Birdiń biregeıi

Bylaı qarasań, bárin bilemiz. О́ıtke­ni jekelegen bireýler bolmasa, «áttegen-aı, bilmegendikten osylaı istedim-aý» dep, qylyǵyna qysylyp, ókinip júrgen kópshilikti kórmeısiń. Soǵan qaramastan, bilgenderin júzege asyryp, sonyń ıgiligin kórip jatqan jurt taǵy baıqalmaıdy. Sóz kóp, tyndyrylǵan is joq. Mundaı bátýasyzdyqtyń oryn alyp, etek jaıýy – ǵasyrlarǵa sozylǵan keshegi patsha­lyq, bolshevıktik totalıtarlyq júıe­niń halqymyzdy ulttyq ortaq múddege oraılastyrar qalyptasqan tanymdyq birliginen, sanalyq tutastyǵynan ajyratyp, tek berilgen tapsyrmany oısyz oryndaı berer tobyrǵa aınaldyr­ǵan asa qatygezdikpen júrgizgen zulym saıasatynyń soıqandy saldary ekenin barshamyz birdeı uǵynyp, sonyń zardabyn joıýǵa maqsatkerlikpen birlese kúrese almaı otyrǵanymyzdan ekeni de jasyryn emes. Osy sebepti bodandyq buǵaýynan qutylyp, óz taǵdyrymyz­dy ózimiz sheshýge múmkindik alǵany­myz­ǵa tabany kúrekteı 30 jyl ótse de, áli kún­ge jaǵdaıdy jete tanyp, eldiń erteńin, halyqtyń ıgiligin oılaǵan esti­lerimizdiń tóńiregine toptasa almaı, árqaısysymyz óz tanym-túsinigimizdiń jeteginde óz tirligimizdi jón kórip, bas paıdamyzdyń qamymen bir-birimizben talasyp, bátýasyz aıqaı-shýmen ýaqyt ótkizip kelemiz. Munyń nátıjesi – kúni keshe bolǵan «Qandy qańtar» qyr­ǵyny; el basyna qaýip tóngen syn saǵat­ta qalyń qazaq halqynyń arasynan bas­shyǵa da, basqaǵa da aıtqanyn tyń­data alatyn, uıyǵan yntymaq-birli­gimizdiń buzylýyna jol bermeı, bere­ke-birligimizdi saqtap qalýǵa sep bolyp, halyq aldyna shyǵyp, toqtamǵa kelti­rer sózi ýáli, aýzy dýaly tanymaly bir tul­ǵanyń bolmaýy; eldigimizdi, erligimizdi jer etip, syrttan kómek kútip, járdem tileýimiz.

Munyń bári, túptep kelgende, joǵa­ryda aıtylǵan: baǵymyzdy baıandy eter barymyzdy durys baǵalaı alma­ǵanymyzǵa, qut qondyrar qundylyq­­­ta­rymyzdy qunttaı bilmegenimizge kelip tireledi. Onyń solaı ekenin dáleldeý úshin ózimizde bardyń báriniń baıy­byna jetip, solarǵa ózimizshe baǵa be­remiz dep shashylmaı, tek naqty bir tul­ǵaǵa qatysty oı órbitkendi jón kór­dik. Sol arqyly esimi elge tanylǵan bu­rynǵy, keıingi tulǵalarymyzdyń eń­begin ózimizdiń qalaı baǵalap, soǵan saı qalaı qurmettep júrgenimizdiń deń­geıin árkimniń óz tanym-túsinigine qaraı ba­ǵamdaýyna bolady ǵoı dep oılaımyz. Osyǵan oraı basqany qoıa turyp, áńgimeni qazirgi tańda elimiz 150 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO deńgeıinde atap ótkeli jatqan Ahmet Baıtursynuly atamyzdan bastaıyq. О́ıtkeni bul kisiniń atyn qazaqtyń mektep tabaldyryǵyn attaǵan jas balasynan bastap, eńkeıgen kárisine deıin túgel biledi. Bireýleri ony «memleket jáne qoǵam qaıratkeri», bireýleri «aqyn, ádebıet zertteýshi ǵalym», endi bireýleri «til biliminiń negizin qalaýshy, túriktanýshy» dep tanıdy. Sondaı-aq ony «pýblısıst», «pedagog», «aýdarma­shy» dep biletinder de barshylyq. Degen­men jalpy kópshilik arasynda ony «aǵartýshy» dep qabyldaý basymyraq. Osyǵan baılanysty olardyń Ahmetti tanyp-bilý deńgeıleri de ár qıly ekeni aıan. Jalpyǵa tán ortaq tanymdyq bir­­­lik bolmaǵannan keıin, onyń aza­mat­tyq ­bolmysyn, atqarǵan qyzmetin, tyn­­dyrǵan isin baǵalaý da, soǵan oraı kórsetiler qurmet te árkimde ártúrli. Bu­­ǵan bas­ty kináli – qazaqtyń «halqym» dep qareket etken qaıratkerleriniń bá­rin «halyq jaýy» atandyryp, qynadaı qyrǵan keshegi sovettik totalıtarlyq júıeniń zulymdyǵy ekeni de qazir bar­shaǵa málim. Sonyń saldarynan elimiz táýelsizdikke jetip, armanda ketken asyl azamattarymyzdyń aıaýly esimderin kezinde jazyqsyz jabylǵan jaladan, jaǵylǵan kúıeden tazartyp alǵanymyzǵa otyz jyl bolsa da, áli kúnge solardyń shynaıy tulǵalyq taǵylymyn tanyp, adamı ereksheliginiń tabıǵı bolmysyn ashyp, elge sińirgen eńbegine saı ár­qaısysyna ózine tán laıyqty qurmet kórsete almaı kelemiz. Teńgermeshilik basym. Sol sebepti, jasyratyny joq, qazirgi kópshilik jurttyń bári birdeı olardyń esimderin bilgenderimen, zatyn tolyq bilmeıdi. Soǵan oraı zamanynda týǵan halqynyń jarqyn bolashaǵy úshin bastaryn báıgege tigip, arystandaı alysqan esil erlerdiń jankeshti ǵajaıyp tirlikterinen úlgi-ónege alyp, solarǵa eliktep, solardaı bolýǵa umtylyp júrgen jastar shoǵyry da kórinbeıdi. О́ıtkeni biz áli kúnge arystarymyzdyń halyq úshin qandaı is tyndyrǵanyn jáne ony qandaı jaǵdaıda, qalaı tyndyrǵanyn jastarymyzdyń jetesine jetkize tanytyp, tushyna sezinýine múmkindik týǵyzyp, elitip eliktire almadyq. Onyń ornyna «bizderde mynalar bar, mynalar bar» dep maqtanyp, olardyń belgili bir jasqa kelgen mereıtoıyna arnap jıyn ótkizip, madaq maqalalar jazýmen ǵana shekteldik. Qazirgi jaǵdaıǵa qaraǵanda Ahmet Baıtursynuly atamyzdyń 150 jyldyǵy da osy qalyptasqan tirliktiń sheńberinde ótetin sekildi.

