Amanat arqalaǵan eńbek nemese ahmettanýǵa qosylǵan sony úles

Osy jyly Ahmet Baı­tur­­syn­ulynyń 150 jyldyǵy UNESCO deńgeıinde atalýyna oraı alys-jaqyn elderde túrli is-sharalar ótýde. Respýblıka kó­­­leminde orta jáne joǵary mek­tepterden bastap, quzyrly me­kemelerdiń barlyǵy derlik ahmet­tanýshylarmen kezdesý, dóń­­­gelek ústel, respýblıkalyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi kon­­­ferensııalar uıymdastyrý­­da. Osyn­daı is-sharalardyń ba­ry­synda tyńdarmannyń baıan­da­mashylardan kútetini – ahmet­ta­nýǵa qosylyp jatqan sony ja­ńa­lyqtar. Jýyrda ǵana oqyr­man­nyń qolyna tıgen ahmettaný­shy R.Imahanbettiń «Ǵasyr sańlaǵy» – osy saýal­darǵa ja­ýap beretin ádebı týyndy. Bul – avtordyń Sholpan Ahmet­qy­zynyń amanatyna adal­dyǵy­nan týyndaǵan eńbek. 2010 jyly «Ǵasyr sańlaǵy: Ahmet Baı­tur­synulynyń shyǵar­ma­shy­lyq ǵu­myr­baıany» atty mo­nogra­fııasy jaryq kórgen bolatyn. Qoly­myzdaǵy eńbekte kúni búginge deıin ahmettanýǵa qosyl­ǵan úlkendi-kishili zertteý­ler men tanymdyq maqala­lar zer­de­lengendikten, ekinshi ret tolyq­tyrylyp basylyp otyr­ǵanyn basa aıtqan jón. Kitap­ta Qazaqstan Respýblıkasy Or­ta­lyq memlekettik muraǵaty,  Ulttyq qaýipsizdik komıteti,  Ult­­tyq kitaphana, Ahmet Baı­tur­synuly mýzeı-úıi qor­la­ry­nan alynǵan qujattardyń kó­shirmeleri, derekti qujat­tar men tarıhı sýret túpnus­qa­la­rynyń kóshirmeleri berilgen.

О́tken ǵasyrdyń toqsanyn­shy jyldarynda Sholpan Ahmet­qyzynyń janynda jú­rip batasyn alǵan Raıhan Imahanbet batamen birge apasynyń amanatyn qosa arqalap qalǵan edi. Alash arystary aqtalǵan tus­ta túrli muraǵattarda jatqan A.Baıtursynulynyń ómiri men qyzmeti, ádebı murasy týraly derekterdi jınaý, júıeleý, olardy bir izge túsirý kerek bol­­dy. Sondaı qyrýar isti Shol­pan Ahmetqyzy bastap, Raıhan qostaýǵa kiristi. Sholpan apasy­nyń taýqymetke toly taǵ­­dyry, ákesiniń qasiretke to­ly ómiri, zamannyń túlki bu­lańy sııaqty tragedııaǵa toly áńgimelerin tyń­daı júrip, sol dáýirdi zertteýge dendep ene berdi. Memleket qaıratkeriniń ómiri men shyǵar­mashylyǵyn zertteı júrip, eń­bek­teriniń alǵashqy basylymdary men ke­ıingi basylymdaryn tizbektep bıblıografııasyn jasady. Qaı jerde Ahmet týraly sóz boldy, kim ne aıtty, kim ne jazdy degenderdi saýsaqpen sanaǵan­daı etip qaıratker ómi­riniń negizgi kezeńderin qam­tıtyn ádebı ómir shejiresin túz­di (130-137 b.). Uzaq jyl­dar­­daǵy izde­nis­tiń nátı­je­­sin­de Raıhan zaman­dasymyz bú­gin­de alys-jaqyn elge tanymal ­ahmet­­taný­shyǵa aınaldy.

R.Imahanbettiń bul eń­be­­gine «Ádebı týyndy» degen avtorlyq kýálik berilgen. Ne­gizi, eńbek kópshilik oqyrmanǵa arnalyp jazylǵandyqtan, mura­ǵattyq derekter qarapaıym, ­tú­sinikti tilmen jazylǵan. Ádebı týyn­dy – aqyn, aýdarmashy, ult jazýynyń kóshbasshysy, qa­zaq til bilimi men ulttyq áde­bıettaný ǵylymynyń negizin salýshy, kórnekti aǵartýshy, ula­ǵatty ustaz, Alash ardaq­ty­sy, túrkitanýshy, ǵalym Ahmet Baıtursynulynyń shy­ǵar­ma­shylyq ǵumyryna, mem­le­ket­tik jáne qoǵamdyq qyzmetine arnalǵan. Negizgi tórt taraý jáne taraýishilik tarmaqtardan tura­tyn eńbektiń ár taraýynan soń paıdalanylǵan ádebıetter tizimi berilgen.

