Saılaý júıesi: Senim men selqostyq

Saıası orta qalyptasady

Bul máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda kóterip, saılaý júıesin jańǵyrtýdy tapsyrǵan bolatyn. Sebebi kópshilik depýtattarǵa sený bylaı tursyn, tanymaıdy da. Májilis depýtattary óz aldyna jergilikti atqarýshy bılik turǵyndarmen durys baılanys ornatpaǵan. Saldarynan halyq saılaýǵa selqos qaraıdy. Ár da­ýystyń mańyzdy ekenine senbeıdi. Osy­laı degen Prezıdent aralas saılaý júıesine kóshýdi usynǵan bolatyn.

– Saılaýdyń osy tásiline oralý biz úshin óte mańyzdy. Bul qadam – partııa­lar­dyń Májilis pen máslıhatqa ótý shegin tómendetý úshin osyǵan deıin qabyldanǵan sheshimniń zańdy jalǵasy. Budan bylaı majorıtarlyq júıe boıynsha árbir aımaq Parlamenttiń tómengi palatasyna óziniń keminde bir depýtatyn saılaı alady. Jańa úlgi kózqarasy ártúrli azamattardyń Májiliske kelýine múmkindik beredi, – degen edi Memleket basshysy.

Osylaısha, budan bylaı Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy – proporsıonaldy (partııa atynan), 30 paıyzy majorıtarlyq negizde jasaqtalady. Demek úmitkerdiń qandaı da bir partııada bolýy mańyzdy emes. Tikeleı saılanady. Oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalar máslıhattarynyń saılaýyna da aralas úlgi engizildi. Aýdandar men qalalardaǵy saılaý tolyǵymen majo­rı­tar­lyq júıege kóshti. Iаǵnı ár depýtat tikeleı saılanady. Bul básekeli saıası orta qalyptastyrý úshin mańyzdy. Endigi jerde el aldynda bedeli bar jańa tul­ǵa­lard­yń saıasatqa kelýine jol ashyl­maq.

Búginde Májilis depýtattary, oblys ákimi bastaǵan jergilikti atqarýshy bılik ókilderi shalǵaı aýyldarǵa atbasyn buryp, turǵyndardyń usynys-tilegine qulaq túrgen. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń kózdegeni de sol. Osylaısha, bılik pen halyqtyń arasyndaǵy altyn kópir nyǵaıa túsýde. Aldaǵy saılaýlarda daýys berýshilerdiń úlesi artyp, turǵyndar Jańa Qazaqstandy gúldendirýge belsendi atsalysady degen senim mol.

Aýyl ákimderin saılaǵannan utarymyz ne?

О́tken jyly elimizde tuńǵysh ret aýyl ákim­deri tikeleı saılanyp, turǵyndardyń bel­sendiligimen este qalǵan edi. Jańa for­matta uıymdastyrylǵan saıası naý­qan tıimdiligin dáleldedi. Tańdaý tur­ǵyn­dardyń ózine berilse, kez kelgen tur­ǵyn óz aýylynyń bolashaǵyna beı-jaı qa­ra­maıtynyn ańǵardyq. Kópshiliktiń kút­keni de sol.

Áý basta bul tyń tetik jiti saralanyp, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy halyqqa Joldaýynda aýyl jáne kent ákimderi tikeleı saılanýǵa tıis degen tapsyrma bergen bolatyn. Sonyń negizinde keıbir zańnamalarǵa ózge­ris­ter engizilip, elimizde buryn-sońdy bol­maǵan saıası naýqan ótkizilgen edi.

Buǵan deıin aýyl ákimin halyqtyń ókili bolyp sanalatyn jergilikti máslıhat depýtattary saılasa, budan bylaı jurt­shy­lyq elge basshylyq etýge laıyq azamatty ózi tańdaıdy. Mundaı júıe da­ýys berýshilerge de, ákim «kreslosynan» úmitkerlerge de tańsyq dúnıe bolǵany ras. Jańa úlgidegi aýqymdy reforma ótedi degennen beri atqarýshy organdar men kandıdattar óz aldyna, turǵyndardyń ózi de qobaljyǵany ras. Sarapshylardyń aı­týynsha, kez kelgen jańa bastamada qatelik, jobaǵa jatsyný bolady. Biraq bul reforma durys ári der kezinde iske asty. Utymdy sheshim! «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy osy­laı júzege asýǵa tıis. Bılik pen qoǵam ara­­synda nátıjeli dıalogtyń bastalǵany qýantady.

«Toıdyń bolǵanynan boladysy qy­zyq» demekshi, saılaý ótti. Boıaýy sińdi. Jańa ákimder jyly oryndaryna jaı­ǵas­ty. Búginde úıip-tókken ýádeler oryndalyp jatyr ma?