Bizdiń bulaı deýimizdiń mánin naq­tyraq túsindirý úshin biraz jaılarǵa ­salystyrmaly túrde jańasha taldaý ja­sap, jańasha zerdeleý qajet-aq. Biraq ony bir maqala kólemi kótermeıdi. Ol jeke áńgime arqaýy. Sondyqtan bul ara­da Ahmet Baıtursynulynyń atqar­­ǵan qyzmeti­niń keıbirin tek sana­ma­lap kórsetip, osy­ǵan qatysty ata­myzdyń kózin kórgender men keıingi ahmet­tanýshylardyń bergen tanymdyq baǵalaryn negizge ala otyryp qoryt­qan óz paıymdaýymyzdy ǵana usynýǵa májbúrmiz.

1. A.Baıtursynuly – oqytýshy-muǵa­lim. Ahmet atamyz alǵashqy qyzmetin mektep oqytýshysy bolýdan bastaǵan. Bul kezde ol ózi úlgi tutqan uly ustazy ári jerlesi Ybyraı Altynsaryuly­nyń qarańǵylyq túneginde qalǵan eli­ne bilim shyraǵynyń sáýlesin túsirip, keleshegi jastarynyń alda halqyna saýatty qyzmet etýine múmkindik týdyrý úshin patsha ókimetiniń qazaq hal­qyn shoqyndyrýǵa arnaıy tapsyrmamen jibergen mıssıo­neri M.I.Il­mın­skııdiń kóńilin aýlap, qor­lyǵyna kónip, zorlyǵyna tózip, ba­sybaıly qu­lyndaı qyzmet ete júrip, qazaq bala­laryn oqytatyn mektep ashý­ǵa ruq­satty qandaı qıyndyqpen al­ǵa­ny­nan tolyq habardar bolatyn. Osy usta­zynyń jankeshti eńbeginiń óteýi bolǵan qazaq dalasynda ashylǵan sol mektepterden saýat ashqan qazaq balalaryn Reseı otarlaýshylarynyń ózi oqytýshylyq etken kezde túrli aıla-sharǵy qoldanyp, ózderiniń soıylyn soǵar qolbalasyna aınaldyryp bara jatqanyn kórip, soǵan qarsy kúresýdi óz mindetim dep iske kirisken edi. Soǵan ­oraı oqytýshylyǵynyń alǵashqy kúni­nen ­bastap, aǵartýshylyqty tek saýat ashýmen shektemeı, óz oqýshylaryna bilim alýdyń negizgi maqsaty shen-shek­penge qol jetkizý emes, azapta júrgen hal­qyńdy azattyqqa jetkizip, ózge ozyq elderdiń qataryna qosylýyna bi­lik­­tilikpen qyzmet etý – perzenttik paryz ekenin jan-jaqty uǵyndyryp baq­ty. «Basqadan kem bolmaý úshin biz bilimdi hám kúshti bolýymyz kerek. Bilim­di bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek» dep úıretti. Ult tizgini ult­tyń ózine tımeı turyp, ulttyq damý júzege aspaıtynyna birjolata kóz jet­­kizgendikten, «eldi túzeýdiń balany oqy­týdan, ult bolýdyń qazaqsha oqýdy jolǵa qoıýdan bastalatynyna» erek­she mán bergen tuńǵysh qazaq oqytýshy­sy­na aınaldy. Aqtóbe, Qostanaı ýezderin­degi orys-qazaq mektepterinde oqytý­shy, Qarqaraly qalalyq ýchılıshesin­de meńgerýshi qyzmetin atqarǵan 1895-1909 jyldar jas oqytýshyny óz zamandastarynan erekshe shoqtyǵy bıik, tanym-túsinigi tereń, biligi mol, kemeńger tulǵa retinde tanytty.
2. Ahmet Baıtursynulynyń saıası qaıratker retinde qalyptasyp, jalpy qazaq jurtyna tanylýy da osy Qar­qaralyda júrgen kezeńinen, «tutas ult taǵdyry men kelesheginiń máseleleri saıası saýatty, maqsatty baǵdarlama retinde aty atalyp, túsi tústelgen qujat retinde: birinshisi – Reseı patshasyna, ekinshisi – Reseıdiń atqarýshy úkimeti­ne, úshinshisi – Ishki ister mınıstrligine, ­saıası, eko­nomıkalyq, áleýmettik problemalardy jeke-jeke atap kórsetip, solardyń sheshilýin talap etken» (Z.Taıshybaı) qazaq dalasynan tuńǵysh ret Peterbýrg­ke jóneltilgen petısııa­lardan basta­lady. Bul qujat kezinde Reseı taǵyn shaı­qaltyp, 17 qazan Manıfesin týdyr­ǵan zor tolqynǵa sebep bolǵan dúm­pý­lerdiń biri retinde baǵalandy. Osy «Qar­qaraly petısııasyn» uıymdasty­rý­shylardyń jáne mátinin jazysyp, ­so­ǵan bastamashylardyń qatarynda aldy­men qol qoıýshylardyń biri – Ahmet Baı­tur­synuly boldy. Osyǵan oraı ­pe­tı­sııany jazǵandar da, jazýdy uıym­das­tyrǵandar da «memlekettik qyl­­mys­tylar» dep tanylady. Sol kezeń­nen bas­tap jandarmdyq baqylaýǵa alyn­ǵan Baıtursynuly 1909 jyly 1 shildede ­gýbernator Troınıskııdiń buıryǵy­men tutqyndalyp, Semeı túrmesine ja­byldy, keıin Orynborǵa jer aýdaryldy.
3. A.Baıtursynuly – áleýmettik má­se­lelerge, qoǵamdyq oı-pikirge erekshe yqpal jasaǵan bilikti kósemsózshi (pýb­lısıst). Onyń maqalalary ǵylymı ba­ıyp­tylyǵymen, ótkir oılarymen sol kezeńniń shynaıy bolmysyn baryn­sha naqty ashyp, qazaq qaýymynyń jańy­lyssyz áreket etýine baǵyt-baǵdar berip otyrdy. Únemi jandarmdyq ba­qylaý­da bolyp, kezegimen birinen keıin biri­ne aýystyrylǵan túrmeler de, lagerler de, jer aýdarýlar da Ahmet Baı­tursyn­ulyn alǵan baǵytynan qaıtara almady. ­
   Saıası qyzmeti jolyndaǵy kór­gen qor­lyq, tartqan azapqa muqalmaı, eliniń jarqyn bolashaǵy úshin sońǵy demi bit­kenshe tańqalarlyq jankeshtilikpen, bar qabiletin sarqa eńbek etti. Bir ǵajaby, ol tyndyrǵan isterdiń qaı-qaısysyn da zertteýshilerdiń qazaq tarıhynda «tuń­ǵysh ret» dep baǵalaıtyndary da erek­­she tańǵaldyrar jaı. Solardyń biri – alǵashqy sany 1913 jyly jaryq kór­gen uıymdastyrýshysy da, bas redaktory ózi bolǵan tuńǵysh jalpyulttyq «Qazaq» gazeti. Bul gazet qonys aýdarǵan orys sharýalaryna qazaqtyń qunarly jerlerin molyraq alyp berý jolyna túsken otarshyl bıliktiń túrli quıtyrqy ádis-aılasyn halyqqa keń ári tereń ashyp kórsetý arqyly qazaq aýyldaryn jap­paı otyryqshylyq turmysqa jedel kóshý­den saqtandyrdy, óktemshil bıliktiń ­túrli zorlyq-zombylyǵyna ulttyq bir­lik pen biliktilikti qarsy qoıýǵa úndedi. Týǵan jerdiń baılyǵyn óz ıgiligine jaratý úshin halqyn óner, bilimdi ıgerýge shaqyrdy. Sol kezdiń kýágeri, keıin jazýshylyǵymen halqymyzdyń maq­tanyshyna aınalǵan uly jazýshysy M.Áýezovtiń: «Qazaq» gazetiniń dú­nıege kelýi – shyrt uıqyda jatqan qalyń qazaqty oıatty... «Qazaq» gazetiniń qan jylaǵan qazaq balasyna istegen eń­begi, óner-bilim, saıasat jolyndaǵy qajy­maǵan qaıraty, biz umytsaq ta, tarıh umyt­paıtyn ister bolatyn» dep baǵalaýy aıtylǵannyń aqıqattyǵyna aıǵaq.
