Dýblıajdyń dúbiri basyla ma?

Atap aıtqanda, gollıvýdtyq Universal Pictures, Warner Bros pen Paramount Pictures stýdııalary buryn bekitilgen kestege sáıkes qazaqstandyq kórer­menderge óz kartınalaryn usy­nýdy jalǵastyrady. Al Walt Disney Company já­ne Sony kompanııalarymen otan­dyq kınoprokatshylar MSM qaty­sýy­men tikeleı kelissózder júr­gizýde. Tıisti kelisimderge qol jet­kizý úshin aıtar­lyqtaı kedergiler joq degen edi. Uzaqqa sozylǵan bul máseleniń mánisin bilmekke atalǵan mınıstrlikke suraý salyp kórdik. Habarlaýynsha, eki aradaǵy kelissózder áli de júrgizilip jatyr, endigi jıyn kúzge qaraı ótpek.

Sanksııadan – sapaǵa

Alaıda kınoteatrlarǵa tón­gen qaýip biz oılaǵandaı orasan bolmady. Úlken ekrandarda beriletin gollıvýdtyq fılm­der óz kestesimen júrip jatyr, tura­lap qalǵan joq.

Elimizdiń bas kınostýdııasy «Qazaq­fılm» álemdik premeralardy dybys­taýǵa daıyn ekenin málimdedi. Otandyq dıstrıbıýtorlar da kezekte turǵan kınokartınalardyń barlyǵy keste boıynsha orys dýblıajymen hám qazaq sýbtıtrlerimen shyǵyp jatqanyn aıtty. Iаǵnı jaqyn arada josparlanǵan fılmderdiń dýblıajynda eshqandaı másele joq. Keıingi on jyl ishinde 38 sheteldik týyndyny dýblıajdaǵan «Bolashaq» korporatıvtik qory mamandary da Reseı sanksııasynyń áserinen TMD keńistiginde álemdik fılmderdiń oryssha dýblıajy toqtaıdy deýge erterek dep otyr.

Jalpy, bul taqyryp qozǵalǵan tusta qazaqsha dýblıajdyń da máselesi aýa ja­ıylady. 2012 jyldan beri talqyǵa túsip kele jatqan qazaq dýblıajynyń kúrmeýi áli tolyq tarqamady. Sheshilmeýiniń de sebebi kóp: eń aldymen, zańdyq turǵyda negizi joq, qarjy az, odan ári memlekettik tildiń mártebesine baryp tireledi. Bul endi bólek áńgime. Al 2019 jyldan bastap kınoteatrlardan beriletin týyndylarǵa qazaqsha sýbtıtr­ler qosý qolǵa alyndy. Alaıda sol sýbtıtrdi oqyp otyryp, kúlmeske amal joq – tolǵan qate. Aýdarmanyń sapasy syn kótermeıtini taǵy bar. Degenmen, keı tarap buǵan deıin úlken ekrandarda kórsetiletin kınolardyń, tipti qazaq tilindegi sýbtıtri de bolmaǵanyn eskerip, búgingi sapasyz aýdarmany bir jetistik sanaıdy. Jospar úshin oryndalǵan shala istiń qaıbir paıdasy bar deısiz...

Rejısser Sábıt Qurmanbek álemdik kınokartınalardyń Qazaqstan ekrandarynda memlekettik tilde kórsetilýin burynnan aıtyp júr. Mınıstrlik jańa bastama kótergen qazirgi ýaqytta da Gollıvýd kınoónimderiniń qazaq tiline dýblıajdalýyn zańmen bekitý qajet dep pikir bildirdi.

«Qazaqstandaǵy barsha kınoprokat jelileri men dıstrıbıýtorlary kórsetiletin kınoónimderin, tek qazaqsha dýblıajdap, al basqa tilderde sýbtıtr­men berilýi kerek. Bul til saıasatyn damytý jáne qazaq tiliniń mártebesin kóterýge úlken sep bolmaq. Sondaı-aq sheteldik teleónimder men aqparattyq baǵdarlamalar tolyǵymen zańdy túrde qazaq tiline (aýdarylyp) dýblıajdanyp efırge shyǵýy qajet», deıdi rejısser.

