Qydyr daryp, qut qonǵan Qarqaraly...

Aıyrmashylyǵy taqymymyz­da at emes, on alty adam qaz-qaz qona qalǵan aq «Sprınter» kóligi. Aldymyzda seksenniń seń­girine shyqsa da, suńǵaq bo­ıyn tik ustap, sergek qımyldap, tyń qozǵalǵan Eltańba avtory Jan­darbek Málibekuly, osy baspasóz týryn uıymdastyrýǵa uıytqy bolǵan QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń Geral­dıkalyq zertteýler orta­ly­ǵy­nyń basshy­sy Asylbek Baıjuma­uly men «Tuǵyryl han – Oń han» korporatıvtik qorynyń tóraǵa orynbasary Nurjan Igibaev mingen jeńil kólik jol bas­tap bara jatty. Sonymen Qara­ǵan­dyǵa deıin taqtaıdaı túzý jol­men zyrǵyp barǵan bizdiń «ap­ty­ǵymyz» Qarqaralyǵa qaraı qul­dılaı bergende basyldy. Júr­gizýshi joldyń qyryq jamaýynan jyldamdyqty báseńdetýge májbúr boldy. Desek te sáske tús­­­ten asa Qarqaraly shahary­­nyń kireberis qaqpasynan óttik. Asta­nadan at aryltyp, arnaıy kele jatqan qutty qonaqtardy Qar­qaraly aýdanynyń ákimi Erlan Qusaıyn Qarqabat ananyń eńseli eskertkishiniń qasynda qarsy alyp, «Eldiktiń nyshany – erlik­tiń belgisi» memlekettik rámizderdi ulyqtaýǵa arnalǵan baspasóz týryn uıymdastyrýshylar men qaty­sýshylaryna ólkeniń ómirimen tanysýyna qoldaý bildiretinin jetkizdi.

Qarqabat – el anasy

Qazdaýysty Qazybektiń arǵy ájesi Qarqabat, Meıram sopynyń súıikti jary bolǵan. Qarqabat kúıeýiniń aıaǵyna syz ótpesin dep, kebisin kódemen ultaraqtap, dáret alar qumanyn qoınyna salyp jy­lytqan desedi. Ajaryna aqyly saı Qarqabattyń kúıeýine degen osynaý syı-qurmeti aqıqattan góri ańyzǵa uqsaıdy. Alaıda Meıram sopy adal jarynyń osy asyl qasıetine rıza bolyp, «Urpaǵyń óssin» dep aq batasyn bergen eken. Dýaly aýyzdan shyqqan asyl sóz shyndyqqa aınalyp, Qarqabat anamyzdan taraǵan urpaqtar – Qazdaýysty Qazybek bastaǵan kóptegen bı, Áset, Mádı, Qasym bastaǵan aqyndar, nebir batyr­lar, kósemder men sheshender, al bertinde qazaq halqynan tuń­ǵysh kókke kóterilgen ǵaryshker Toqtar aǵamyz elge tanymal tul­ǵalar kóshin saldy. Alystan men mundalap, barsha qazaq balasyna meıirimin tóge qaraǵan monýment qoladan qoıylsa da, analyq jylýyn syılaǵandaı áser beredi. Bıiktigi tuǵyrymen qosa alǵan­da 7,5 metrdi quraıtyn músinniń avtory – belgili sáýletshi Beıbit Mustafın.

– Qazaqta batyrlyǵymen, qaı­sarlyǵymen tarıhta qalǵan arý­larymyz da, danalyǵymen, pa­ra­sattylyǵymen, asyl qasıetimen ardaqtalǵan analarymyz da kóp bolǵan. Aryda Tumar pat­shaıym, bertinde Domalaq, Qy­zaı, Bolǵan analarymyzben qa­tar Qarqabat esiminiń atalýy da te­gin emes. Urpaǵy Qarqabat ana­sy­nyń esimin uranǵa qosyp, atqa qon­ǵan. Qarqaralynyń kire­be­risine Qarqabat anamyzdyń eskert­kishiniń qoıylýynyń da sebebi osy. Ol jaýǵa attanǵan urpaǵyna aq batasyn bergen jáne jaýdan qaıtar ulynyń jolyn tosyp, janyn shúberekke túıgen qazaq eliniń analarynyń bar asyl qasıetin bir arnaǵa toǵystyryp, beınesin somdaıdy, – dep Qarqabat ana haqynda syr shertti Qarqaraly aýdany­nyń ákimi Erlan Qusaıyn.