4. A.Baıtursynuly – ult táýelsizdigi jolynda taımaı, talmaı kúresken tulǵa. Reseıde sonaý dekabrısterden soń umyt bola bastaǵan ulttar teńdigi qaı­ta sóz bola bastaǵan tusta Alash azamattary bodan halyqtar arasynda birinshi bolyp, múddelik birlik tany­­typ, qalaıda ulttyq avtonomııaǵa qol jet­­ki­zip qalýǵa jumyla kiristi. Buǵan deıin ult táýelsizdigi jolyndaǵy «Alash» qoz­ǵalysynyń ortalyq tulǵasyna aınal­­ǵan Ahmet Baıtursynuly rýhanı inisi Mirjaqyp Dýlatovpen birigip, 1917 jyldyń shildesinde Orynborda ótken jalpyqazaqtyq quryltaıda tuń­ǵysh «avtonomııaly táýelsiz qazaq mem­le­ketin qurýdy» usyndy. Biraq quryl­taı Álıhan Bókeıhanovtyń: «demo­kra­tııalyq, federatıvtik jáne par­la­menttik Reseı quramyndaǵy qazaqtyń ulttyq-terrıtorııalyq avtonomııasy bolýy» kerek degen usynysyn quptady. Alaıda osy qabyldanǵan usynysty júzege asyrýǵa kelgende eldegi saıası jaǵdaı óte kúr­deli edi. «Qońsylas ár gýbernııalarǵa teli­nip, aýmaqtyq by­tyraýǵa ushyraǵan qa­zaq dalasynyń ár aımaǵynda óz elıtasy bılikke tyrmysyp, ortaq ógiz buıyr­ma­sa, ońasha buzaýlarynan aıyryl­ǵy­sy kelmeıtin syńaı tanytty. Sibirdegi Kolchak úkimeti lıberaldyqtan góri taza monarhııa­­lyq sıpatta boldy. Semeıdegi Alash úkime­­­tin japtyrdy. Túrikstan avtonomııa­syn­­da az ulttardyń ózara qyrqysy qozda­dy. Ondaǵy Ýaqytsha úkimet bas­shylary M.Tynyshpaev pen M.Shoqaı elden alastatyldy. Batys Alashorda men dýtovshyldar mámilesi de uzaqqa barmady. Bolshevıkter ústem­digi tarıhı shyndyqqa aınaldy. Ult­tyq avto­nomııadan ne atymen qol úzý, ne bol­shevıktermen kelissóz júrgi­zý qajettiligi týyndady. Osyndaı alasapyran kezeńde buǵan deıin avtonomııa tóńiregindegi kereǵar pikirlerdi úılestirýge únemi uıytqy bolyp júr­gen Ahmet Baıtursynulyna bul mindet­ti óz moınyna alýǵa týra keldi. Aǵartý isindegi, ádebıet pen ǵylymdaǵy, áleý­mettik qyzmettegi tabandylyǵy, bilim­darlyǵy, birlikshildigi arqasynda túrik­shilderdiń de, orysshyldardyń da, qa­zaq­shyldardyń da, lıberalshyldar­dyń da, tapshyldardyń da aldynda úlken bedelge ıe aıtýly qaıratker­­men kelissózge bolshevıkter de peıil­di boldy» (Á.Kekilbaev). Keıingi Alash zertteýshileriniń: «A. Baıtursynov, Á.Bó­keıhanov jáne M.Dýlatov bas­ta­ǵan úshtiktiń sheshýshi jankeshti uıym­dastyrýshylyq qyzmetinsiz 1917 jyly Alash partııasy men Alash Orda úkime­tiniń ómirge kelýi múmkin emes-tin» de­gen tujyrymǵa toqtaýlary da sodan bolsa kerek.
5. A.Baıtursynuly – týǵan jerdiń tutastyǵyna syzat túsirmeýdi murat tutty. Búkilreseılik OAK-niń 1919 jyl­dyń 27 tamyzyndaǵy Qostanaı ýezin Chelıabınsk oblysyna qosý týra­ly sheshimine A.Baıtursynulynyń Kaz­revkom múshesi retinde qarsy shy­ǵyp, jazǵan saıası narazylyǵy negizinde Qos­­tanaı ýezi Qazaqstan quramyna qaı­ta­ryldy. Osydan keıin ult taǵdyryn sheshetin irgeli máselelerdiń oń sheshimin tabý úshin bul kezde tolyq ústemdikke ıe bolǵan bolshevıkterdiń jeńisin mo­ıyndap, RK(b) quramyna kirýdiń qa­jettiligin jete sezingen Ahmet atamyz óz erkimen partııa músheligine ótedi. Alaıda arada jyl ótpeı jatyp, sózine isi saı kelmeıtin mundaı uranshyl urdajyq partııanyń qatarynda bolýdy óz arynyń aldynda jasalǵan qylmystaı kórip, ózi aryz berip, partııa qatarynan shyǵady. Bul sol kezdiń jaǵdaıynda óz erkińmen jańǵyryqqa basyńdy qoıýmen birdeı edi. Ultynyń azattyǵy jolynda basyn báıgege tikken ultshyl azamat jan jaldap jasandylyqqa barýdan adal aq ólimdi artyq kórgen bolsa kerek. Onyń abaqtydaǵy kezekti bir tergeýde tergeý­shi saýalyna: «Meniń ıdealym – qazaq halqynyń turmys jaǵdaıyn, mádenıetin múmkin bolǵansha kóterý, al munyń ózi onyń ıgilikti damýynyń alǵysharty bolǵandyqtan, men osy muratty qandaı bılik qamtamasyz ete alsa, soǵan rıza bolmaqpyn», – dep jaýap berýi de biraz jaıdy ańǵartsa kerek.
6. A.Baıtursynuly – qazaq ádebıet­ta­ný ǵylymynyń negizin qalaǵan zert­teý­shi ǵalym. Ol ádebıet tarıhyna, teorııasy men synyna, metodologııasyna tuńǵysh ret tııanaqty anyqtama berip, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń júıesin jasaǵan. Halyq tiliniń baı qory kózinen maǵynasy tereń, uǵymdyq aıasy keń sózderge termındik jańa mán berip, sonyń negizinde qazaq ádebıetiniń barlyq janrlyq formalaryn toptap, jiktep berdi. Halyq aýyz ádebıetiniń úlgi­lerin jınap jaryqqa shyǵardy. Ol ádebıet salasyndaǵy alǵashqy zertteýi – «Qazaqtyń bas aqyny» degen kólemdi maqalasynda qazaq halqynyń rýhanı ómirinde Abaıdyń asa iri tulǵa ekeni, shyǵarmalarynyń mazmun tereńdigi, aqyndyq sheberligi, poetıkasy, orys ádebıetimen baılanysy týraly ǵyly­mı turǵyda taldaý jasap, aqyn mura­sy­nyń estetıkalyq qadir-qasıette­rin jan-jaqty ashyp kórsetti. Sondaı-aq ol – ádebıet tarıhynyń murasyn, aýyz ádebıeti úlgilerin jınap, zertteýge de qomaqty úles qosty. Kórkemdigi aıryqsha «Er Saıyn» jyry (1923) men qazaq tarıhynyń tórt júz jylyn qamtıtyn «23 joqtaý» jınaǵyn (1926) kitap etip shyǵardy. Ádebı muramyzdy jazýda, zertteýde, nasıhattaýda arǵy-bergi aıtýly shyǵystanýshylardyń qata­ryna qosyldy.