Saılaýdan keıin kóptegen aýyldyń turǵyndary ózderi saılaǵan ákimmen birlesip, týǵan jerin kórkeıtý josparyna kirisip ketti. Shaǵyn aýyldyń bıýdjeti eldi mekendi abattandyrý jumystarynan ári aspas. Úlken jobalardy júzege asyrýǵa oblystyq, respýblıkalyq qazynadan qomaqty qarajat bólinip, ár aýylda qyzý ómir jalǵasýda. Jasyratyny joq, keıbir aýyldarda negizgi máseleler áli kúnge deıin sheshilmeı keledi. Qarajat bólinse de, merdigerlerdiń salǵyrttyǵy saldarynan sýmen qamtý jobalary toqtap turǵan jaıttar kezdesedi. Joba aıaqtalsa da, úıge sý durys jetpeıtin faktiler de az emes. Bizdiń mysal keltirgenimiz sý máselesi ǵana. Aýyl ákimderi saılaýǵa deıingi ýádesin umytpaýǵa tıis. Ýáde oryndalmasa, senimge selkeý túsip, saılaýshylardyń belsendiligi tómendep ketpeı me?

Ne desek te, aýyl ákimderiniń saılaý ıdeıasy demografııalyq qoǵamdy qa­lyp­tastyrýǵa oń áser etkenin sezine bas­tadyq. Alysqa barmaı-aq, kúni keshe Jetisý oblysy Eskeldi aýdany Kókjazyq aýylynyń turǵyndary bas kóterdi. Olar jergilikti ákimniń qyzmetten ketýin talap etip otyr. Aýyldaǵy aǵaıynnyń aıtýynsha, aýyldyq okrýg ákimi Saǵadı Taldybaev 20 jyldan beri ákim qyzmetin atqa­ryp keledi. Minsiz atqarsa bir jón, ta­ǵaıyndalǵannan beri jumysynyń ná­tı­jesi kórinbeıdi. Aýylda ınternet usta­maıdy. Kósheler, joldar men balalar alańdarynda jaryq ta joq. «Ol bizdi tyńdamaıdy. Ákim kreslosynda 20 jyldan astam ýaqyt otyr, biraq aýyz toltyryp aıtar jumysy joq. Bizge jaqyn kórshi aýyldarda ınternet bar. Bul másele kóterilgennen beri 3-4 jyl ótti, bizge tek ýáde berip keledi. Ákimniń otstavkaǵa ketýin talap etemiz», deıdi jergilikti turǵyndar.

Qoryta aıtsaq, aýyl ákimderiniń saı­laýy – demokratııalyq qoǵamǵa nyq qa­dam. Qala berdi, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń is júzinde oryndalýynyń aıqyn kórinisi. Saıası naýqannyń qorytyndysyna kóz júgirtsek, aýyl turǵyndarynyń jo­ǵa­ry ­belsendiligi baıqalady. Bul – aza­mat­tardyń ózi týǵan mekenniń taǵ­dy­ryna beı-jaı qaramaıtynyna dálel bola alady. Buǵan deıin turǵyndar ákimniń ju­my­sy­na qanaǵattanbasa, ony taǵa­ıyn­da­ǵan ókilderdi kinálaıtyn edi. Endigi jerde ákimd­i ózderi saılaǵan aǵaıynǵa da artylar júk aýyr.

Saılaýǵa qatyspaý – elińniń eldigin elemeýiń!

Kez kelgen saılaý ótetini aldyn ala belgili bolady. Mańyzdy naýqanǵa daıyndyq jumystary erte qolǵa alynady. Daýys berý kúni uıymdastyrýshylar aq ter, kók ter bolyp jantalasyp júr­geni. Memlekettiń bolashaǵyna beı-jaı qaramaıtyn turǵyndar da tańnan tań­da­ýyn jasap, belsendilik tanytady. Muny aıtyp otyrǵanymyz, «Úkimet jaman. Saılaý ótirik. Bári sheshilip qoıǵan» dep aqylsynatyn top bar. Elimizdiń Ánurany shyrqalyp, mańyzdy is-shara bastalǵanda mamyq tóseginen turýǵa erinetinder keıin eldi damytý jaıly áńgime aıtyp otyrady.

