«Alash» mektebi: Ańyz ben aqıqat

– Bul – jabyq jatqan taqyryp. Sirá, jýyrda ashyla qoımas. Qyzyǵyp júrgen eshkim joq. Bárin kóterýge jalǵyz meniń álim jetpeıdi, – degen eken sonaý toq­sanshy jyldardyń basynda marqum Hasen Oraltaı.

Túrkistan legıonynda bolǵan aty­raý­lyq Ǵaıpen Beıisov aqsaqalǵa 2003 jyldyń 10 jeltoqsan kúni Germanııadan jazǵan hatynda H.Oraltaı «Kitabyńyzda taǵy bir qomaqty kitap jazylýyn qajet etetin kóp tarıhı derek berilgen. Tipti bir emes eki kitapqa syıa qoımaıtyn de­rek­­ter barshylyq. Batysta biz Aǵaev atyn ǵana biletin «Alash qosyndary» ta­qyryby jáne Berlındegi komıtet tóńiregi... Nemis pen orys muraǵattary da kádege jaratyla zerttelse, jalpy alǵanda Túrkistan, jekelegende qazaq tarı­hynyń bir aqtańdaǵy áıgilener edi», dep jazǵan.

Qaı zamanda, qaı elde bolsyn opa­syz­dyqtyń aty – opasyzdyq, satqyn­dyq bolyp qala beredi. Degenmen soǵys týraly ashy shyndyqty aıtsaq, qorshaýda qalyp nemese jaraly kúıinde tutqynǵa túsip, azap shekkenderdi elemeı ketken jón emes. Soǵystyń alǵashqy kezeńinde keńes jaýyngerleri myńdap qyrylyp, tiri qalǵandary qorshaýdy buzyp ótip, partızandarǵa qosyldy. Oǵan qoly jetpegender konslagerlerde azap shekti. Jalpy, soǵystan keıingi 1946-1950 jyl­­dardaǵy Túrkistan legıonyna qa­tys­­ty tergeý qujattarynda «Alash» mek­­tebi, «Alash otrıady» degen sózder jıi kezdesedi.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Germanııa astanasy – Berlınnen 50 sha­qy­rym qashyqtyqta ornalasqan Lıýk­ken­valde atty shaǵyn qalada «Alash» degen qazaq mektebi jumys istegenin búgingi urpaq bilmeýi múmkin. Soǵys ýaqytynda bul mektep týraly málimet óte qupııa bolǵany belgili. Mektep Lıýkkenvalde qalasynyń teristik bet shetinde aǵash baraqtarda ornalasqan. Ony 1943 jyly salǵan. Bul mekteptiń negizigi mindeti – Batys Qazaqstannyń Atyraý ólkesindegi munaı óndirip jatqan, shyǵaıyn dep iske qosylyp, paıdalanýǵa berilgeli turǵan ken oryndaryn isten shyǵarý. Qoparyp, jaryp, órtep, ónim berýge kesel keltirý. Surapyl soǵys jyldarynda munaı Keńes Odaǵy úshin strategııalyq mańyzy asa zor ónim bolatyn. Sonymen birge Mańǵystaý túbegindegi jergilikti qalyń adaı taıpasyn kóteriliske daıyndap, Keńes ókimetiniń kúshin álsiretýge halyqty úgitteýdi kózdegen.

«Alash» mektebindegi OKV 4-RSHA-ǵa (Oberkomanda Vermahtyń barlaý tobynyń 4-bólimi) jetekshilik etýshi – fon Gannıı Graıf. Onyń kómekshisi – nemis armııasynyń ober-leıtenanty Álıhan Aǵaev. Ol Qyzyl áskerdiń atty ásker vzvod komandıri, 1941 jyly qarasha aıynda Máskeý túbindegi shaıqasta nemister tutqynyna túsken. Túrkistan legıonynda qyzmet etken Á.Aǵaev OKV-nyń senimine kirgen soń 1944 jyly ádeıi «Alash» degen atty surap alǵan. Onyń Germanııadaǵy jal­ǵan aty-jóni – Álıhan Aǵaev. 1943 jyly Italııa jerine barǵanda, 1944 jyly Gýrev (Atyraý) aýmaǵyna túskende Iranov bolyp atalǵan. О́ziniń ata-ana­sy­nyń azan shaqyryp qoıǵan aty-jóni – Ámirhan Tileýmaǵambetov. Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa óńirinde týyp-ósken. Joǵary bilimi bar. 1930-jyldary Gýrev oblysynyń Jylyoı aýdanynda jer qatynastary bóliminde agronom bolyp qyzmet atqarǵan. Áskerge shaqyrylǵanǵa deıin Almaty qalasynda jumys istegen.