7. A.Baıtursynuly – Qazaq tili bi­limi­niń negizin qalaýshy retinde ǵylym­nyń osy salasyna bir ulttyń talaı urpaǵynyń qolynan kele bermeıtin sharýany bir ózi tyndyryp úlgergen erekshe talant. Zertteýshilerdiń onyń eńbegin baǵalaǵanda «Qazaq tiliniń damýyna jer jaralyp, sý aqqaly bergi qalǵan qazaqtyń úlesi bir para da, Baıtursynovtyń sińirgen eńbegi bir para» dep tujyrym jasaýlary da sodan. «Sol arqyly ol túriktanýǵa da keleli úles qosty. Jańa jazý. Jańa álip­pe, Tuńǵysh emle. Tuńǵysh fonetıka. Tuń­ǵysh grammatıka. Tuńǵysh sıntaksıs. Tuń­ǵysh termınologııa men ádisteme. Til ashar. Til tanytqyshtar. Munyń bári ulttyq til bilimine túpkilikti temir­qazyq bolar máńgilik úlester» (Á.Kekil­baev) edi. Osy tuńǵyshtardyń bá­rin bir adamnyń, onyń ishinde bary-joǵy 4 jyldyq muǵalimder mektebin ǵana bitirgen aýyl muǵaliminiń bir óziniń ómirge ákelýi – erekshe qabilettilikti tanytar ómirde teńdesi joq sırek qubylys ekenin kórsetse kerek.
8. A.Baıtursynuly – aqyn. Jalpy, ol shyǵarmashylyq jumysyn óleń jazýdan bastaǵan. Onda ol eńbekshi halyqtyń aýyr halin, arman-tilegin, muń-muqtajyn kórsetip, jurtshylyqty oqýǵa, bilim-ǵylymǵa, rýhanı bıiktikke, adamgershilikke, mádenıetti kóterýge, adal eńbek etýge shaqyrady. Patshalyq Reseıdiń qanaýshylyq-otarshyldyq saıasatyn, shendi-shekpendiniń aldynda quldyq urǵan sheneýnikterdiń opasyzdyǵyn synaıdy. Aqynnyń alǵashqy óleńderi – «Qyryq mysal» atty jınaǵy Sankt-Peterbýrgte jaryq kórdi. Bul kitaby arqyly ol qalyń uıqyda jatqan qarańǵy elge jar salyp, olardyń oı-sanasyn oıatýǵa bar jiger-qaıratyn, bilimin jumsaıdy. Aqyn árbir aýdarmasynyń sońyna óziniń negizgi oıyn, aıtaıyn degen túıindi máselesin halqymyzdyń sol kezdegi turmys-tirshiligine, minezine, psı­hologııasyna sáıkes oılaryn qosyp otyr­ǵan. «Masa» atty ekinshi kitabyna engen óleńderinde de aqyn qarańǵylyq, nadandyq, sharýaǵa enjarlyq, kásipke marǵaýlyq sııaqty kemshilikterdi synady. Kóptegen óleńderi sol kezdegi aǵartýshylyq baǵytpen úndes boldy. «Qazaq salty», «Qazaq qalpy», «Dosyma hat», «Jıǵan-tergen», «Tilek batam», «Jaýǵa túsken jan sózi», «Baq» t.b. óleń­­deriniń mazmuny osyny tanytady. Kitap­tyń ishki sazy men oı órnek, sóz oramy qazaq poezııasyna tán ózindik jańalyq, erekshe ózgeris ákeldi.
9. A.Baıtursynuly qaldyrǵan baı muranyń taǵy bir salasy — kórkem aýdarma. Ol orys klassıkteriniń shyǵar­malaryn qazaq tiline aýdaryp, kórkem qazynanyń bul salasyn baıytýǵa mol úles qosty. I.A.Krylov mysaldary­nyń bir tobyn qazaq tiline aýdaryp, «Qyryq mysal» degen atpen jeke jınaq qylyp bastyrdy. I.I.Hemnıserdiń «At pen esek», A.Pýshkınniń «Balyq­shy men balyq», «Altyn átesh», «At», «Da­nyshpan Alıktiń ajaly» shyǵar­malaryn, orystyń belgili lırık aqyny S.Iа.Nadsonnyń óleńin qazaq tiline aýdardy.
10. A.Baıtursynuly ádebıet zert­teýshisi retinde qazaq ádebıetiniń damý prosesin jeke dara bólip qaramaı, bar­­lyq halyqtar ádebıetine ortaq sıpat­tarmen ushtastyra taldaýǵa tyrysady. Onyń jyraýlar murasyn jetik biletindigi onyń osy baǵytta jazǵan ár eńbeginen aıqyn kórinedi. Buǵan sóz óneriniń kóne dáýirdegi úlgileri men XV– XVII ǵasyrlardaǵy jyraý­lar poezııasynyń birazynyń, atap aıt­qanda: Asan Qaıǵy, Nysanbaı jyraý, Budabaı aqyn, Naýryzbaı bı, Quby­la aqyn, Jarylǵap aqyn, Altybas, Aqmolda, Ábýbákir, Shortanbaı, Baıtoq, Súgir aqyn, Murat, Dosjan, Orynbaı, Shernııaz t.b. aqyn-jazýshylar shyǵar-­
    ma­­larynyń A. Baıtursynuly eńbek­te­rinde keńinen qamtylýy tolyq aıǵaq. О́z tustastarynan onyń taǵy bir erek­sheligi ol Eýropa jurty ádebıetiniń baı tájirıbesin meńgerý arqyly sodan tap­qandaryn qazaq kórkem sóz óne­rin jetildire damytý jolyndaǵy izde­nisterinde ózara sáıkestik, úılesim­dilik tabýyna arqaý etedi.
11. A.Baıtursynuly túriktanýshy ǵalym retinde qazaq tiliniń tabıǵaty, ózgeshelikteri, arab álipbıiniń jaıy, termınder, qazaq tilin oqytý ádistemesi týraly maqalalar jazdy. 1926 jyly Bakýde bolǵan túrkitanýshylardyń Búkilodaqtyq 1-sezine qatysyp, «Túrki tilderindegi termınologııa jaıly» degen taqyrypta baıandama jasady. Túriktil­des halyqtardyń kóptegen ǵalymdary Baıtursynulyn ózderine ustaz tutty, onyń eńbekterin óz halyqtarynyń til bilimin qalyptastyrýda baǵyt-baǵdar beretin qural retinde paıdalandy.
12. A. Baıtursynuly – memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Alash Orda ­qu­ramyn bekitken Ekinshi jalpyqazaq sezi Oqý-aǵartý komıssııasyn qurǵan­da ol osy komıssııanyń tuńǵysh tóraǵasy bolyp bekitilgen. 1919 jyly naýryz­ǵa deıin Alashorda úkimetiniń Torǵaı ­oblysy bóliminiń múshesi boldy. Sol jyly Alashorda úkimeti atynan Máskeýge Keńes úkimetimen kelissózge qatysty. Osy jylǵy shildede RSFSR Halyq Komıssarlar Keńesi men Qazaq áskerı-revolıýsııalyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Qazrevkom múshesi retinde Qazaqstan­nyń Reseımen shekarasynyń qalyptasý isine belsendi túrde aralasty.

