Sonda ınvestorlardyń Qazaqstanǵa degen senimi kúsheıedi. Qazaqstan úshin ashylyp jatqan jańa múmkindikterdi de aıtýǵa tıispiz. Reseıde, Ortalyq Azııada jumys istegen ınvestorlar Qazaqstannyń áleýetin onsyz da jaqsy biledi. Sondyqtan olar ózderi de qyzyǵýshylyq tanytýy múmkin. Qańtardaǵy oqıǵa – Qazaqstannyń ishki saıası turaqsyzdyǵynan týyndaǵan jaǵdaı. Bul jaǵdaı da ınvestorlardy áli de bolsa alańdatyp otyr. Osynyń da kúmán-kúdigin seıiltetindeı is-áreket jasaýymyz qajet. Qazir saıası turaqtylyq qalyptasty. Ekonomıkalyq jaǵdaı da jaman emes. Osynyń barlyǵyn ishki ınvestorlarǵa da, syrtqy ınvestorlarǵa da túsindirýimiz kerek. Sonda ǵana bizdegi ınvestısııalyq klımat jaqsarady.
Tórtinshiden, ekonomıkany tyǵyryqtan alyp shyǵatyn bilimdi, bilikti, isker azamattarǵa jaǵdaı jasap, olardyń óz áleýetterin tolyq iske asyrýyna múmkindik berý kerek. Olardyń Qazaqstan bıligine degen senimin kúsheıtetin sharalardy qabyldaý mańyzdy. Bılik pen buqaranyń, bılik pen bıznestiń ortasynda ózara senim bolǵan jaǵdaıda ǵana ekonomıka alǵa jyljıdy. Qazirdiń ózinde osy baǵyttaǵy tıisti jumystar júrgizilip jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
