Aıtýynsha, lıbretto jazatyn adam bolsa, operaǵa suranyp turǵan taqyryp. Sóıtsek, ol Ǵabıt Músirepovtiń «Qypshaq qyzy» degen pesasynyń oryssha aýdarmasy eken. Jýrnaldyń aty esinde joq. Ony ózimiz «Prostor» jýrnaly bolar dep topshyladyq. «Lıbrettony sen jaz» dep Qanat maǵan qolqa saldy. «Men kelistim, al mýzykasyn kim jazady? Kompozıtor kim bolady?» dep suradym. Ol: «Jazatyn adam bar. Ábdinurov degen kompozıtordy bilesiń be?» dedi.
Serikjan Ábdinurov degen kompozıtormen budan buryn Qaraǵandyda Qazaqstan kompozıtorlarynyń festıvalinde tanysqan edim. Onda ol Mádenıet jáne sport mınıstrliginde isteıtin. Qazirgi kezde osy Mýzyka akademııasynda ustaz eken. Men: «Ony bilem. Ol óndirip jazyp júrgen kompozıtorlardyń biri» dedim. «Endeshe, júr» dep, meni birden Serikjanǵa ertip bardy. Bizdiń tyǵyz baılanysymyz osylaı bastaldy.
Serikjan operanyń lıbrettosyn oqýǵa kirisip ketti. Operany «Qypshaq qyzy Appaq» dep ataıtyn boldym. Sonda muny Ǵ.Músirepovtiń izimen deımiz be? degen suraq týdy. Uly jazýshynyń pesasyn taýyp alyp oqyp shyqtym. Lıbretto janrynyń talaptaryna kelińkiremeıdi eken. Sodan men óz varıantymdy jazdym. Qanat pen Serikjanǵa «bul nazıra» bolady dedim. Jumys bastalyp ketti.
Sabaqta úzilis kezinde, bos ýaqytymda Serikjannyń kabınetine baryp júretinmin. Sol jerde Er-aǵamen (Erkeǵalı Rahmadıev) kezdesip, áńgime-dúken quratyn edik. Jumystan qaıtarynda Er-aǵany Bógenbaı batyr dańǵylynyń boıyndaǵy úıiniń aldyna deıin shyǵaryp salatynmyn. Er-aǵa mindetti túrde «júr, sháı iship otyryp jalǵastyraıyq áńgimemizdi» deıdi. Men onyń sharshap turǵanyn kórip kelispeımin. «Aǵa, siz demalyńyz, áńgimeni erteńge qaldyraıyq» deımin. Sondaǵy áńgimemiz ósken aýylymyz týraly. Er-aǵa men ekeýmizdiń aýyldarymyzdyń arasy alys emes. Onyń aýylynda Qul degen aqyn bolǵan. Men Qul aqyn týraly biraz materıal jınap, jazǵanymdy aıttym. El ishinen ne bilgenimdi suraıdy, men aıtamyn. Qul aqynnyń ánderi týraly áńgimeleıdi. Meniń ne biletinimdi tekseredi. Qul aqynnyń «Shubar aǵash – Oıjaılaý», «Búrlen-búrlen» degen ánderi týraly biletinimdi aıtamyn. Onyń «О́tebaı» ániniń áýenin Muqan Tólebaev «Birjan-Sara» operasynyń 2-aktisine kirispege paıdalanǵanyn aıtqanymda ol maǵan rıza boldy. Men Er-aǵanyń aýylynda qandaı sýyrypsalma aqyndardyń bolǵany týraly, onyń óziniń ákesi Rahmadıdiń de aqyn ekenin aıtamyn. Osylaı jıi kezdesip júrdik. Birde men «Er-aǵa, siz týraly poema, ne ballada jazsam deımin, sizge arnaǵan ánim de bar» degen edim. Ol únsiz quptaǵandaı boldy. Kákimbek Salyqov aǵamyzdyń Er-aǵa týraly poema jazǵanyn biletinmin. Keıingi kezde aǵasyna án arnaǵandar «sen sondaısyń, jan aǵa, sen mundaısyń, jan aǵa» dep aıtyp júr. Er-aǵaǵa arnaǵan ánimde men Balqashtyń jaǵasynda jastyq shaǵy ótken aǵanyń asaý tolqyndardan shabyt alǵan shaǵyn sýrettegim keldi. Bul kórinis Aǵanyń janyna jaqyn bolatyny daýsyz. Osyndaı oıdan týǵan ándi «Tolqıdy Balqash» dep atadym.