Eldiktiń nyshany – Eltańba

Elimizdiń egemendigin, álem elderimen terezesi teń dárejede óz aldyna derbes memleket ekendigin aıshyqtaı, aıqyndaı túsetin rámizderimizdiń biri, en tańba – Eltańba. Bıyl qazaq memleketiniń eńseli Eltańbasynyń qoldanysqa berilgenine 30 jyl tolyp otyr. Memlekettik Eltańbanyń avtory, sáýletshi Jandarbek Málibekuly Qarqaraly aýdanynyń ákimdigin­de ótken kezdesýde Eltańba­nyń tarıhyna qysqasha toqtalyp ótti. Sheńber túrinde beınelengen El­tańbanyń negizgi elementi – kıiz úı. Shańyraq qazaq eliniń keńes­tiń odaq qursaýynan bo­sap, táýelsiz memleket retinde qa­lyp­­tasýymyzdyń aıqyn aıǵaǵy bolsa, aspanymyzdyń árqashan ashyq bolýyn meńzegen kógildir tús aıasyndaǵy shańyraq, kerege, bosaǵa – shańyraǵymyz bıik, keregemiz keń, bosaǵamyz berik bolsyn, elimizde shańyraq kó­tergen otbasylarymyz kóp bolsyn degen maǵynada qoıylǵan. Al shańyraqty ustap turǵan ýyq­tar, avtordyń aıtýynsha, Qazaq­standa turyp jatqan júzden astam ult pen ulysty beınelep, yn­tymaq-birliktiń nyshanyn bil­diredi. Eltańba er qanaty attyń, onda da qarapaıym emes, múıizdi attyń beınelenip, al sol múıizdiń jeti bólikke bólinýi qa­zaq­tyń qan tazalyǵyn, tektili­gin saqtap, jeti ata uǵymyna asa mán berýin meńzeıdi. Joǵary jaq­taǵy bes buryshty juldyz, eli­mizdiń juldyzy bıik, jaryq bol­syn degen bata-tilektermen tus­paldasqan. Al tórt jyl bu­ryn latyn qarpine ­aýystyry­lyp, «QAZAQSTAN» dep ózgertil­gen jazý memleketimizdiń ataýy ­ekeni dúıim jurtqa málim. Jan­dar­bek Málibekuly aǵamyz El­tańbamyzdaǵy altyn nemese sary bıdaı tústes reńdi baılyq­tyń, ádildiktiń jáne molshylyq pen toqshylyqtyń belgisi retinde sıpat­taıdy. Mine, osyndaı tarıhı tulǵany Qarqaraly tórinde qarsy alyp, áńgimesin tyńdaý baqytyna ıe bolǵan aýdan ákimi Erlan Qusaıyn qazaqy dástúr­men aqsaqal ıyǵyna shapan japty. Sáýletshi aǵamyz da «Syıǵa syı, syraǵa bal» demekshi, qutty qonaǵyn Qudaıyndaı syılaǵan Qusaıyn myrzaǵa Eltańbanyń tarıhyn úsh tilde taldap beretin kitap syılap, keýdesine Eltańba tósbelgisin taqty.

Qunanbaı qajy meshiti

Resmı jıynnan shyǵyp, at basyn burǵan kelesi nysan – Qunanbaı qajy meshiti boldy.