Mine, qazaq halqynyń «elim» der erleriniń jappaı kózin joıýǵa ba­ǵyt­talǵan keshegi Qyzyldardyń qyr­ǵy­nynda «halyq jaýy» degen jalamen ja­zyqsyz atylyp ketkenine deıingi A.Baıtursynuly tyndyrǵan isterdiń sanamalap kórsetkende eske oralǵan bir­qatary osyndaı. Osy atalǵandardyń qaı-qaısysynyń da óte sapaly, minsiz oryndalǵany sondaı, búgingi damyǵan ǵylymnyń, jetilgen sananyń ozyq oıly ókilderiniń ózi arada ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, onyń ne memle­ket jáne qoǵam qaıratkeri retinde atqar­ǵan isinen, ne ashqan ǵylymı jańa­lyqtarynan, ne shyǵarmashylyq jetis­tikterinen bir de bir «áttegen-aı» degi­zer aqaý tapqan emes. Olar áli kúnge ár túrli jaǵdaılarǵa baılanysty aıtylar óz oılaryn A. Baıtursynulynyń qaǵıdaly sózderimen tuzdyqtap, onyń halqyna sheksiz berilgen adaldyǵyn, osy joldaǵy jankeshti tirligin úlgi-ónege tutady, erekshe baǵalaıdy. Munyń solaı ekenine bul arada A. Baıtursynulyna qatysty aıtylǵan oı-pikirlerdiń bárin úıip-tógip tizbelemeı-aq (ondaılar je­tip, artylady), onyń óz zamandastary men keıingi urpaqtary arasynan oza shyǵyp, eline erekshe tanylǵan eki-aq adamnyń bergen baǵasyn paıymdaý ar­qyly naqty kóz jetkizýge bolady.

