Birikken Ulttar Uıymy kelisimdi bes aıǵa sozylǵan qarýly qaqtyǵystaǵy úlken dıplomatııalyq jeńis dep sanaıdy. Eksportty qalpyna keltirý Ýkraına úshin de, búkil álem úshin de mańyzdy. О́ıtkeni astyq eksportynyń toqtaýy álemdik azyq-túlik qaýipsizdigine qaýip tóndiredi.
VVS tilshisine bergen suhbatynda BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh qazirgi kelisim osy ýaqytqa deıin atqarǵan jumystarynyń ishindegi eń mańyzdysy ekenin málimdegen.
BUU tarapy kelisimniń tezirek oryndalatynyna úmittenip otyr. Senbiden bastap Ystambulda barlyq taraptyń qaýipsizdigi men talaptarǵa sáıkestigin qamtamasyz etetin úılestirý ortalyǵy quryla bastaıdy. Uıym sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha, tasymaldaý shemasyn retteý birneshe aptaǵa sozylýy múm-
kin.
Resmı Kıev kelissózder kezinde Reseımen tikeleı kelisimge qol qoıýdan bas tartty. Onyń ornyna eki kelisimshart jasaldy. Birinshisine – Ýkraına, Túrkııa jáne BUU, ekinshisine – Reseı, Túrkııa jáne BUU qol qoıdy. Eki aıǵa sozylǵan kelisim 120 kúnge arnalǵan. Ystambulda BUU, Túrkııa, Reseı jáne Ýkraına sheneýnikteri jumys isteıtin úılestirý jáne baqylaý ortalyǵy qurylady. Eki jaq kelisse, onyń merzimi uzartylýy múmkin.
Qujatqa sáıkes, júkter tasymaldaǵan kemeler portqa kelgende Reseı olardy atqylamaýǵa tıis. Ýkraınalyq kemeler júk kemelerin teńizdiń mınalanǵan bóliginen alyp ótýge járdemdesedi. Túrkııa Birikken Ulttar Uıymynyń qoldaýymen laınerlerdi tekserip otyrady. Sóıtip, Reseıdiń qarý-jaraq tasymaldaý jónindegi qaýpin seıiltýge tıis. Reseıdiń astyq pen tyńaıtqyshty Qara teńiz arqyly eksporttaýyna ruqsat etiledi.
Reseı tarapy Ýkraına astyǵyn tasymaldaýǵa kedergi keltirip otyr degen álem elderiniń aıyptaýyn joqqa shyǵarady. Afrıkadaǵy birqatar buqaralyq aqparat quralyna bergen suhbatynda Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov muny «múldem negizsiz» dep málimdedi.
Áıtse de, kelisimge qol qoıylǵannan keıin Reseı áskeri Ýkraınanyń Odessa qalasyn zymyranmen atqylady. Jalpy, shaharǵa 4 raketa jiberilgen eken. Onyń ekeýin áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıesi atyp qulatqan. Qalǵan ekeýi portqa kelip túsken. Odessa – eldegi portty qalanyń biri. Euronews arnasynyń habarlaýynsha, portta kóp kólemde astyq bolǵan. Qudaı saqtap, qulaǵan zymyrandar astyq saqtalǵan qambaǵa tımegen. Biraq jarylys saldarynan taıaý mańdaǵy birneshe ǵımaratqa zardap kelgen kórinedi.
Reseı Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Marııa Zaharova Odessa portyna jasalǵan shabýyldy reseılikter jasaǵanyn rastady. «Kalıbr» zymyrandary Odessa portynyń áskerı ınfraqurylymyn qıratyp, Ýkraınanyń áskerı qaıyǵyn Kıev rejimi jaqsy kóretin mekenjaıǵa joǵary dáldiktegi soqqymen jiberdi», dep jazdy ol Telegram-kanalynda.
«Astyqty tasymaldaý jónindegi kelisimshart jasalǵannan keıin birden osyndaı oqıǵanyń bolýy bizdi qatty alańdatty. Alańdap otyrmyz, biraq kelisimge sáıkes óz mindettemelerimizdi oryndaýdy jalǵastyramyz. Kezdesýde taraptar arasyndaǵy yntymaqtastyqty sabyrly jáne shydamdy túrde jalǵastyrýdy jaqtaıtynymyzdy málimdedik», dedi Túrkııa qorǵanys mınıstri Hýlýsı Akar.
Aıta keterligi, búkil álem Anadolyǵa kóz tigip, aqjoltaı aqparatty kútkenine biraz bolǵan. О́ıtkeni Ýkraına bıdaıyn tasymaldaý atalǵan elge ǵana emes, shartaraptyń túkpir-túkpirin mekendegen halyq úshin óte qajet.