Kitaptyń ańdatýynda Ahmet Baıtursynulynyń negizgi qyr­laryn atap ótedi. «Birinshiden, HH ǵasyr basynda jetilgen jurt tiliniń jeteginde adasqan alashtyń álipbıi men álippesin ulttyq bolmysqa laıyqtap túr­ledi, túzdi» deı kelip, 1912 jyly Orynborda jaryq kórgen «Oqý quraly» qazaqsha álip­pesiniń bi­rinshi, ekinshi kitaptaryn my­salǵa keltiredi. Tatarsha, oryssha hat tanyǵan qazaqtyń tabıǵı bolmysyna, akýstıkasyna saı tól jazýy bolý kerek dep túsingen ǵalym qazaqtyń álippesin túzip shyqty. HH ǵasyr basyna Ahmet negizin salǵan osy jazý kúni bú­ginge deıin Keńes kezinde shekara bólgende Qytaı enshisinde ketken ata-baba jerinde qalǵan baýyrlarymyzdyń tól jazýy qyzmetin atqaryp keledi. Qazaq­standyqtardy jappaı latynǵa, odan kırılge kóshirý saıasatymen qazaq halqy óziniń tól jazýynan múldem aıyrylyp qaldy. Halyqtan óz tarıhyn jasyrý úshin birneshe ret grafıkany aýys­tyrý saıasaty kózdegen maq­satyna jetti. Jazý-syzýdyń jıi aýysýy halyqty óz tarıhynan, dininen, salt-dástúrinen, tilinen alshaqtatyp jatty...

Avtor qaıratkerdiń ekinshi eńbegin «kırgız» atalyp kelgen eldiń «qazaq» dep jazylýy­na sebepker bolǵandyǵymen kórse­tip, ony 1913-1318 jylda­ry jaryq kórgen «Qazaq» gaze­ti­men dáleldeıdi. Kelesi úl­ken eńbegi – qazaqqa shekarasy sy­zylǵan avtonomııa alyp be­rýi. Proletarıattyń kósemi V.I.Lenın­niń qabyldaýynda bolyp, óz usynystaryn dáleldegen ǵulama ǵalymdy kezinde óz zamandastary da «Qazaq halqy­nyń kósemi», «Ulttyń ar-ujdany», «Alashtyń Ahańy» atap edi. Osy­­dan bir ǵasyr buryn tarıhı tulǵanyń 50 jyldyq mereıtoıynda M.Áýezov: «...qan jyla­ǵan qazaq balasyna istegen eńbegi, óner-bilim, saıasat jolyndaǵy qajymaǵan qaıratyn biz umyt­saq ta, tarıh umytpaıdy. Ahań­nyń qyzmeti qazaqtyń uzyn-yrǵa tarıhymen jalǵasyp ke­tetin qyzmet. Istegen isimen ózi­ne ornatylǵan eskertkishi – máń­gilik eskertkish» degen edi! Aıtsa aıtqandaı, Keńes óki­metinen qansha qýǵyn kórse de, elimiz táýelsizdik alǵannan beri ǵasyr sańlaǵynyń murasy jan-jaqty nasıhattalyp jatyr. Qazaq halqynyń jarqyn bolashaǵy jolynda eren eńbek etken memleket jáne qoǵam qaı­ratkeriniń qyzmeti jyl ótken saıyn saf altyndaı jarqyraı túsýde. Ahmet Baıtursynuly­­nyń til bilimi men ádebıettaný­dyń negizin salýdaǵy eńbekteri ele­nip «Ana tildiń aıbary», «Ǵasyr sańlaǵy» alqa belgisimen marapattalýy – osynyń aıǵaǵy bolsa, qolymyzdaǵy kitap – sonyń bir kórinisi.

«Kıeli meken» degen birinshi taraýdyń mazmunyn «Atamdy meniń surasań», «Alyp anadan týady», «Oqý, bilimge qush­tar­lyq», «Áýlıkóldegi Muǵalim­kól» degen taraýshalardan tu­rady. Avtordyń Torǵaı týraly sóz etkende aqyn Ǵafý Qaıyr­bekovtiń: «...Torǵaıdyń ózinen-ózi týraly ańyzy ósip ket­ken ólke, dańqy ozyp ketken dala» degen sózin tilge tıek etýi oryndy. Kıeli mekenniń arǵy-bergi tarıhy Ahmettiń shyqqan tegin pash etip tur. Jeti atasyna deıin shejiresin taratýdyń negizinde bolashaq qaıratkerdiń ata tegine úńilgen. Aqyn, jýrnalıst Hamıtbek Musabaevtyń «Jyńǵyldy ótkeli» óleńindegi:

Uly Ahańnyń týra on úsh

jasynda,

Boldy sumdyq bir oqıǵa

osynda.