«Meshitti jaqsy kórgendi, Qudaı da jaqsy kóredi» demekshi, Qarqaraly silemderiniń baýra­ıynda meshit salyp, Mekkege bar­ǵan qazaqtarǵa túsetin úı saldyr­ǵan Qunanbaıdyń kóregendigin, bıik parasat ıesi ekenin din ortalyǵyn qar toqtap, sý tımeıtin qyrat ústine salýynan-aq baıqaısyń. Meshit qurylysy on toǵyzynshy ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń basynda salynyp, paıdalanýǵa berilgen. Bul dinı oryn elimizdegi eń kóne meshitterdiń biri bolyp tabylady. Bir qyzyǵy, eki qabatty etip salynǵan meshit bir shege qaǵylmastan aǵash bóreneleri qııýlastyra ornalastyrylyp, sheber jasalǵan. Meshit janynan balalardy oqytatyn medrese, jatyn oryndar, moldalar úıi salynǵan jáne bul ǵımarattardyń qurylysyn Qunanbaı qajy ózi qarjylandyrǵan. Qunanbaı qajy meshitine qatysty san qıly alyp qashpa áńgimeler de bar. Bir derek kózderinen ǵıbadathanany kitaphana etpekshi bolǵan degendi kózim shalǵanymdy bar-dy. Kitap­tardy sórelerge ornalastyryp ketken kitaphanashylar ekinshi kúni kitaptyń ortada bir jerge úıilip qalǵanyn kóredi. Bul oqıǵa eki-úsh ret qaıtalanǵan soń, kitaphana jasaý oılarynan aıny­ǵan desedi sol kezdiń bı­lik ókilderi. Al endi bir derekte, «1924 jyly Imash deıtin kisi meshit­tiń munarasyn baltamen shaýyp qulatqan. Munarany jyq­qan bette onyń qolynan baltasy ushyp, ózi de jerge qulaıdy. Eki qoly kókirek tusyna qaraı búgilgen kúıinde ol, ózi qulat­qan muna­ranyń janynda jan tásilim bolypty. Taǵy bir derekkózderi, aǵash meshitti órteımin dep, iske kirisken bir kisiniń kózine shoq­tyń ushqyny tıip, janarynan aıyrylǵanyn ımam aýzynan estigenderin aıtqan. Halqymyzdy din ıslamnan alystatyp, ateızmdi nasıhattaǵan Keńes úkimeti jyldary Qunanbaı meshiti turǵyn úı, qoıma, arhıv retinde paıdalanyp, kıeli orynnyń toz-tozy shyqqan eken. Tek 1980 jylda­ry meshit qalpyna keltirilip, din ókilderine berilgen. Osy kezeń­de kóne meshitke Qaraqaraly ata­­ýyn bermek bolǵanda, Dinmuhamed Qonaev atamyz Qunanbaı qajy saldyrǵan meshit, sultannyń aty­men atalsyn degen eken. Qunan­baı qajy meshitiniń dinı, rýhanı ortalyq retinde qaıtadan ba­ǵy­nyń janyp, halyqqa qyzmet kórsete bastaýy Qazaqstannyń Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldar. 2001-2002 jyldary ishina­ra, 2009 jyly tolyq restav­rasııa jumystary júrgizilipti. Al qazirgi kezde kók kúmbezdi kórkem meshit Musylmandardyń dinı basqarmasyna qaraıtyn dinı ortalyq jáne tarıhı-mádenı eskertkishterdiń biri. Qazaqtyń uly aqyny Abaıdan bastap, qaımana qazaqtyń zııaly qaýymdary bas suǵyp, tabany tıgen rýhanııat ortalyǵyna óńirdiń kórkem tabıǵatyn tamashalap, tarıhymen tanysýǵa kelgen qonaqtardyń kirmeı ketýi kemde kem. Al meshit janynda balasy Abaıdyń ıyǵyna qolyn salyp, oıǵa shomǵan Qunanbaı qajy beınelengen eńseli eskertkish meshittiń qadirin arttyryp, ajaryn asha túsedi. El bılep, bolys bolǵan Qunanbaıdyń da, hákim Abaıdyń da ómirtarıhy Qarqaralynyń qasıetti topyraǵymen tyǵyz baılanysty. Qazirgi tańda qaladaǵy Qunanbaı qajy saldyrǵan aǵash meshit pen Abaı toqtaǵan úı tarıhı eskertkish retinde memlekettiń qorǵaýyna alynǵan.

Jádigerler syr shertedi

1980 jyly Qarqaraly tarı­hı-ólketaný mýzeıi dárejesin al­ǵan murajaı qory Qarqaraly­nyń túgel tarıhyn jıypty. Jeti zalǵa bólingen mýzeıde 8300 jýyq jádiger bar eken. Jıyrmasyn­shy ǵasyrdyń 18-shi jyldary bul ǵımaratta Sovdep ornalasqan. Kóz­diń jaýyn alatyn jádigerler qa­tarynda segiz tutqaly temir san­­­dyq qarjy tasymaldaýǵa qyz­met etken. Bir qyzyǵy, san­dyq­ty ashý­dyń ózindik qupııasy bar. Sandyqtyń qulpy ońaı ashylmaıdy. Kilt janyndaǵy kózge kóriner kórinbes qýystaǵy qu­lyp­tyń temirin basqanda ǵana, kilt­pen asha alasyń. Bul ury-qa­ry­dan saqtyq úshin jasalǵan qupııa kózi eken. Al ádemi oıýmen órnektelip jasalǵan býfettiń ­boıaýy qasha bastaǵanymen, «mú­sini» muqalmaǵan. Bir qaraǵan­daı ydys-aıaq, anaý-mynaý dúnıeni jı­nap qoıatyn jaı býfet bolyp kóringenimen, bul múliktiń atqa­ratyn taǵy fýnksııasy bar eken. Onyń tartpasyn kerek kezinde jaıyp, jazý ústeli retinde paıdalansa, qalǵan ýaqytta oryn almaý úshin jınap qoıǵan. Al mý­zeıdegi balbaltastyń qaq ortasynda bokal beınesiniń qashalyp, salynýy órkenıet qazaq dalasynda erte kezden bolǵanyn aıǵaq­taı­dy. Endi bir bólmede, ózge emes óz jaıyn ózi aıtqan aqıyq aqyn Qasym Amanjolovtyń jumys ústeli, qoldanǵan maıshamy, us­taǵan papkasy tur. Ústel tusyna aqynnyń alǵashqy qalamaqysy­na satyp alǵan orman men onyń «turǵyndary» beınelengen ki­lem­shesi ilingen. Qazybek bı syn­dy talaı bıdiń, Táttimbet, Shóje, Mádı, Júsipbek sııaqty tuǵyrly tulǵalardyń kindik qany tam­ǵan Qarqaraly keıin de Keńes Odaǵynyń Batyrlary Nurken Ábdirov, Martbek Mamyraev, qazaqtyń óner tarlany, sulý da kerbez Sholpan Jandarbekova, batyr tulǵaly Toqtar Áýbákirovteı kóptegen azamatyn syılaǵany, áli de syılaıtyny kóńilge qýanysh uıalatady. Arqany keńge salyp ara­laýǵa ýaqyttyń tapshylyǵy qol­baılaý bolǵan biz sátin salsa taǵy bir kelip qýantamyz dep, mý­zeı qyzmetkerlerimen qosh­ta­syp, ekindi kire bere aýdandy ara­latyp, bizge jol serik bol­­ǵan ákim­niń orynbasary ári ólke­ta­ný­shy Saılaý Ábıulynyń sońy­­nan erdik. Bul jolǵy nysana Qar­qara­lydan 17 shaqyrym jerde, ıaǵnı Qaraǵandy baǵytyndaǵy jol boıynda jatqan kóne qorǵandar, Qyzyl mola qystaǵy, Balbaltas ta­rıhy oryndary.