Daýys berýge nıet bolsa jetkilikti. Densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty ýchas­ke­ge kele almaıtyn azamattarǵa olardyń ótinishi negizinde komıssııa músheleri úılerine barady. Tipti ýaqytsha ustaý ızo­lıatorlarynda daýys berý orny qaras­tyrylǵan. Sonda temir tordyń ar ja­ǵyn­daǵy azamattyń ózi tańdaý jasap jat­qanda tepse temir úzetin azamattyń daýys berýden qalys qalýy qanshalyqty aqylǵa syıymdy? Saılaý ýchaskelerine aǵylǵan jurttyń bári aqymaq emes shyǵar. Saılaýǵa qatyspaıtyndardyń deni qıt etse Úkimetti jamandaıtyn, eńbek etýge áli kelse de áli kúnge deıin ata-anasyna masyl bolǵan jandar. Olarsyz-aq Qazaqstan jańǵyrady! Dese de, elińniń kórkeıýine úles qosyp, araıly kúnderdi kóppen birge qarsy alǵanǵa ne jetsin?!

Jalpy, kez kelgen daýys berýshi mem­le­kettik qyzmet salasynda eńbek et­pese de el basqarý isine aralasyp jat­qa­nyn esten shyǵarmaǵan jón. Ár adam jeke azamat retinde jergilikti máslıhattar, parlament depýtattary men eldiń prezıdentin saılaý arqyly tańdaý jasaý quqyǵyna ıe. Bul azamattyń memleketti basqarý salasyna tikeleı aralasýy bolsa, ózi saılaǵan ókili retinde sol depýtattar nemese prezıdent arqyly memleketti basqarý salasyna aralasýy janama qatysý bolyp sanalady.

Qazaqstanda saılaýǵa barý nemese barmaý ár azamattyń jeke tańdaýy. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» zańnyń 3-baby, 3-tarmaǵyna sáıkes Respýblıka azamattarynyń saı­laýǵa qatysýy erikti. Azamatty saılaý­ǵa qa­tysýǵa nemese qatyspaýǵa májbúrleýge, sondaı-aq onyń erkin bildirýdi shekteýge eshkimniń de quqyǵy joq. Dese de mem­le­ket­tik mańyzy bar sharýalar aı­qyn­dalyp jatqan sátte úıde qol qýsyryp otyrǵan jaramas.

Ústemdik qurǵan úsh tásil

Saılaý – halyqtyń ashyq nemese jasyryn daýys berý arqyly ózi ómir súretin ortany basqarýshy, halyqtyń atynan ókil­dik etýshi tulǵany tańdaý jáne oǵan óki­lettilik berý úderisi. Al ókilettik al­ǵan tulǵalar memlekettik mańyzdy máselelerde halyqtyń atynan ókildik etip, onyń múddesin qorǵaýǵa mindetti.

Qa­zaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııa­synyń 3-babynda «Memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq. Ha­lyq bılikti tikeleı respýblıkalyq refe­rendým jáne erkin saılaý arqyly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy memlekettik organdarǵa beredi» dep jazylǵan. Saılaý arqyly halyqtyń memleketti basqarý salasyna aralasýy álemdegi kóptegen halyqaralyq shartpen bekitilgen. Atap aıtqanda, 1948 jylǵy 10 jeltoqsanda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda qabyldanǵan «Adam quqyǵynyń jalpyǵa ortaq deklarasııasynyń» 21-babynda «Árbir adam óz memleketin basqarýǵa tikeleı jáne erkin tańdalǵan ókilderi arqyly aralasýǵa quqyly» dep jazylǵan. Sonymen qatar Adam quyqyqtary jáne negizgi bostandyqtaryn qorǵaý týraly konvensııa, Adam jáne halyqtardyń quqyqtary týraly Afrıka hartııasy, Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq pakt jáne taǵy basqa kóptegen memleket ratıfıkasııalaǵan halyqaralyq quqyqtyq kelisimsharttar adamdardyń saılaý quqyǵyna qatysty tańdaý quqyǵyn moıyndaıdy.

Álemde keń taralǵan qaǵıdaǵa sáıkes, azamattardyń saılaýǵa qatysty quqyǵy belsendi jáne báseń bolyp ekige bólinedi. Qazaqstan Respýblıkasy Saılaý týraly zańynyń 4-babynda bul uǵymdarǵa bylaısha baǵa berilgen. «Jalpyǵa birdeı belsendi saılaý quqyǵy – Respýblıkanyń on segiz jasqa jetken azamattarynyń tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattarǵa qaramastan, saı­laýda daýys berýge qatysý quqyǵy», al «Báseń saılaý quqyǵy – Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Qazaqs­tan Respýblıkasy Parlamentiniń, máslı­ha­ty­nyń depýtaty nemese jergilikti ózin-ózi basqarý organyna múshe bolyp saılaný quqyǵy» dep anyqtama berilgen.

Saılaý týraly tilge tıek etilgen termınder qarapaıym halyqtyń bárine birdeı uǵynyqty bolmaýy múmkin. Jal­py, saılaýdyń álemde keń taralǵan negiz­gi úsh túri bar. Olar: majorıtarlyq, pro­por­sıo­naldyq jáne gıbrıdtik júıe.