Birde Er-aǵa ekeýmiz Serikjannyń kabınetinen birge shyqtyq. Syrtta biraz taza aýa jutyp aıaldadyq. Serikjan týraly sóz boldy. Meniń lıbrettom boıynsha opera jazyp jatqanyn tilge tıek ettik. «Bul jigittiń eńbekqorlyǵy unaıdy» dedi. Onyń kabınetine tegin barmaıtynyn aıtty. Odan zor úmit kútedi eken. «Eńbekqorlyq» degende meniń oıyma «daryn bes paıyz bolsa jetkilikti, qalǵany eńbekpen keledi» dep bir ǵulama aıtypty degen sóz oraldy. Meniń oıymdy túsingendeı, «bul jigitte úsheýi de: daryn da, eńbek te, minez de bar» dedi Er-aǵa.
Serikjan Ábdinurov Ońtústik Qazaqstan oblysy Tóle bı aýdany Aqbastaý aýylynda 1962 jyly týǵan. Ákesi taý-ken ınjeneri, anasynyń mamandyǵy dáriger eken. Serikjannyń mýzykalyq tárbıe alýyna ákesiniń yqpaly bolypty. Ákesi Quttymbettiń mýzykaǵa áýestigi erekshe bolsa kerek. Ol Tashkenttegi polıtehnıkalyq ınstıtýtta oqyp júrgende jataqhanaǵa jaıaý qatynapty. Sol kezde konservatorııanyń janynan ótedi eken. Jaqyndap kelgende konservatorııa terezesinen ártúrli dybystar estilip jatady. Bireýler skrıpkada syzylta oınap, bireýler kúısandyqta kúmbirletip kúı shalqytady deıdi. Bir jerden orkestr gúmpildetse, bir jaqtan bulaq syldyryndaı ásem daýys jas jigittiń erkin jaýlap alady. Sıqyrly únderdi eltip tyńdaǵan jigittiń sabaqtan qaıtqan stýdenttermen jataqhanaǵa qaıta oralǵan kúnderi de bolǵan desedi. Osylaı mýzykany armandaǵan Quttymbet endi óz balalarynyń mýzykadan saýaty bolǵanyn armandaıdy. Sóıtip, 7 jasqa kelgende Serikjanǵa akkordeon, al úlken qyzyna pıanıno alyp beredi. Serikjanǵa akkordeonda oınaýdy ózi úırete bastaıdy. Balasynyń yntasyna kóńili rıza bolyp, 1972 jyly Shymkentke kóship kelgen soń, úlken qyzyn da, Serikjandy da mýzyka mektebine beredi.
«Bir jyldan soń ápkem mýzykaǵa oqyǵysy kelmedi de, mektepten shyǵyp ketti. Ákem menen «sen oqısyń ba? – dep surady – deıdi Serikjan, bala kezin esine alyp. – Men oqımyn – dep edim ákem qýanyp, «onda myna pıanıno da seniki, akkordeon da seniki» degende qýanyshymda shek bolmady», deıdi. Sodan eki aspapqa da ıe bolǵan Serikjan jeke bólmege kirip alyp, mýzykaǵa daıyndalyp otyrady. Bul kezde eshkim oǵan bóget jasaı almaıdy. Ata-anasy onyń mýzykamen aınalysýyna erekshe mán bergeni sonsha, tipti qonaq shaqyratyn bolsa, Serikjannyń kóńiline qarap, balasynyń mýzykamen daıyndalýyna kedergi jasamaý úshin onyń ruqsatyn alatyn bolǵan. О́nerge osyndaı qurmet pen qamqorlyq jasalǵan otbasynda ósken balanyń da eńbekke yntasy, ónerge degen qushtarlyǵy joǵary bolmaq. Onyń ústine Serikjan úlken ájesiniń baýyrynda ósken bala. Qaldygúl ájesi halyq ertegilerin aıtyp berip, ony jastaıynan kishipeıildilikke, qaıyrymdylyqqa tárbıeledi. Jaqsy kóretin ájeniń aıtqandary, ónegeli, úlgili tárbıesi bala kóńilinde óshpes iz qaldyrǵany sózsiz. Onyń ózinen keıingi inisi Álibıge qamqor bolyp júrgeni sol áje tárbıesiniń jemisi deýge bolady.