Qorymdardyń búkken bar qupııasy

– Bizdiń boljam boıynsha, adamdar Qarqaraly óńirin adam­zat paıda bolǵan sonaý tas dáýi­rinen bastap meken etken. Oǵan óńirimizdiń ár túkpirinen tabylatyn kóne qorymdar dálel. Ja­qynda taýyp alyp, qorshap qoı­ǵan mynaý úlken qorymǵa «murtty qorym» dep at qoıdym. Bul qorymdar úsh dáýirge, erte temir, orta ǵasyr, qola dáýirge tıesili ekenin ǵalymdar da aıtyp otyr. Bul jerlerdi óz babalarymyz mekendegen. Qazaqstan­nyń jańa tarıhyn qalyptastyrý úshin bul qorymdarǵa arheolgter men tarıhshy ǵalymdar birlesip, zertteý jumystaryn júrgizý kerek. Kóne saq, ǵun taıpalarynyń belgisi «Altyn adamnyń» bir­nesheýi osy óńirden tabylýy da tarıhymyzdyń tereńnen bas­taý alatynyn kórsetedi, – deıdi Qarqaraly aýdany ákiminiń orynbasary Saılaý Ábıuly.

Onyń aıtýynsha, kóptegen qo­rymnyń qoıtastary qury­lys­tar salǵanda qoldy bolǵan. De­genmen adamnyń qoly tımegen, ústine jabylǵan tastary or­nynan qozǵalmaǵan qorymdar da bar eken. Osy qorymdardy qyzǵyshtaı qor­ǵap júrgen Serik Jumabek sýyr qazyp tastaǵan bir qorymnan syn­ǵan qumyranyń bir bóligi já­ne sadaqtyń ushy shyqqanyn aıta­dy. Ashyq aspan astynda qar-jań­byrdyń saldarynan ba, qu­lap qalǵan balbaltasty daý qu­myrsqalardyń mekenine aınalyp, qarsylyǵyn bildirip, shaǵyp alǵanyna qaramastan Baqytbek Qadyr esimdi jýrnalıst ornynan qozǵap, basqa er-azamattar qostap kóterip qoıdy. Áriptester ázildesip, «Baqytbektiń balbaltasy» degen ataý da berip tastadyq.

Túıin

«Bul ekspedısııanyń maqsaty – memlekttik rá­miz­der men ge­raldıkalyq bel­gilerdi nasıhattap, jýrnalıs­ter men ǵalymdardyń qazaq geral­dıkasynyń erteden bastalatyn arǵy-bergi tarıhyn zertteý. Kóneden qalǵan tarıhı eskert­kishter, 6-8 ǵasyrlarda­ǵy Túrik qaǵandyǵy men 8-13 ǵa­syr­lardaǵy qypshaq zamanynda jasalǵan Qarqaraly tas músin­deriniń tarıhı qundylyǵyn zertteýge nazar aýdartý, kópshilikke nasıhattaý», – degen Geraldıkalyq zertteý­ler ortalyǵynyń dırektory Asylbek Baıjumaulyn izgi bastama keleshekte jalǵasyn tabatynyn atap ótti.

Sulýgúl BAKESOVA,

jýrnalıst