Ýkraınadaǵy soǵys bastalǵaly Qara teńiz arqyly astyq eksporttaýǵa qıyndyq týdy. Reseı áskeri Ýkraına porttaryn blokadaǵa alyp, bıdaı tıegen kemelerdiń emin-erkin júrýine kedergi keltirdi. Portty qalalarda shamamen 20 mıllıon tonna astyq qalyp qoıǵan kórinedi. Budan bólek, Kıev bıligi basqa da aýyl sharýashylyǵy ónimderin shetelge sata almaı qaldy.
Jalpy, Ýkraına astyǵy álemdik eskport naryǵynyń 10 paıyzyn quraıdy. Jyl saıyn pálenbaı mıllıon tonna bıdaıyn shetelge satady. El prezıdenti Volodımır Zelenskııdiń aıtýynsha, bıylǵy astyq jınaý maýsymynan keıin qambalardaǵy dándi-daqyldyń kólemi
75 mıllıon tonnaǵa jetýi múmkin. Árıne, bul soǵysqa deıingi kezeńmen salystyrǵanda áldeqaıda tómen. Degenmen osyny satýdyń, jetkizýdiń ózi ońaıǵa túspeıdi.
Sarapshylar soǵystyń kesirinen bıylǵy egin oraǵy kezinde ónim kólemi aıtarlyqtaı azaıatynyn aıtady. Máselen, jyl saıyn Ýkraına 86 mıllıon tonna astyq jınap alady. Chatham House saraptamalyq ortalyǵynyń azyq-túlik jónindegi sarapshysy Laýra Ýellesleıdiń sózine súıensek, bıyl Kıev osy kólemniń 30 paıyzyn ora almaı qalýy múmkin.
Ýkraına – kólemi jóninen álemdegi tórtinshi iri astyq eksporttaýshy el. Ádette, jer jahanda qoldanylatyn kúnbaǵys maıynyń 42 paıyzyn, júgeriniń 16 paıyzyn jáne bıdaıdyń 9 paıyzyn óndiredi. Soǵys saldarynan álemdegi eń iri eksporttaýshy Reseıde bıdaı eksporty tómendegen eken.
Batys elderi salǵan sanksııalar Reseıdegi aýyl sharýashylyǵyna baǵyttalmaǵan. Biraq Kreml bıligi batystaǵy memleketterdi saqtandyrý tarıfterin kóterip, tólemderge áser etý arqyly eksportqa kedergi keltirdi dep aıyptaıdy. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin tasymaldaıtyn reseılik kemelerge Eýropalyq odaq porttaryna kirýge tyıym salynbaǵan.
Sondaı-aq Ýkraına men Reseı Afrıka qurlyǵyna kóp kólemde dándi-daqyl jetkizedi. Afrıkalyq damý bankiniń málimetinshe, ádette, eki memleket Afrıka bıdaıynyń 40 paıyzdan astamyn qamtamasyz etedi. Degenmen soǵystyń kesirinen qara qurlyqqa 30 mıllıon tonna astyq jetpeı qalýy múmkin. О́z kezeginde mundaı jaǵdaı óńirdegi azyq-túlik baǵasynyń 40 paıyzǵa ósýine yqpal etti. Máselen, qazirdiń ózinde Nıgerııada makaron jáne nan sekildi negizgi ónimderdiń baǵasy 50 paıyzǵa kóterilgen.
Sonymen qatar Iemen ádette Ýkraınadan jylyna mıllıon tonnadan astam bıdaı ımporttaıdy. BUU málimetine súıensek, qańtar men mamyr aılaryndaǵy tasymal kóleminiń azaıýy Iemende un baǵasynyń 42 paıyz, nannyń 25 paıyzǵa qymbattaýyna ákelip soqqan. Ýkraına bıdaıynyń taǵy bir iri ımportshysy – Sırııada nan baǵasy eki esege ósti.
Bıdaıdyń halyqaralyq naryqtaǵy baǵasy kelisimge qol qoıylǵannan keıin shamaly arzandady. Alaıda Laýra Ýelleslı Ýkraınanyń astyǵy kóp kólemde tasymaldanbasa, Taıaý Shyǵys pen Afrıkanyń kóptegen eli ashtyqqa ushyraıtynyn alǵa tartyp otyr.
Qazirgi tańda Ýkraına astyqty Dýnaı ózeni, qurlyq arqyly tasymaldap jatyr. Biraq munyń kólemi júk kemelerine saı kelmeıdi. Sondyqtan mıllıondaǵan tonna bıdaıdy dittegen jerge jetkizý úshin áli de kóp ýaqyt kerek.