Sondaı-aq ol keıingi jyldary kıno men teledıdardaǵy sheteldik ónimderdiń bir bosalqy jeri – dýblıajdaǵy daýys­tardyń jaǵymsyz ári jasandy ekenine toqtaldy.

«Teleónimdi dybystaýda dıksııa, da­ýys jáne tembr – úlken óner. Kórermendi baýrap alatyn, sendiretin sezim ol – da­ýys. Sondyqtan dýblıajdyq óner tilimizdi nasıhattaıtyn, ony kóteretin kúshke aınaldyrý úshin memleket tarapynan aýdarma salasyn da damytý kerek. Aýdarý, durys sóz balamasyn tabý, maǵynaly aýdarý úlken redaktorlyq jumys. Ásirese teledıdarda redaktorlyq olqylyqtar kóp, tipti mamandyqty ortanqol deńgeıge túsirip jibergen. Fılologter tapshylyǵy sezilip turady, aýdarma tili óte aýyr, uǵymsyz, sózbe-sóz aýdara salý basym. Bul máseleniń bári naqty júıe bolsa ǵana sheshiledi. Tek memlekettik deńgeıde qoldaý bolsa», deıdi S.Qurmanbek.

Sýbtıtrleýdiń syry

Árıne, bul da birjaqty pikir. Máselen, kınoteatrlarda beriletin fılmderdiń qazaqsha dýblıajy jandy shyqpasa, kórermenniń barýy ekitalaı. Kimniń bolsa da, eń aldymen sapaly týyndy kórgisi keledi. Oǵan qosa Qazaqstanda kınony bylaı qoıǵanda, kez kelgen dúnıe eki tilde jasalatyny (tipti keıbiriniń memlekettik tildegi nusqasy bolmaıdy) áli birshama jyldarǵa sozylatyn aqıqat. Ári qoǵamdaǵy qazaq tilin bilmeıtin halyq sanyn eseptesek, tipti tereńdep ketemiz. Sondyqtan úlken ekrandarda kórsetiletin kıno­kartınalardyń eki tildegi dýblıajy da qoljetimdi bolsa, úlken jetistik sol emes pe?..

Baıqasaq, elimizde sheteldik fılm­derdi qazaqsha sóıletýge tehnıkalyq múmkindikter de, kásibı dýblıaj akterleri de jetkilikti. Alaıda bul – qymbat prosess. Sol úshin de mamandardy ketken shyǵyn ótele me degen suraq mazalaıdy. Máselen, standart boıynsha bir fılmdi dýblıajdaý sýbtıtrleýge qaraǵanda qymbat. Shamamen, 100 myń dollardy qajet etedi.

Aıta keteıik, 2019 jyly Máde­nıet týraly zańdaǵy 28-bap túgel­deı alyp tastalynǵan edi. Sol 28-bap­­tyń 4-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýb­-
lıkasynyń aýmaǵynda barlyq fılmdi prokattaý qazaq tilinde jáne basqa da tilderde júzege asyrylady» delingen. Al 3-tarmaǵyna sáıkes, prokattaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵyna ákelinetin (jetkiziletin) barlyq fılmderge 2012 jylǵy 1 qań­tardan bastap qazaq tilinde dýblıaj jasalýǵa tıis bolatyn. Bul Mádenıet týraly zańda 2012 jyldan bastap 2019 jylǵa deıin boldy. Alaıda sol kúıi oryndalmaı ketti.

Endi bir jańalyq, Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Kınematografııa týraly» zańǵa ózgeris engizýdi jospar­laǵanyna da biraz ýaqyt ótti. Ol mindetti dýblıaj nemese fılmniń qazaq tilindegi túpnusqasyn talap etýge baǵyttalǵan. Zań jobasyn bıyl – 2022 jyly qabyldaý josparlanǵan bolatyn. Atalǵan vedomstvonyń habarlaýynsha, zań jobasy qazir Parlament Májilisiniń jumys tobynyń qaraýynda.