Onyń alǵashqysy – alasapyran zamanda atamyzben qyzmettes bolyp, pat­sha ókimeti men bolshevıkterdiń bura­­tana halyqtarǵa jasaǵan zulmat zor­lyqtarynyń taýqymetin birdeı kórgen, kezinde qazaq úkimetiniń basshysy bol­ǵan, «Qyzyl suńqar» atanǵan jańashyl aqyn Sáken Seıfýllın: «…О́zge oqyǵan myrzalar shen izdep júrgende, qorlyqqa shydap, quldyqqa kónip, uıqy basqan qa­lyń qazaqtyń ult namysyn jyrtyp, ult­tyq aryn joqtaǵan patsha zamanynda jal­ǵyz-aq Ahmet edi. Qa­zaqtyń ol ýaqyttaǵy keıbir oqyǵan­dary ýez, gýbernııa sottaryna kúsh salyp, tilmásh bolyp, keıbiri aryn satyp ulyqtyq izdep júrgende, Ahmet qazaq ultyna janyn aıamaı qyz­met qyldy… halyqtyń aryn izdep, ózi­niń oıǵa alǵan isi úshin bir basyn báı­gege tikti... Ahmet bir halyqty biz qusap ­baı, kedeı dep ekige bólgen joq, tutas jaq­­sy kórdi» (A. Baıtursynulynyń 50-jyl­­dyq mereıtoıynda sóılegen sózinen) ­de­se, ekinshisi – keıingi urpaq ókili, Ahmet armandaǵan búgingi Táýelsizdik zama­­nynyń ornyǵýyna erekshe úles qos­qan halqymyzdyń ǵulama jazýshysy Ábish Kekilbaev: «Ahmet Baıtursynov – ult­tyq damýdyń talaı jyl ábden tot basyp, qaraýsyz qalǵan, tipti qarań qala jazdaǵan tegerishin bir ózi aınaldyryp kórip, migirsiz qozǵalysqa qosyp bergen, erteginiń erlerindeı eren tulǵa. Týǵan halqynyń rýhanı jańǵyrýynyń syryn tap ondaı bilip, sol jolda qaltqysyz eńbek etip, máńgi eskirmeıtin aǵyl-tegil mol úles qosa alǵan qaıratker qazaq topy­raǵynda oǵan deıin de, odan keıin de bolǵan emes» (A. Baıtursynulynyń 125 jyldyǵynda jasaǵan baıandamasynan), – dep baǵalaıdy. Kórip otyrsyzdar, eki zamannyń ozyq oıly eki ókili aralarynda 75 jyl ótkenine qaramas­tan, aıtqan pikirleriniń ortaq túıini bir: Ahmet Baıtursynuly patsha zamanynda da, keıingi Sovettik kezeńde de qandaı azap shekse de, qandaı qorlyq kórse de halqyna adal qyzmet etýden aınymaǵan, eliniń azattyǵy, urpaǵynyń baqytty ómir keshýi jolynda basyn báıgege tigip, jankeshtilikpen eńbek etken, bolmaıtyndy boldyrǵan, múmkin emesti múmkin etken qazaq tarıhyndaǵy Jalǵyz Qazaq, Dara Tulǵa! Muny keıingi ahmettanýshylardyń ózderi zerttegen salalary boıynsha A. Baıtursynulyn «Ulttyń ustazy», «Ulttyń rýhanı kó­semi», «Adamgershiliktiń dıhany» dep tanyp, ony jalpy kóptiń jabyla qoldap, qoldanysqa engizýleri de osy baǵalaýdyń durystyǵynyń aıǵaǵy bolsa kerek.

