Sergitkish sýsyndar: sergite me, esirte me?

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my durys tamaqtanbaý úlken jahan­dyq máselege aınalǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp otyr. Aıtalyq, búginde álem bo­ıynsha ál bermeı kele jatqan aýrýdyń eki túri bar. Onyń birinshisi qaterli isik bolsa, ekinshisi – júrek qan tamyr aýrýlary. Jahandyq uıym osy eki derttiń de negizgi sebebi tamaqqa baılanysty ekenin aıtady. Iаǵnı ólim-jitimniń 60 pa­ıyzy, naýqasqa shaldyǵýdyń 80 paıy­zy durys tamaqtanbaýdan týyndaıdy. Aı­nalyp kelgende, durys tamaqtaný – adam densaýlyǵynyń kepili. Qarańyz: densaýlyqtyń 53 paıyzy – adamnyń ómir súrý saltyna, sonyń ishinde 18 paıyzy – syrtqy orta faktorlaryna, 20 paıyzy – adamnyń genetıkasyna, al tek 5-10 paıyzy ǵana dárigerlerdiń qolynda eken. Halyqtyń «tańǵy asty óziń ish, túski asty bóle ish, keshki asty jaýyńa ber» degeni osydan qalsa kerek.

Qazirgi tańda Qazaqstan – salamatty tamaqtaný rejimin saqtamaıtyn el­derdiń qatarynda. Densaýlyq saqtaý mı­nıstri Ajar Ǵınııattyń sózine qa­ra­ǵanda, elimizde sońǵy jyldary qant dıabetine shaldyqqandardyń qatary kúrt kóbeıgen. Bul aýrýǵa da durys ta­maq­tanbaý, quramynda qanty kóp sýsyn­dardy jıi tutyný sebep bolyp otyr. Sondyqtan mınıstrlik aýrý kórsetkishin tómendetý maqsatynda qant qosylǵan sý­syndarǵa aksızder engizýdi qolǵa al­maqshy jáne durys tamaqtaný ashanasy, paıdaly taǵamdar dúkeni sekildi arnaıy baǵdarlamalardy júzege asyrmaq.

Kez kelgen taǵamdy nemese sýsyndy mólsherden kóp ishse zııan ekeni belgili. Muny dıetologter jıi eskertedi. Biraq mamandardyń keńesine qulaq asyp júr­gen adam shamaly. Jurt tátti jáne ser­gitkish sýsyndardyń kóp zııany joq dep oılap, beı-bereket ishe beredi.

«О́nimniń japsyrmasynda kórsetil­gen quramǵa sensek, kóptegen alkogolsiz sýsynda shyryndar, emdik shópterdiń sy­ǵyn­dylary, dárýmender men sergitetin zattar bar dep kórsetilgen. Bul sýsyndar bulshyqet belsendiligin ýaqytsha yn­talandyrady, serotonın arqyly kóńil kúıdi kóteredi, shóldi, tipti ash qa­ryndy qysqa ýaqytqa basady jáne biraz ýaqyt rahat sezimin týdyrady. Ener­getıkalyq sýsyndardyń quramyna kiretin saharoza men glıýkoza kofeınmen birge uıqyshyldyq pen sharshaý sezimin kúrt tómendetedi, júrek soǵysyn jyldamdatady jáne adamǵa shamadan tys júktemeni jeńýge kómektesedi. Alaı­da tanymal sýsyndardyń paıdasy osy­men aıaqtalady», deıdi Nur-Sul­tan qa­lasynyń Sanıtarııalyq-epıdemıo­logııa­lyq baqylaý departamentiniń mamandary.

Mekemeniń resmı saıtyna jarııalaǵan málimetke súıensek, alkogolsiz sýsyndardan, onyń ishinde energetıkalyq sýsyndardan naqty zııan bar. Mysaly, ony únemi qoldaný adam aǵzalarynyń patologııasyna, tis emaliniń buzylýyna jáne tez salmaq qosýǵa, qant dıabetine, gıpertonııaǵa, aterosklerozǵa jáne bas­qa aýrýlarǵa alyp keledi.

Departament mamandary bıylǵy ónimderdiń qaýipsizdigin baqylaý aıasynda ımporttyq jáne otandyq óndiristen shyqqan alkogolsiz sýsyndardyń 63 úlgisine, onyń ishinde energetıkalyq sýsyndardyń 23 úlgisine saraptama júrgizgen. Zerthanalyq zertteýlerdiń nátıjesi ımporttyq óndiristiń 12 sý­syn synamasy, onyń ishinde 5 ener­ge­tıkalyq sýsyn synamasy Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń tehnı­ka­lyq reglamenti talaptaryna sáıkes kel­meıtinin anyqtaǵan. Mysaly, Mon­ster Ultra Can, «Monstr», «Enerdjı Ýltra» energetıkalyq sýsyndary men «Natahtarı» lımonadynyń quramynda natrıı benzoaty konsentrasııasynyń 1,1-den 1,2 esege artqany anyqtaldy. «Natrıı benzoaty – benzoı qyshqylynyń natrıı tuzy, basqasha aıtqanda, E-211 konservantynyń taǵamdyq qospasy. Bul qospa tamaq ónerkásibinde sınte­tı­kalyq konservant retinde keńinen qolda­ny­lady, bakterııalardyń kóbeıýine, zeńniń, toksınderdiń paıda bolýyna jol bermeıdi, sondyqtan ónimniń ja­ramdylyq merzimin arttyrý úshin jıi qoldanylady. Ol kóbinese et ónim­derine, balyq konservileri men ýyl­dyryqqa, maıonezge, ketchýpqa, kon­dı­terlik ónimderge, djemder men mar­melad­tarǵa, gazdalǵan sýsyndarǵa, alko­golsiz syra men alkogoldi ishim­dikterge qosylady. Bul qospa aǵzaǵa zııan ákeledi», deıdi departament mamandary. Olardyń aıtýynsha, E-211 konservant konsentrasııasynyń artýy allergııalyq reaksııalardy týǵyzady. Quramynda E-211 bar ónimderdi S dárýmeni bar ónim­dermen birge qoldanýǵa múldem bolmaıdy. О́ıtkeni natrıı benzoaty men askorbın qyshqylynyń ózara árekettesýi ke­zinde benzol paıda bolady da bul aǵzada qaterli isikterdiń damýyna, paıda bolýy­na ákelýi múmkin.