Majorıtarlyq saılaý júıesinde kandıtattar partııa atynan emes jeke tulǵa retinde saıysqa shyǵady. Eń kóp daýys jınaǵan kandıdat máslıhatqa nemese parlamentke depýtat atanady.

Al proporsıonaldyq saılaý júıe­sin­de elektorattar jekelegen kan­dı­datqa emes partııaǵa daýys beredi. Par­tııa­lardyń daýysqa túsý reıtıngisine qa­raı parlament pen máslıhattan oryn sany bólinedi. Ol oryndarǵa kimder baratynyn partııanyń ózi ishki tártippen tańdaıdy. Sondaı-aq aralas saılaý júıesi de bar ekenin aıta ketken jón. Bul – majorıtarlyq-proporsıonaldyq saılaý júıesi. Iаǵnı depýtattardyń jartysy partııalyq tizimmen, qalǵany jeke kandıdattar arasynda ótetin báseke nátıjesinde anyqtalady.

Gıbrıdtik saılaý júıesi majorı­tar­lyq jáne proporsıonaldyq saılaý júıeleriniń sıntezi, ıaǵnı kandıdattardy majorıtarlyq júıedegideı saılasa, olardy usyný jaǵy proporsıonaldyq saılaý júıesine sáıkes resimdeledi.

Júıeni jańǵyrtý jalǵasady

Taıaýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq saılaý ko­mıs­sııa­synyń tóraǵasy Nurlan Ábdirovti qabyldady. Prezıdentke Ortalyq saılaý komıssııasynyń saılaý júıesin je­til­dirýge qatysty atqarylyp jat­qan jumystar jáne Qazaqstannyń saı­laý organdaryn kásibı turǵydan kú­sheı­­tý ádisteri jóninde baıandaldy. Sonymen qatar aýdandyq mańyzy bar qalalardyń, aýyldardyń, kentterdiń, aýyldyq okrýgterdiń ákimderin saılaý naýqanyn ótkizýge qatysty óńirlerdegi saılaý organdarynyń jumysy týraly aıtyldy. Kezdesý qorytyndysy boıynsha Prezıdent Ortalyq saılaý komıssııa­syna saılaýaralyq úderisterdiń zańǵa sáıkes tolyq ashyq bolýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy.

Buǵan deıin Sıfrlyq damý, ınnovasııa­lar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın saılaý prosesin tolyqtaı sıfrlandyrý múmkindigine baǵa bergen bolatyn.

«Keleshekte ýchaskege tirkeý men shy­ǵa­rýdy onlaın jasaýǵa bolady. Bul pro­sess kúrdeli emes. Ol úshin tehno­lo­gııa­lyq turǵydan daıyndyq bolýǵa tıis. Ortalyq saılaý komıssııasy da da­ıyn­dalýy qajet. Prosesterdi birneshe qyry­nan zerdeleý de kerek. Daýys berý pro­sesiniń ózin ǵana emes. Biz bárin túgel avtomattandyra alamyz. Al baıqaýshylar qalaı qadaǵalaıdy ony? Iаǵnı daýys berý prosesiniń birneshe qyry bar. Baı­qaý­shy bir adamnyń qaǵazdy alǵanyn, qol qoıǵanyn, nómirlegenin kóredi. Al elektrondy túrde munyń bári qalaı uıym­dastyrylady? Sıfrlandyrýshy re­tinde bizdiń daıyn ekenimiz túsinikti. Biraq másele basqada. Búkil prosesti sıfrlandyrǵan tym bolmaǵanda bir eldi atańyzdarshy. Daýys berý prosesin halyqaralyq ádister turǵysynan da zerdeleý kerek. О́ıtkeni tek sıfrlandyryp, endi osylaı bolady dep aıta almaımyz. Prosedýranyń ózin elektrondy túrde jasaý qıyn emes. Alaıda búkil halyqaralyq qoǵamdastyq ony rastaıtyndaı etip jasaý kerek», degen edi Baǵdat Mýsın.

Qoryta aıtsaq, azamattarmen keri baı­lanys arqyly olardyń senimine ıe bolý óte mańyzdy. Qoǵamdyq máselelerdi talqylaýlarda pikiri eskerilmegen aǵaıyn ózin qoǵamnan bólek sezinip, saılaý sııaqty mańyzdy sharalarǵa senimsizdikpen qaraýǵa eti úırenip ketetinin esten shyǵarmaǵan jón. Atqarýshy bılik turǵyndarmen baıan­dy baılanys ornatsa, saılaýshylardyń úles salmaǵy artatynyna kúmán joq.