Shal aqyn sharapaty

Tileýke Qulekeuly óleńderinen para­sattyń lebi esip, júrekke nur quıatyny bar. Erte kezden-aq arab-parsyǵa júırik, orys tilinen de quralaqan emes Tileýkeniń bilimdiligi men alǵyrlyǵy jurtqa tanylyp, jas ta bolsa bas atanady. Bizge jetken ańyzdarda birde hannyń ordasyna Quleke men balasy Tileýke bir minis atyn ózderine qaıtaryp almaq bolyp kelgende, han syrǵyta jaýap berip, álgi atty qımasa kerek. Solaı qonyp jatqanda, álgi han tópe­legen jaýynda qalyp qoıǵan áljýaz toq­tyny kóterip alyp, yqtasynǵa alyp kiredi. Sonda jas Tileýke bala urymtal sát­ti paıdalanyp bylaı dep óleńdetken eken:

О́leńge toqtamaıdy Shal degeniń,

Qoıǵa pana bolmaıdy tal degeniń.

Jalań aıaq, jalań bas qoı arqalap,

Han ata, qandaı eken mal degeniń?

Syılaıdy hanymyz dep úlken-kishi,

Bireýdiń haqyn jemes jaqsy kisi.

Taqtaǵy han, taptaǵy bıdi eńkeıtken,

Han ata, qandaı eken maldyń kúshi?

Sózdiń tórkinin túsinip, óziniń qateligin moıyndaǵan han Qulekeniń atyn qaıtaryp berip: «О́ziń jap-jas bolsań da, shal kisideı tańdaıyń taqyldaǵan bala ekensiń. Budan bylaı seniń atyń Shal bolsyn!» - dep yqylas bildirgen eken. Osylaısha, Tileýke bala tarıhta «Shal aqyn» atymen qalady.

Orystar Tolstoıdy «dana bala» dese, Tileýke atamyz «shal bala» atanypty. Shal aqyn óleńderinde ózgeshe áýez, jazba poezııanyń qunarly órnekteri kezdesedi. Ár qatar oıǵa, ǵıbratty mánge qurylady. О́leń yrǵaǵy da ózine deıingi ózge qazaq aqyndaryna uqsaı bermeıdi. Aýyz áde­bıetin qanyp ishken onyń taqyryby men dúnıeni taný sheńberi keń.

О́limnen qutylmassyń qashsań-daǵy,

Atadan arystan týyp assań-daǵy.

Alladan shynymenen jarlyq kelse,

Juldyz da jerge túser aspandaǵy.

Kári ólse soqqan daýyl tynǵandaı-aq,

Jas ólse báıteregiń synǵandaı-aq.

Jigitter, jas kezińde táýbaǵa kel,

Ajal degen kózdi

ashyp-jumǵandaı-aq.

Osy bir shýmaqtarda jańa yrǵaq, jańa teńeýler, sergek minez bilinedi. Shal aqyn jyraýlar sekildi jaýgershilik ýaq­yttaǵy el taǵdyryn nemese zar za­man aqyndary syndy totyqustaı qubyl­ǵan zamannyń túrin kóp jyrlamaıdy. Aqynnyń jańashyldyǵy sol, ol óz ishine, sezim sabaqtaryna, júrek shaqtaryna kóbirek mán beredi.

On bestegi jasym-aı,

Jarǵa oınaǵan laqtaı.

Jıyrmadaǵy jasym-aı,

Kólge bitken quraqtaı.

Otyzdaǵy jasym-aı,

Taýdan aqqan bulaqtaı.

Qyryqtaǵy jasym-aı,

Qyrymdaǵyǵa kóz salǵan,

Baılaýly turǵan qur attaı.

Shal aqynnyń molynan qalam sermeı­tin taqyryby – adamnyń jasy. Jastyq shaq pen kárilik shaqtyń sıpatyn jazǵan óleńderi jıi ushyrasady. Kárilikti jyrǵa qosý sol ǵasyrdaǵy aqyndardyń kóbine tán qubylys. Jasyndaı jalt atqan jas­tyq ómirin saǵynyp, júrek oty mazdap ala­surǵan aqyndardyń kóńil tolqynysy jandy qarıdy. Tileýke Qulekeulynyń sonymen birge ımandylyqqa shaqyrǵan óleńderi bar.

Mekke menen Madına joldyń ushy,

Uzaq sapar deıdi ǵoı barǵan kisi.

Ata menen anańdy qurmetteseń,

Mekke bolyp tabylar úıdiń ishi.

XX ǵasyrda qazaq ǵylymynyń kenje­lep, artta qalýyna ǵylymsyz, saýaty az moldalardyń ýaǵyzy kóbirek áser etti. Tipti óleń jazyp, án aıtýdyń ózine qar­sylyq kórsetken olardyń qarańǵy ıdeologııasyn Abaı, Maǵjan, Sultanmahmuttar synǵa aldy. Halyqty úreı men túnektiń ishinde ustap, oqý-bilimge talpynysyn joıǵan moldalar isine aǵartýshylar toq­taý salyp, dindegi jazbalarǵa ulttyq tanymǵa saı óz tápsirlerin jetkizip otyrdy. Joǵarydaǵy shýmaq Shal aqynnyń elge keńinen taraǵan kóńilge qonymdy oı qorytýlarynyń biri.

Aýmaly-tókpeli kezeńderde ult rýhanııatyn kúzetip, shóldegen rýhqa bal ta­tyrǵan jigerli jyr, jarqyn jyr ıesi­niń birshama murasyn kezinde Muhtar Maǵa­ýın arnaıy zerttep, halyq arasynan jınap hatqa túsirdi. Sonymen qatar Sábıt Muqanov, Ǵalym Maldybaev, Haırolla Muqanov, Seıten Saýytbekov syndy tulǵalar Shal murasyn búginge jet­ki­zý­ge úlesin qosty. О́leńderi aýyzdan-aýyz­ǵa taralyp, keıinge deıin el jadynda saq­talýynyń syry – psıhologııa­lyq, fılo­sofııalyq órnekteri men qaı kezeń­de de kónermes qyzyqty, máńgilik taqy­ryptardy qamtı bilýinde edi.