Kári oıazdy Aqtas pen

Baıtursyn,

Uryp jyqqan osy ótkeldiń

basynda,

degen joldar Ahmettiń bo­ıyn­daǵy ultshyldyq rýh ákesi Baı­tursynnan berilgenin baı­qata­dy. Osy oqıǵa jóninde «О́mir­dereginen» naqty mysal kel­tire otyryp derekti sóıletýi – avtor­dyń muraǵat qujattaryna asa jaýapkershilikpen qaraýynyń kórsetkishi. Qyryqtyń qyr­qa­synda ıtjekkenge aıdalyp ketip, on jeti jyldan soń, ákesiniń el­ge qartaıyp oralýy Ahmettiń júregine qanjardaı qadalyp edi. Otarshyl ımperııanyń qol astyndaǵy usaq ulttarǵa júr­gizgen ezgisin kózimen kórip, onyń qasiretin tartqan bala Ahmet orys halqynyń tilin úırenip, otarshyldarmen kúresýdiń jańa ádis-tásiline kóshti...

Avtor «Alyp anadan týatynyn» jadynda ustap, ana­sy Kúnshiniń shyqqan tegi týraly tolyqqandy málimet ber­gen. Kún­shi – Súgir rýynyń aýqatty otbasynan shyqqan Quly­bek Sherýulynyń qyzy. El arasynda «saryúıez» dep ata­lýy erge bergisiz adýyndy mine­zin, otaǵasy aıdalyp ketkende ba­­lapandaryna qorǵan bolǵan qaı­sarlyǵyn, sharýaǵa ıkemdi, mal-janǵa jaılylyǵyn tanytty. Anasy Kúnshiniń kómegimen Torǵaıdaǵy oqýyn támamdaǵan Ahmet 1891 jyly Muǵalimdik mek­tepke qazyna qarjysymen oqýǵa qabyldandy. «Áýlıekól» – naǵashysy Súgir eliniń ata qonysy bolsa, Ahmettiń osynda jıi oralýynyń da bas­ty sebebi sonda. Ahmet pen Aleksan­dra­nyń «Áýlıkólde» bas qo­sýy, oǵan Badrısafa atynyń be­rilýi, Bad­rısafanyń el ishinde «aq kelin» atalýy qyzyqty baıan­dalǵan.

«Tolaǵaı tulǵa» dep atalatyn ekinshi taraýdyń mazmunyn ­«Qa­zaq úshin sham...», «Sana serpilt­ken Semeı», «Orynbor – rýhanı orda», «El – búgin­shil, meniki...» degen taraý­sha­lar qamtıdy. Bul taraýda Ahmettiń Aqtóbe, Qos­ta­naı, Se­meı, Orynbor, Omby qala­la­ryndaǵy jyldary sol kezde atqarǵan eńbekterimen birlik­te baıandalǵan. Qarapaıym aýyl muǵaliminiń 1898-1904 jyldary Ombyǵa A.Alektorovty izdep ba­ryp tanysýyn, I.Krylovtyń mysaldaryn aýdaryp «Qyryq mysaldy» shyǵarýyn, uıyqtap jatqan elin «Masa» bolyp yzyń­dap oıatýyn, «Qazaq» gazetin shy­­ǵarýdaǵy maqsat-múddelerin muraǵat derekterimen sóıletken. 1920-1921 jyldary Qazaq AKSR Oqý-aǵartý halyq komıssary jáne Qazaq Ortalyq atqarý ko­mıtetiniń múshesi, О́lkelik ha­lyq komıssarıaty janyndaǵy Aka­demııalyq ortalyqtyń tór­aǵasy retinde bilim-ǵylym sala­synyń kóshbasshysy boldy. Osy jóninde tarıhshy ǵalym Keńes Nurpeıistiń «...Ahmet Baı­tursynuly – Alash qozǵalysy aıasyndaǵy qoǵam qaıratkeri ǵana emes, Keńestik Qazaqstannyń al­ǵashqy jyldarynda joǵary la­ýazymdy memlekettik qyzmet­ter at­qarǵan adam» degen pikirin ne­gizge alýy quptarlyq bolsa, F.Satybaldyulynyń óleńderi men joqtaýlary Ahmettiń ómir derekterin tolyqtyrýǵa qyzmet jasaıdy.