1977 jyly ákesi Serikjandy Shymkenttiń mýzykalyq ýchılıshesine alyp barady. Mýzykalyq qabiletin tekserýden súrinbeı ótedi. Biraq oǵan skrıpka unamaıdy. Úni tym álsiz, názik bolyp kórinedi. Oǵan vıolonchel usynady. Onyń dybysy tym dórekileý estiledi. Sonymen qatar áljýazdaý balaǵa asa úlken bolyp kórindi. Ýchılıshedegi ustazdar qabiletin bile turyp ony jibergileri kelmeıdi. Oǵan hor bólimine túsýge keńes beredi. Hor komıssııasyna onyń mýzykalyq qabileti birden unaıdy. Sonda da Serikjanǵa «qabiletiń óte jaqsy, alaıda daýysyń tym názik, áljýaz, boıyń da áli kishkentaı eken. Kelesi jyly kel. Boıyń ósip, daýysyń qataıyp kelseń, seni emtıhansyz-aq qabyldaımyz» deıdi. Biraq Serikjannyń qaıtqysy kelmeıdi.
«Oqýǵa túse almapty» dep synyptastary mazaq etedi ǵoı. Ol osylaı oılap, kóz jasyna erik beredi. Egilip, solqyldap jylap turǵan balany kórgen ýchılısheniń kúzetinde turǵan qazaq apaı bularǵa kelip, ne bolǵanyn suraıdy. Bulardyń jaǵdaıyn bilgen soń: «munda mýzyka teorııasy degen bólim bar, ony bitirgender kompozıtor bolady dep keńes beredi. Ákesi balasynan: «kompozıtor bolasyń ba?» dese ol «bolamyn, bolamyn» dep jylap jiberedi. Teorııa bólimindegiler mýzykalyq qabileti joǵary, ári qulshynyp turǵan balǵyndy qýana qabyldaıdy. Sóıtip, Serikjan mýzyka ýchılıshesiniń teorııa bólimine oqýǵa túsedi. Bolashaq daryndy kompozıtordyń aldynan osylaı dańǵyl jol ashylady.
Mýzykalyq ýchılıshesin bitirgen soń Serikjan Ábdinurov Almatydaǵy Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq Memlekettik konservatorııasynyń kompozıtorlyq bólimine Qazaqstannyń halyq ártisi Quddys Qojamııarovtyń synybyna oqýǵa túsedi. Alǵashqy jyldan-aq onyń daryny kózge túse bastaıdy. Ol jazǵan shyǵarmalaryn Búkilodaqtyq jáne Respýblıkalyq konkýrstarǵa joldap otyrady. Onyń jeke daýys pen fortepıanoǵa arnaǵan Estaıdyń «Horlan» ánine jazǵan varıasııasy 1987 jyly Máskeýde ótken konkýrsta 1-júldege ıe bolsa, 1988 jyly skrıpka, vıolonchel, fortepıano, dombyraǵa arnalǵan kvarteti Respýblıkalyq «Jiger-88» jastar shyǵarmashylyǵy festıvalinde 1-oryndy jeńip aldy.
Sondaı-aq onyń úzdik shyǵarmalary: shekti aspaptarǵa arnalǵan kvarteti Halyqaralyq festıvalge (Germanııa, Drezden), Úlken sımfonııalyq orkestrge arnalǵan sımfonııasy L.Bernstaın Halyqaralyq festıvalinde (Izraıl, Ierýsalım) oryndaldy, shekti aspaptarǵa jazǵan «Atatúrik» sımfonııasy sımfonııalyq mýzyka festıvalinde (О́zbekstan, Tashkent) úzdik shyǵarma ataldy.