Jalpy, energetıkalyq sýsyndardyń quramynda adam aǵzasyna qaýipti basqa da hımıkattar qosylǵanyn mamandar aıtyp júr. Ǵalamtordaǵy ashyq derek­ke sensek, mundaı sergitkish sýsyn­dar­dy XX ǵasyrdyń 60-jyldary Vetnam­da soǵysqan amerıkalyq jaýynger­ler­diń moraldyq jáne áskerı rýhyn yntalandyrý úshin AQSh oılap tapqan eken. Biraq bul sýsyndardy kúnde lıtr­lep ishken áskerlerdiń arasynda bas aýrýy, mı, ba­ýyr isigi kúrt kóbeıgen. Jaýyngerlerlerdi sergitýdiń ornyna ser­geldeńge túsirgen sýsyndy keıin paı­da­lanýǵa tyıym salǵan.

Elordanyń sanıtarlyq mamandary da adamǵa ýaqytsha qýat beretin sýsyndardy paıdalaný barysynda abaı bolýǵa shaqyrady. Alkogolsiz sal­qyn sýsyndardy tańdaý kezinde onyń tań­balaý kodyna, jaramdylyq merzimine, saqtaý sharttaryna nazar aýdarý qajet. О́ndirýshisi, shyǵarylǵan kúni men ja­ramdylyq merzimi kórsetilmegen sýsyn­dardy satyp almaǵan jón. «Mundaı ónimderdiń kóbi jalǵan taýar bolyp shy­ǵady. Sondyqtan ónimniń saqtaý jáne tańbalaý sharttarynda buzýshylyqtar bolsa, olardyń talapqa saı ekenin rastaıtyn qujattardy talap etý kerek. Eger mundaı qujat sizge usynylmasa, onda aýmaqtyq sanıtarııalyq-epıdemıolo­gııalyq baqylaý organdaryna: 57-60-56, 57-60-59 telefondaryna habarlasyńyz nemese astana.dooz@gmail.com poshtasyna aryz-shaǵym joldaýǵa bolady, resmı saıtymyz: dkkbtu.nur-sultan@dsm.gov.kz», deıdi departament mamandary.

Durys tamaqtaný máselesin zerttep júrgen belgili professor, medısı­na ǵylymdarynyń doktory Erbolat Dálenov te dúken sórelerinde satylatyn sýsyndardy jıi qoldaný zııan ekenin aıtady. Tipti paıdaly delinetin mıneraldy sýsyndy da shekten tys kóp ishse, aǵzaǵa salmaq túsiredi. «Mysaly, mıneraldy sýsyndar ne úshin shyǵarylǵan dep oılaısyz? Belgili bir aýrýǵa em retinde qoldaný úshin. Onyń da mólsheri bar. Al bul sýsyn túrin shamadan kóp paıdalaný ót pen nesep jolynda, baýyrda usaq tas, qum paıda bolýyna ákelip soǵatynyn esten shyǵarmaý qajet. О́ıtkeni mıneraldyq sýdyń quramynda mıneraldyq zattar jaı sýdan qaraǵanda eki-úsh ese artyq bolady. Bul adam aǵzasyna aýyr tıedi», deıdi ol.

Professor sondaı-aq et pen gaz­dal­­ǵan sýsyn da bir-birine sáıkes kelmeı­ti­nin aıtady. О́ıtkeni mıneraldy gaz­dal­­ǵan sý ettiń syrtyn qorshap alady da qory­tylýyna kedergi keltiredi. «Sondyqtan múmkindik bolsa, gazsyz sý ishý kerek. Al sháıdi taǵamǵa deıin bir saǵat buryn nemese taǵamnan keıin bir saǵattan soń ishken jón», deıdi maman.

Jalpy, quramynda kofeıni bar jáne sergitkish sýsyndardy qoldanýǵa kóp elde tyıym salynǵan. Mundaı sýsyn túri belgili bir tártippen ǵana satylady. Qazaqstanda da osydan birneshe jyl buryn mektep ashanalarynda gazdal­­­ǵan sýsyndardy satýǵa tyıym salyndy. Keleshekte bul ónimniń jarnamasyna shek­teý engizý, energetıkalyq sýsyn­darǵa aksız engizý, azyq-túlik óniminiń qaýipsizdigi týraly tehnıkalyq reglamentke túzetýler engizý sekildi ózgerister elimizde de qoldanylýy múmkin. Biraq ázirshe bul – ýaqyt enshisindegi másele.