Vermahtyń Joǵarǵy bas qolbas­shylyǵynyń Túrkistan nasıhat bóli­miniń áskerı fototilshisi bolǵan Ǵaıpen Beıisov Á.Aǵaevpen kezdesip, dámdes bolǵan. «Álıhan Aǵaev orta boılydan bıikteý, artyq bitken eti joq, qanjardaı qatqan keýdeli, áskerı adam. Áskerı forma jarasady eken. Kisige qaraǵanda dóńgelek úlken kózi óńmenińnen ótedi. Tinte qaraıdy eken. Jalpy, qazaqtyń kópshiligi qara kóz, qoı kóz, eptep kók kózdisi de kezdesedi ǵoı. Bul kisiniń kózi qyzǵylt pa dep qaldym. Artyq et bitpegendiki me, bet álpeti soqpaqsha, aq sur kórindi. Qyr muryn. Tek aýzy úlkendeý sekildi. Kúlgende eki betiniń shuqyry kórinip qalyp otyr­dy. Basqa kózge kórinip turǵan bel­gisi baıqalmady. Shylym tartatynyn bil­medim. Menimen birge otyrǵanda shy­lym shekkenin kórgen emespin. О́zi az sóılep, kóp tyńdaǵandy unatatyn bolsa kerek», dep sıpattaıdy Ǵ.Beıisov.

«Alash» otrıadynda Aǵaevpen úzeńgi­les bolǵandar qatarynda Novobogat (qazirgi Isataı) aýdanyna qaras­ty Manash aýylynyń turǵyny Járdem Bek­ma­ǵambetov te bar. Ol «Aǵaev sum­dyq qatygez adam-tuǵyn. Tártip buzǵan­darǵa meıirimsiz, raqymshylyqpen qaramaıtyn. Meniń biletinim, quralaıdy kózdemeı atyp, tıgizetin mergen edi» deıdi. Al onyń orynbasary bolǵan Baqı Bısemalıev (Bom Baqı) «Asyly, aǵamyz jaman adam emes. Tek tártipti óte qatań ustaıdy. Keıde onysy durys, keıde burys bolyp jatady» dep aıtqan.

Lıýkkenvalde «Alash» mektebinde dıversııalyq toptarǵa birinshi taktı­kalyq sabaqtar (karta, kompas paıdalana bilý) – 22 saǵat, ekinshi sapqa júrý daıyndyǵy – 33 saǵat, úshinshi jarylǵyshtardy paıdalaný isi – 11 saǵat, tórtinshi qazaq tili qarpin oqý isi 22 saǵat oqytylǵan. Barlyq sabaqty nemis áskerıleri júrgizgen. 1946 jyl­dyń aqpanynda tutqyndalǵan, dıversııalyq topta oqyǵan Járdem Baı­maǵambetov tergeýshige bergen jaýa­bynda «Taktıkalyq jáne sapqa júrý daıyndyǵy sabaqtarynan nemis ar­mııa­synyń 30 jas shamasyndaǵy, orys tilin nashar biletin feldfebel, jarylǵyshtardy paıdalaný isi boıynsha orys tilinde nashar sóıleıtin 40 jastaǵy ýnterofıser, qazaq tili qarpin oqý isinen 45 jastaǵy, orys tilin erkin meńgergen oberefreıtor sabaq berdi» depti.

Tamuqtan ótken taǵdyr ıesi Ǵaıpen Beıisovtiń jazýynsha, «Alash» mekte­binde nebári 60 jigit oqyǵan. Olarǵa nemistiń 13 nusqaýshysy sabaq bergen. «Alash» mektebi irili-usaqty alty baraqtan turǵan. Ortasynda sport ala­ńy bar.

1943 jyldyń jeltoqsanynda Túr­kistan legıonyna kelgen Álıhan Aǵaev 20 qazaqty iriktep alyp, árqaısy­symen jeke sóılesken. Olardyń arasynan 13 adamdy dıversııalyq mektepke tańdaǵan. Sonyń ishinde J.Bekmaǵambetov te bolǵan. Mektepti bitirgen soń «Alash» otrıadyn eki qatar sapqa turǵyzyp, nemis áskeri tarapynan doktor fon Ganıı Graıf pen ober-leıtenant Á.Aǵaev sóz sóılegen eken. Birinshi bolyp Graıf nemisshe, sodan soń Á.Aǵaev qazaqsha sóılep, ekeýiniń de oıy bir arnaǵa toǵysqan. Iаǵnı Germanııaǵa adal qyzmet etýdi, Túrkistandy bolshevıkterden azat etý jolynda aıanbaı, bar kúsh-jigerin sarp etýge jumsaý keregin aıt­qan.