Sonymen, búginde «Kınematografııa týraly» Zańǵa sáıkes prokattalýy shek­teýli fılmderdi qospaǵanda, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń aýmaǵyn­daǵy kınozaldar men osy maqsattarǵa arnalǵan ózge de oryndarda prokattalýy jáne kórsetilýi qazaq tilinde júzege asyrylmaıtyn fılmder qazaq tilinde dýblıaj jasalýǵa, ne sýbtıtr­lenýge, ne kadr syrtyndaǵy aýdarmamen qamtamasyz etilýge tıis. Eger Qazaqstanda shyǵarylǵan fılm­de qazaq tilimen qatar basqa da tilder qoldanylǵan jaǵdaıda, ony prokattaýdy jáne kórsetýdi júzege asyrý kezinde basqa tilderdegi mátin qazaq tilinde sýbtıtrlenýge, ne kadr syrtyndaǵy aýdarmamen qamtamasyz etilýge tıis. Al qazaq tilinde dýblıaj jasalyp, ıakı sýbtıtr­leý, ne kadr syrtyndaǵy aýdarmamen qamtamasyz etý prokattaýshylardyń quzyretindegi sharýa.

Máselen, «Qazaqfılm» kınostýdııasy 2017 – 2021 jyldar aralyǵynda 20-dan astam fılmdi qazaq tiline dýblıajdady. Atap aıtsaq, «Kazahskıı tanes», «Kazahskıı renessans. Jýmat Shanın», «13 kılometrov», «Altyn Emel», «Garmonııa ottenkov», «Potomý chto lıýblıý», «El-Frıman», «Devýshka ı more», «Alataý», «60 dneı voıny», «Na rodıne tıýlpanov», «Chývashı», «Moı Jansýgýrov», «Mır detskogo perıoda», «Nash mılyı doktor», «Labo­ratorııa schas­tıa», «Fabrıka chývstv», «Podsolnýh». Sondaı-aq 14 fılm­ge kadr syrtyndaǵy aýdarma jasaldy.             

Aıta keteıik, búgingi naryqta dýb­lıajdaýdy iske asyratyn on shaqty kompanııa bar. «Qazaqfılmnen» bas­tap «Arna media.kz» JShS, «Amelia production» dybys jazý stýdııasy, Daryn production JK, «Sınematon» kompanııasy, «Satti media partner*s» JShS, Mynyrgaq kompanııasy, «Qazaq­dýblıaj» stýdııasy, Studio 7 Almaty kompanııasy, «Qvadrant» JShS, «Aray media group» JShS.

Sál keıinge sheginsek, «Qazaqfılm» irgesinen «Dýblıaj» stýdııasynyń qurylý tarıhy sonaý 70-jyldarynan bastaý alady. Uly Otan soǵysy jyldarynda Almatyǵa kóshirilgen «Mosfılm», «Lenfılm» kınostýdııalary negizinde Birikken Ortalyq kınostýdııanyń qurylýy arqasynda elimizde tuńǵysh kınoakterler mektebi ashyldy. Osy mekteptiń túlekteri – Qýat jáne Maıra Ábýseıitovter Qazaqstannyń alǵashqy dýblıaj rejısserleri dep tanylsa, al Báıdilda Qaltaev, Muhtar Baqtygereev, Atageldi Ysmaıylov, Farıda Sháripova sekildi akterler dýblıajdyń damýyna zor úles qosyp, úlken mektep qalyptastyrdy.

Atalǵan kınostýdııadan táýelsizdik jyldarynan beri 300-ge tarta fılm aýdaryldy. Al 2011 jyldan beri shetel­dik stýdııalardyń tapsyrysy boıyn­sha kórkem jáne anımasııalyq fılmderdi memlekettik tilge aýdaryp, prokatqa shyǵaryp keledi. Ár jyldary «Qazaqfılm» kınostýdııasynda «S novym godom, mamy!», «Marko Makako», «Trı bogatyrıa» syndy fılmder qazaq tiline tárjimalanyp, prokatqa shyqty. Sondaı-aq 2019 jyly «Qazaqstan» telearnasynyń tapsyrysymen 17 sheteldik fılmge, 80 serııalyq anımasııalyq fılmge dýblıaj jasaldy. Byltyr TIJI, Nickelodeon syndy sheteldik telearnalardyń mýltfılmderi qazaq tiline aýdaryldy. Bul jumys bıyl da jalǵasyp jatyr.