Buǵan talas joq. Endi osy aıtylǵan­dardy negizge ala otyryp, halqymyz­dyń baǵyna bitken osy Dara Tulǵany búgingi ózimizdiń qaı deńgeıde tanyp, soǵan laıyq qandaı qurmet kórsetip, sol arqyly jas urpaqtyń janyn baýrap, olarǵa halyqqa qaltqysyz qyzmet etý­diń ahmettik úlgi-ónegesin qanshalyq­ty dary­typ júrgenimizdi paıymdaýǵa baǵyt­talǵan bastapqy aıtpaq oıymyzǵa ora­laıyq. Sonda joǵaryda aıtylǵan «áli kúnge elim dep erekshe eńbek etken erlerimizdiń tabıǵı bolmysyn ashyp, olardyń árqaısysyna ózine tán la­ıyqty qurmet kórsete almaı kelemiz, teńger­meshilik basym» deýimizdiń máni de aıqyndala túsedi ǵoı dep oılaımyz.

Biz joǵaryda A. Baıtursynulyna qatysty búgingi tanym-túsinigi ártúrli oqyrmandardyń ózinshe salystyra saraptaýyna múmkindik berý úshin onyń atqarǵan qyrýar jumysynan ádeıi on ekisiniń atyn atap, túrin tústedik, nátıjesinen habardar ettik. Qazirgi kezde Ahmet atamyz atqarǵan osy sha­rýalardyń tek bireýin ǵana elimizdiń bir azamaty ózge áriptesterinen góri sapaly da tıimdi atqaryp, aıtarlyqtaı jetistikterge jetip, tirisinde eldiń nazaryna erekshe ilikse, ony osy eńbegine qaraı orden-medaldarmen marapattap, túrli ataqtar berip qurmetteımiz, keıin solardyń marqum bolǵanynyń esimderin el esinde qaldyrý maqsatynda keıbirine ózderiniń týǵan aýyldarynyń, uzaq jyl qyzmet istegen mekemesiniń atyn, sondaı-aq qalalar men iri eldi mekenderdegi kóshe ataýlaryn solar­dyń atymen ataımyz, tipti keıbir ataq-dańqy aımaqtan asyp, alysqa ketken­deri men kezinde iri laýazymdy qyz­met atqarǵandaryna qala, aýdan atta­ryn syılaımyz, túrli eskertkishter ornatamyz. Munyń bárin eńbek adamynyń mereıin kóterý, olardyń ıgilikti iste­rin urpaqqa úlgi etý, sol arqyly qoǵam­nyń jetilýine, ózgelerden keıin qal­maı ilgerilep damýyna yqpal etýge sep­tigi tıer izgi sharalar dep esepteımiz. Buǵan ara-tura bılikte júrgen keıbir yqpaldy jandardyń baspatórelik jasap, mata dańqymen bózdi ótkizip jibe­retin keıbir jaǵdaılary bolmasa, negi­zinen eshqandaı daý joq. Barymyzdy baǵalaýdyń, tulǵamyzdy óskeleń jas urpaqqa tanytýdyń ata-babalarymyz qalyptastyrǵan dástúrli jolynyń zama­naýı jalǵasy tárizdi dúnıe dep qabyl­dadyq. Bári durys, quptarlyq tirlik.

Tek ókinishtisi – osynyń bári ár tul­ǵa­nyń elge sińirgen eńbegine qaraı ekshe­linbeı, bir ólshemmen ólshengen tanym-túsinik deńgeıinde kesip-pishilip, soǵan oraı kórsetiler qurmetimiz tek solar­dyń belgili bir jasqa kelýine baılanysty ótkiziler naýqandy sharalarmen shekteletindigi. Tulǵalar daralanbady, soǵan oraı olardyń eldik sanaǵa áser eter taǵylymdyq yqpaly óz máninde paıdalanylmady. Munyń solaı ekenine búkil maǵynaly ǵumyryn arpalysy mol astań-kesten zamanda halqynyń joıylyp ketpeı, saqtalyp qalýyna, ózge azat eldermen tereze teńestirip, baqytty ómir súrýine arnap, patsha úkimetiniń zorlyǵyna kónip, qorlyǵyna tózip, keshegi kommýnısterdiń qýǵyn-súrgininiń bar qııametin bastan ótkerip, túrmeler men lagerlerde kórsetilgen azaptaý men qınaýdyń bárine shydap, qashan jazyqsyz atylyp ketkenge deıin san salaly qyrýar jumysty bir ózi tyndyr­ǵan Ahmet pen keıingi beıbit zamanda jaıly kabınette sondaı jumystyń birin ǵana atqaryp, jaqsy jetistikke jet­ken ataq­tylarymyzdy bir deńgeıde baǵa­lap, bir deńgeıde qurmettep júrgenimiz tolyq aıǵaq. Elimizdiń Táýelsizdik al­ǵanyna otyz jyldan asa ýaqyt ótse de, áli kúnge damyǵan ózge ozyq elderdiń qataryna ilige almaı, kúıbeń tirliktiń kóleńkesinde ózara talasyp, ýlap-shýlap júrgenimiz de sonyń saldary. Bul – bizdiń buǵan deıingi birneshe ǵasyr­lar­ǵa sozylǵan bodandyqtyń buǵaýynda ózimizshe oılap, ózimizshe is tyndyrýdan birjola qalyp, tek otarlaýshylar­dyń aıtqanymen júrip, berilgen tapsyrmasyn oryndaýǵa ǵana mashyqtan­ǵan tobyrǵa aınalǵanymyzdyń aıqyn belgisi edi. Úsh ǵasyrda qalyptasyp, qudiretin júrgizgen osy quldyq sana qazirgi tańda da erekshe ulyqtap, úlgi tutar Daralarymyzdy qapysyz taný­ǵa múmkindik bermeı keledi. Táýel­siz­diktiń ótken otyz jylynda, basqany bylaı qoıǵanda, ózimizben tegi bir túrik­terdiń Atatúrigi sekildi búkil qazaq aza­mattarynyń arasynan qazirgi zamanǵa saı uran tastap, halyqty birlikke uıy­typ, kóshbastar óz Ataqazaǵymyzdyń atoılap alǵa shyǵa almaı otyrǵany da sodan. Alaıda bizdiń bul pikirimizge keı­bireýlerdiń kelispeı: «aý, ana zamanda óziniń ataqty zamandastary, bu zamanda búgingi tobynan at ozdyrǵan daryndy urpaqtary Ahmetti ózgelerden erekshelep, «teńdesi joq dara tulǵa» dep daralap, soǵan oraı qazirgi tańda ony «Ult­tyń ustazy», «Ulttyń rýhanı kósemi», «Adam­gershildiktiń dıqany» dep atap, el bolyp qurmettep júrgen joqpyz ba!?. Budan artyq qandaı baǵalaý kerek?!.», – dep, ýáj aıtyp, óre-túregeletine de kúdik keltirmeımiz. О́ıtkeni bul da kóz kórip, qulaq estip júrgen shyndyq. Biraq bul baǵalaýlar – jalpy halyqtyq moıyndaý emes. Bul – Ahmetti zerttep, jete tanyǵan jekelerdiń ǵana pikiri. Qalǵandarynyki – osylardyń aıtqa­­nyn óz tanymynsyz jaıdaq qaıtalaý, attan­ǵa aıqaı qosqan kóp dúrmektiń dúbirli jańǵyryǵy. Eger bulaı bolmaı, qazirgi aıtyp júrgenimizdeı: búkil qazaq Ahmet Baıtursynulyn «ULT USTAZY» dep tanyp, ózderiniń shákirttigin moıyndaǵan bolsa, onda keń baıtaq dalamyzdyń qaı túkpirine barsańyz da oǵan degen shákirttik qurmettiń belgisi aıqyn sezilip turar edi ǵoı. О́ıtkeni ol jekelegen bireýlerdiń, bolmasa, belgili bir óńirdiń adamdarynyń emes, tutas ulttyń ustazy ǵoı...