Mektepti bitirýshi legıonerlerge «Alash» degen jazýy bar belgiler tap­sy­rylǵan. 1946 jyldyń 2 sáýir kúni tergeýshiniń «Siz qyzmet etken áskerı bólim qalaı ataldy? «Alash» otrıadynyń qandaı áskerı aıyrym belgileri boldy?» degen suraǵyna bergen jaýabynda J.Bekmaǵambetov «Alash» otrıadynda bolǵan árbir jaýyngerge 4 santıme­tr­deı kók tústi materıaldan jasalǵan 5 juldyzdy aıy bar erekshelik belgisi berildi. Sonymen birge erekshe kók tústi, eki jaǵy da dóńgelek pogon qosa tapsyryldy. Otrıadtyń barlyq tobyna sary tústi materıaldan jasalǵan dıametri 80h40 bolatyn, iri áriptermen «Alash» dep jazylǵan tý berildi» dep jaýap bergen.

Sary tústi týdyń ortasynda jasyl jippen kómkerilgen romb belgisi, onyń ishinde aq jippen juldyzdy jarty aı, sadaq pen jebe jáne arab ǵarpimen «Alash» sózi jazylǵan. J.Bekmaǵambetov Álıhan Aǵaev týraly «Aǵaev otrıady eki bólimnen turdy. Birinshisi jumys istemeıtin, tek oqıtyn, ózderi bólek áskerı jumystarmen aınalysady. Men osynyń ekinshi tobynda boldym. Meni Aǵaev Italııa jerinde turǵanda apardy. Birinshi toptyń ne isteıtinin bilmeı kettim. Biz soǵys bitkende odaqtastardyń qolyna tústik. Bizdi elge qaıtardy. Men Aǵaevtardyń Qulsary mańyna túskenin elge kelip estidim. Sol jaqta olardyń qaıda ketkenin bizge bildirgen joq» dep eske alady.

Germanııada jasaqtalǵan «Alash» otrıady Italııaǵa da jiberiledi. 1944 jyly Italııanyń soltústik-shyǵysyn­daǵy Tolmesso qalasynda kópirler men áskerı qoımalardy kúzetti. Otrıad Italııa partızandaryna qarsy opera­sııalarǵa da qatysty. 1944 jyldyń mamyr aıynyń basynda Býharest arqyly Atyraý jerine Á.Iranov-Aǵaev toby ekige bólinip, eki ret ushaqpen kelip túsedi. Sol 12 adamnyń tizimin memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń polkovnıgi S.Shákibaev kezindegi Gýrev (Atyraý) oblystyq gazetine jarııalaǵan. Olar – Álıhan Aǵaev, Bom Baqı (Bısenalıev) – Aǵaevtyń orynbasary. Onyń týǵan jeri – Astrahan oblysy, Qumózek aýdany. Áke-sheshesiniń jalǵyz balasy. Qyzyl Armııanyń burynǵy ofıseri bolǵan. 1917 jyly týǵan. Orys, tatar, qalmaq tilderin saýatty meńgergen. Sondaı-aq tizimde Ábdiqadyr Álıjanov, Ospanov, Qaljan Tólegenov, Keńesbaı Kerimberdıev, Mataı Omarov, Sátmaǵambet Orazov, Muhataev, Jaras Bastaýbaev, Sadyq Qalıev, Sozaqbaı Quttybaev bar. Muhataev – radıst, Batys Qazaqstan oblysy, Ilbishin aýy­lynyń týmasy. Sozaqbaı Quttybaev Mańǵystaý aýdany, Jıdeli aýylynan. Qazan ýnıversıtetiniń matematıka fakýltetinde oqyǵan. Taýshyq eldi mekeninde mektep dırektory bolǵan. Bulardyń bári – «Alash» qosynynyń sarbazdary.