Osy oraıda «Qazaqfılmge» qarasty Dýblıaj jáne sýbtıtr bóliminiń basshysy Aıda Elgezekovamen blıs-suhbat jasaǵan edik.

...eń áýeli kadr tapshy

– Bir fılmniń dýblıajyna qansha ýaqyt hám qarjy ketedi?

– Bir fılmniń dýblıajyna (akterlik, sınhrondy dýblıaj) bir aı on bes kún, al vaısoverge – 5 kún ketedi. Jalpy, dýblıaj eki túrge bólinedi: birinshisi − sınhrondy, ekinshisi voısover. Sınhrondy dýblıajda árbir dybysqa mán beriledi. Ony jasaýǵa qomaqty qarjy ǵana emes, uzaq ýaqyt qajet. О́ıtkeni sınhron jasaý − jańa túsirilgen fılmdi basynan aıaǵyna deıin dybystap shyǵýmen teń. Osy rette kóbisi sınhrondy dybystaý­dan qashyp, kadr syrtynan mátindi oqyta salady. Al bir fılmniń dýb­lıajyna (otandyq fılm) 10 mln-ǵa deıin qarjy jumsalady. Sheteldik bir fılmdi dýblıaj jasaý úshin, shamamen 30 mln-daı qarajat qajet. Negizinen, jumsalatyn qarjy fılmge túsken akterlerdiń sanyna, janryna, dýblıaj túrine (sınhron, kadrdan tys) baıla­nys­ty belgilenedi.

– Jylyna qansha fılmge dýblıaj jasalady?

– Kınostýdııa memlekettik tapsyrys­pen jylyna 10-15 otandyq fılmge dýblıaj jasaıdy. Odan bólek sheteldik stýdııalardyń, telearnalardyń tapsyrystaryn qabyldaıdy.

– Dýblıaj jasaýshylarǵa qan­daı ta­lap­tar qoıylady? Qalaı tańda­lady?

– Basty talap – biliktiliktiń bolýy. Daýystar fılmdegi keıipkerlerdiń daýsyna saı irikteledi. Jas shamasy, minez-qulqy, daýsynyń tembri uqsas bolýǵa tıis.

– Mundaı mamandardy daıarlaıtyn oqý oryndary nemese arnaıy kýrstar bar ma?

– Arnaıy joǵary oqý orny joq. Kóbine teatr jáne kıno akterleri kele­di. Almaty qalasynda kýrs ótkizip júrgen jeke dybys jazý stýdııalary bar. Máselen, «Myń yrǵaq» medıa ortalyǵyn aıtsaq bolady. Munda eli­miz­diń belgili dýblıaj akteri Azamat Qana­pııa jáne teatr akteri Darhan Súleımenov ustazdyq etedi.

– Bul kadr tapshylyǵyna ákeledi ǵoı...

– Iá, eń áýeli kadr tapshy. Dýblıaj isin meńgergisi keletin jastar kóp. Biraq biz tek daıyn mamandarmen jumys isteımiz. Oqytý bizdiń jumysymyzǵa kirmeıdi. Aǵylshyn-qazaq tilin jaqsy meń­gergen mamandardyń azdyǵy baıqa­lady. Kóbine aǵylshyn-orys tilin meń­ger­gen jastar túıindemelerin jibe­redi. Odan keıin, árıne, dýblıaj sala­synyń mamandaryn daıarlaıtyn arnaıy oqý orny nemese fakýltet qajet. Mem­leket tarapynan biliktilik kýrstary uıymdastyrylyp, jas mamandar shetelderde is-tájirıbeden ótip kelse deımiz.

– Qazaqstandaǵy dýblıaj salasynda báseke bar ma?

–  Árıne, bar. Máselen, «Qazaqfılm» kınostýdııasymen qatar, «Bolashaq» korporatıvtik qory, «Araı medıa», «Meloman», Sinema Tone jáne t.b. kompanııalar 2011 jyldan beri sheteldik stýdııalardyń tapsyrysy boıynsha kórkem jáne anımasııalyq fılmderin memlekettik tilge aýdaryp, prokatqa shyǵaryp keledi.