Úshinshi taraý «Uly aǵar­týshy» dep atalady. Bul taraý óz ishinen «Ádebıettegi elshildik uran», «Ahań túrlegen ana tili...», «Halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili», «Ahmettaný: keshe, búgin, erteń» degen taraýshalarǵa bólingen. Bul taraýda aǵartýshynyń túrli ǵylym salasyndaǵy eńbek­teri­niń ózektiligi týraly sóz bol­ǵan. Túrkitanýshy A.Samoılovıch, E.Polıvanov, A.Kononov, N.Iаkovlevtiń zertteýleri men Kolýmbııa ýnıversıtetiniń professory Edvard Olýorttyń je­­tek­shiligimen shyqqan «Orta­lyq Azııa Reseı bıleýinde» eń­bek­teri ǵalym murasynyń qo­ǵam ózgerse de ózektiligi arta tú­se­tindigimen dáleldengen. Ahmet Baıtursynulynyń úl­ken eńbeginiń biri – qazaq kósemsózi­niń negizin qalyptastyrýy. «Qazaq» gazeti – kósemsózdegi al­ǵashqy qarlyǵash edi. Qazaq tiliniń dy­bystyq júıesin dál tapqan Ahań túrlegen álipbı­ge zamandastary Á.Bókeıhan, M.Dýlatuly, E.Omaruly, T.Sho­nanuly, S.Seı­fýllın, S.Sá­dýaqas, M.Omar­hanuly joǵa­ry baǵa berdi. Qazaq álipbıi, til bi­limi, ádebıettaný, kósemsózdiń jeke ǵylym retinde qalypta­sýy men damýyndaǵy eren eń­begi naqty derekter negizinde taratyla taldanǵan. Kórkem ­aýdar­ma salasyndaǵy eńbekteri Iý.Ja­dovskaıa, S.Nadson, Vol­ter, A.Pýshkın, M.Ler­mon­tovtan tárjimalaǵan aýdarma­larymen túıindelse, 1926 jy­ly Máskeý baspahanasynan jaryq kórgen qazaq eliniń 400 jylǵy tarıhy jınaqtalǵan «23 joqtaý» – atadan-balaǵa mıras bolǵan aýyz ádebıeti murasyn jınaýdaǵy eń­bekteriniń kó­rinisi.

Qoryta aıtqanda, til bilimi men ádebıettaný ǵylymynyń negizin salýshy ǵalym, aqyn, aýdarmashy, ult jazýynyń kóshbasshysyn qazaq halqy eshýaqytta umytpaq emes. Ony kúni búginge deıin Ahmet Baıtursynulynyń ómiri men qyzmeti, ádebı murasy men zertteý eńbekteri týraly otyzdan asa doktorlyq, alpysqa jýyq kandıdattyq dıssertasııa qorǵalǵanynan kórýge bolady. Qolymyzdaǵy kitaptyń birinshi jetistigi – tulǵatanýǵa taý tulǵa­ly Ahmet Baıtursynuly týra­ly súbeli eńbektiń qosylýy. Ekin­shi­si – Ahmettiń dúnıege kelýi­nen ­bastap, ósken ortasy, qaırat­ker bolyp qalyptasýy, túrli ǵy­lym salalarynyń negizin salýy, qıly taǵdyrynyń muraǵat derekteri­niń negizinde sóıleýi. Úshinshisi – ­Ult ustazynyń ómiri men qyz­meti, shyǵarmashylyǵy týraly keńes­tik júıe men táýelsizdik kezeńdegi ­oı-pikirlerge hronologııa boıyn­sha sholý jasalýy.

Joǵaryda sóz bolǵandaı, ahmettanýshy ǵalymnyń Ahmet Baıtursynulynyń qazaq hal­qyna sińirgen eńbegi úshin memle­ketimizdiń eń joǵary dárejeli «Altyn Qyran» ordenin nemese «Halyq qaharmany» ataǵyn berýi týraly usynysyn qoldaý­ǵa tolyq negiz bar. Ǵalymdar bastaǵan osy usynys 150 jyl­dyǵy qarsańynda júzege assa, Uly dalany meken etken Qazaq halqy óziniń tek­tiligin álem aldynda taǵy bir dálel­der edi. «Bolar eldiń balasy birin-biri batyrym der» bolsa, biz de bú­gingi táýelsizdik jolynda ómir­den baz keshken arystarymyzdy ulyqtaýǵa mindettimiz.

Gúljahan ORDA,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty

Táýelsizdik dáýirindegi ádebıet jáne kórkem pýblısıstıka bóliminiń meńgerýshisi