О́zge jurttyń Ahmet sekildi birdiń biregeıi emes, qatardaǵy kóp tanymal tulǵalarynyń ózine jasaǵan urpaq­tyq izet-qurmetin kórgende eriksiz oıǵa qala­syń. Olar tulǵalarynyń kindik qany tam­ǵan jerin kıe tutyp, táý etedi. Al biz­diń, basqany bylaı qoıyp, qatardaǵy tany­maly tulǵalardyń biri emes, ózimiz erek­shelep: «ult ustazy», «ulttyń rýhanı kósemi» dep ardaqtaǵan Ahmetimizdiń týǵan jerine degen izet-qurmetimiz qan­daı?!. Buǵan qatysty biz aıtsaq uzań­qyrap ketermiz, onyń ornyna foto-derek­ter sóı­lesin, zerde kózimen úńile qarańyz:

Mynaý:

Bul kúnde aýdan ortalyǵynan 110 shaqyrym shalǵaıda jatqan, ne tóselgen tas joly joq, ne ózgelerdeı paıdalanyp jatqan gazy joq, ne búkil eldi álem tirliginen habardar eter ınterneti joq, qysqasy, sanda bar da sanatta joq týǵan aýylynyń qazirgi kórinisi.

Mynaý:

Ákesi men baýyrlarynyń zıraty.

(Sýretterdiń bári 2022 jyldyń aqpan aıynda atamyzdyń 150 jyldyq mereıtoıyna daıyndyqqa oraı Aqkólge barǵan oblys ákiminiń Ahmet aýylynyń turǵyndarymen kezdesýi kezinde túsirilgen tilshi materıalynan alyndy).

Mine, bul kúnde ózimizdiń jabyla «ulttyń ustazy» dep ulyqtap, «ult­tyń rýhanı kósemi» dep basshy etken, «adamgershiliktiń dıqany» dep dá­riptep júrgen, birdiń biregeıi Ahmet atamyzdyń týǵan aýylynyń, kindik qany tamǵan kıeli jeriniń qazirgi kóri­nisi, boıamasyz foto-kóshirmesi osyndaı. Muny kórgen ult perzentteriniń kókireginde qandaı sezim týyndaıdy: maqtanysh pa, qorlaný ma, ony árkimniń óziniń eldik tanymyna, azamattyq pa­ıym-parasatyna qaldyraıyn. Meni mazalaıtyn oı mynandaı: Qazirgi álem­dik saıası-áleýmettik jaǵdaıdyń tu­raq­syzdyǵyna qaraı «birligi beriktiń – irgesi berik» degen qaǵıdaǵa saı ár ha­lyq ózderiniń geografııalyq ornalasýyna, etnıkalyq baýyrlastyǵyna oraı ózara birigip, ortaq odaq qurǵany, qu­ryp jatqany málim. Mysalǵa aıtalyq, aldaǵy qyrkúıek aıynda ótetin Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıyna túrki dúnıesiniń iri tulǵalary kelip, saltanatty jıynnan soń, bizdiń eldiń basshysyna: «Prezıdent myrza, qurmetterińizge rahmet, «túrkologııa­nyń atasy» atalǵan Ahmet atamyz bárimiz­ge ortaq qoı. Endi osy sátti paıdalanyp, atamyzdyń týǵan aýylyna baryp, kindik qany tamǵan kıeli jerdi kórip, topyraǵyna táý etip qaıtsaq», –  dep ótinish bildirýi bek múmkin ǵoı. Mundaı ótinishke qarsylyq bolmasy taǵy anyq. Sonda barǵandarǵa qalasaq ta, qalamasaq ta, amalsyz joǵarydaǵy fotoda beınelengen aýyldy, atamyz dúnıege kelgen úıdi, áýlettiń zıratyn kórsetýge týra keleri sózsiz. Sonda deımin-aý, mereıtoıdyń saltanatty jıynynda atamyzdyń sonaý alasapyran zamanda adam tózbes azaptyń, jan shydamas qorlyqtyń nebir sumdyǵynyń zardabyn bastan keshkenine qaramastan, halqynyń azattyǵy jolynda «bir ulttyń talaı urpaǵynyń qolynan kele bermeıtin sharýany bir ózi tyndyryp», bolmaıtyndy boldyrǵan jankeshti erligin estip, soǵan tańdana tamsanyp, kórýge qumartyp kelgen mártebeli meımandar bizdiń el týraly ne oılaıdy?!. Olardyń: «ıapyraı-aı qazaq baýyrlarymyz sózde aspandaıtyn, iste uıattan jasqanbaıtyn elge aınalǵan ba» dep qaıran qalmasyna kim kepil. Sonda ózi bastap alyp kelgen qonaqtarynyń kóńil kúıindegi osyndaı ózgeristi kórip, mánisin búkil bolmysymen sezingen bizdiń Prezıdentimizdiń amalsyz jerge qaraýdan basqa sharasy bar ma?! «Uıattan adam ólmes, saǵy synar» deıdi dana halyq.

Sebepsiz saldar joq. Osynyń bári áńgi­meniń álqıssasynda aıtylǵan: «Ba­ryn baǵalaı bilgenge baq qonady» degen ejelgi babalar sóziniń túptórkinin óz máninde tanyp, biliktilikpen baǵalaı al­maǵanymyzdan ba degen oı keledi. Bodan­dyq buǵaýynan qutylyp, azattyq alǵa­nymyzǵa shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de Ahmet atamyzdyń jolyn qýyp, el mereıin arttyrar búgingi kún­niń ahmetteriniń tóbe kórsete almaı júr­geni de sonyń saldary emes pe eken?!. Qalaıda el bolyp oılasý qajet sekildi.

Oılan Qazaq! Oılanbasqa bolmaıtyn kez keldi!..

Qoıshyǵara SALǴARAULY