Respýblıka boıynsha ótken konkýrstarda da tabystarǵa jetti. Ol Respýblıkalyq «Astana – Baıterek», «Táýelsizdik tolǵaýy», «Elim meniń» konkýrstarynyń birneshe dúrkin jeńimpazy boldy.
Osyndaı tájirıbeden keıin ol kúrdeli shyǵarmalar jazýǵa kiristi. Alǵashqysy meniń lıbrettoma jazǵan «Qypshaq qyzy Appaq» degen operasy boldy.
Osy lıbrettodan bólek men oǵan taǵy bir lıbretto jazyp berdim. Ony alǵashqyda «Asyl arman – Astana» dep ataǵan edik, keıin «Mahabbatym meniń» dep ózgerttik. Bul zamanaýı jastar taqyrybyna jazyldy. Taqyryp zamanaýı bolǵasyn kompozıtorǵa jazýǵa da jeńil boldy. Bul operany ol jyldam jazyp bitirdi. Sosyn onyń úzindisin Ulttyq óner ýnıversıtetiniń stýdentteriniń kúshimen Ýnıversıtet sahnasyna shyǵardy.
Buǵan deıin de Serikjan kúrdeli shyǵarmalar jaza bastaǵan. Ol horǵa arnalǵan acapella «Beıit-sımfonııasy» edi. Bul shyǵarmasymen Serikjan Qazaqstan kompozıtorlarynyń kóshin bastady. Ol birinshi bolyp osyndaı shyǵarmany, qazaq mýzyka tarıhynda birinshi hor sımfonııasyn jazdy. Sımfonııalyq mýzykaǵa hordy engizý klassık kompozıtorlarda bar úlgi. Ol úlgini nemistiń uly kompozıtory Lıýdvıg van Bethovenniń Toǵyzynshy sımfonııasynyń fınalynan, basqa da kompozıtorlardan kezdestirýge bolady. Dálirek aıtsaq, 2017 jyly Astana Opera sahnasynda oryndaýǵa birneshe óner ujymy, 1500 adam qatysqan nemis kompozıtory Gýstav Malerdiń Segizinshi sımfonııasy daryndy dırıjer Alan Bóribaevtyń basqarýymen oryndalǵanyn kózi qaraqty kórermen áli umyta qoıǵan joq.
Kompozıtor shyǵarmashylyǵynda «Beıit-sımfonııa» sózi azattyq jolynda, eldik úshin kúreste sheıit bolǵandardyń qulpytasyna jazylǵan epıtafııa, arýaǵyna taǵzym, atyna qurmet degen túsinik beredi.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan Respýblıkalyq hor festıvalinde «Beıit-sımfonııasy» 3-orynǵa ıe boldy. Bul shyǵarmany jazýda ol grýzınniń daryndy kompozıtory Gııa Kanchelıge eliktegenin jasyrmaıdy. Jaqsyǵa elikteýdiń ersiligi joq. Serikjannyń nemis kompozıtory Robert Shýmanǵa eliktegen jeri bar. Shýman «Karnaval» degen shyǵarmasynda jastyq shaǵynda unatqan Meta Abegg (Abegg) degen qyzdyń atyn jáne taǵy bir áýes bolǵan sulý qyz turatyn Ash (ASCH) qalasynyń atyn mýzyka dybystarymen belgilep, sol tonaldyqta mýzyka jazǵany belgili. Osy bir úrdisti Serikjan da óz mýzykasynda qoldandy. Ol famılııasynyń úsh árpin mýzykanyń dybystarymen
(a-lıa, b-sı-bemol,d-re) belgilep, fortepıanoǵa arnalǵan «Aısha-bıbi», «Farab Otyrar», eki goboıǵa arnalǵan «Beıit» shyǵarmalarynda paıdalandy.
Onyń shyǵarmalary kóptegen orkestr, óner ujymdarynyń, belgili dırıjerlerdiń repertýaryna engen. Ol orkestrge, horǵa, dramalyq spektaklderge, aspaptarǵa arnalǵan mýzyka jazdy. Onyń romanstary men ánderi belgili ánshilerdiń oryndaýynda kópshiliktiń kóńilinen oryn alýda.
Tileýǵazy BEISEMBEK,
Qazaqstan Jazýshylar jáne Qazaqstan Kompozıtorlar odaqtarynyń múshesi