1946-1950 jyldary Túrkistan legıo­nyndaǵylar isi boıynsha tergeý nátı­jesinde «Alash» otrıady quramynda bol­ǵandardyń tizimi jarııalanǵan. Olar: Isa Kopashev – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qaratas aýdanynan. 1915 jyl­ǵy, ýnterofıser. Prman Taıshıev Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qaratas aýdanynan. Elýbaı Júzgınbaev – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Georgıevsk aýdanynan, 30-32 jasta. Hasan Qaıraqpaev – Shyǵys Qazaqstan oblysy, soldat, 34-35 jasta. Hadjıbek Qulbekov – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qaratas aýdany. 28 jasta. Pýlat Ishakov – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Arys aýdany. 40 jasta, soldat. Muqashev – Jambyl oblysy, Arys aýda­ny. 26-27 jasta. Tursyn Bazarqulov – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Bostandyq aýdanynan. Sandyqbaev – 34-35 jasta. Dáýrenbekov – Qyzylorda oblysynan, 27 jasta. Kýspaev (Hýdaıbergenov) – Qyzylorda oblysynan. 22-27 jasta. Gınııat Tankanov (Amangeldın) – Astrahan. 25-27 jasta. Sarın – Gýrev oblysy. 30 jasta, soldat. Álimjanov – (Maılybaev) Ońtústik Qazaqstan oblysy, Keles aýdany. 26-28 jasta. Shertaev – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Keles aýda­ny. 28 jasta. Iаkýpov – Almaty obly­sy­nan, 30 jasta. Aýhadıev – Pavlodar oblysy. 35-36 jasta. Saýgeldy (laqap esimi) Narynov – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Maqtaral aýdanynyń turǵyny. Jaınaqpaev – bólimshe komandıri. Áshirbaı Mamedov (Meteev). Tuıaqbaev (laqap tegi) – Ońtústik Qazaqstan oblysy, Keles aýdany. 24-26 jasta.

Atyraýlyq Járdem Baımaǵam­betovtiń tergeýshige bergen jaýabynda «Alash» otrıadynda mynalardyń bolǵanyn kórsetedi: Badýan Aqshalov 1919 jyly týǵan, Qaraǵandy oblysynan. Mamandyǵy muǵalim. Qyzyl Armııanyń serjanty. 1943 jyly tutqynǵa túsken. Qurman Eleýov 1917 jyly týǵan, Astrahan oblysy, Volodar aýdanynyń turǵyny. Saýatty. Nemis armııasynyń efreıtory. «Alash» áskerı-dıversııalyq mektebin bitirgen. Radıst. Ismaǵulov Haırolla 1923 jyly týǵan Gýrev oblysy, Dossor kentinen. Saýatty, orys tilinde taza sóıleıdi. Qylysh Qarajanov 1924 jyly týǵan, Semeı oblysynan. Shala saýatty. 1943 jyly tutqynǵa túsken. Qýan Kúırebaev 1917 jyly týǵan, Semeı oblysynan. Saýatty. Nemis armııasynyń efreıtory. «Alash» áskerı-dıversııalyq mektebin bitirgen soń oberefreıtor ataǵyn alǵan. Saǵat Qojahmetov 40 jasta. Semeı oblysynan. Saýatty. Soǵysqa deıin keńsharda dırektor qyzmetinde bolǵan. Nemis armııasynyń efreıtory. Áleke Joldasov Ońtústik Qazaqstan oblysynan. Soǵysqa deıin býhgalter bolyp qyzmet atqarǵan. Oryssha saýatty. Qyzyl Armııada serjant sheninde qyzmet atqarǵan. Bolat (tegi esimde joq) 20 jasta. Saýatsyz. Orys tilin durys bilmeıdi. Sadyq Qozybaqov 1920/21 jyly týǵan, Batys Qazaqstan oblysynan. Saýatty. Nemis armııasynyń efreıtory. Mansurov 30 jasta. Saýatty. «Alash» áskerı-dıversııalyq mektebin bitirgen. Radıst. Oryssha saýatty. Efreıtor. Sarsenbaev 1923 jyly týǵan. Saýatty. Májıt Medetov 30-35 jasta. Gýrev oblysy, Novobogat aýdany Orpa aýyldyq keńesinen. Shala saýatty. Orys tiline nashar. Á.Aǵaev 22 adammen jeke-jeke sóılesken kezde óziniń tobyna arnaıy alǵan. Tolmesso (Italııa) qalasyna barǵan kezde nemis komendatýrasyndaǵy Aǵaev qaramaǵynda qyzmet etken.

Haıroshev 1919/20 jyly týǵan. Gýrev oblysy, Novobogat aýdany, Myńtóbe aýyldyq keńesinen. «Alǵabas» ujymsharynda jumys istegen. 1942 jyly Qyzyl Armııa qataryna shaqy­ryl­ǵan. Nemis komendatýrasyndaǵy Aǵaev qara­maǵynda qyzmet etken. Adaı (múmkin laqap aty) 30-33 jas shamasynda. Shevchenko ne Mańǵystaý aýdanynan. Saýatsyz. Orys tiline óte nashar. Asqar Shá­ripov shamamen 1923 jyly týǵan. Tashkent ne Almaty qalasynan. Saýatty. 1944 jyly «Alash» áskerı-dıversııalyq mektebine qabyldanǵan. Tórebek Taılaqov 1918 jyly týǵan, Shymkent qalasynan. Saýatty. Orys tiline jetik. Aǵaev tobynda bolǵan. Italııada aýyryp, gospıtalda jatýyna baılanysty dıversııalyq toptan qalyp qoıǵan. Tapalov, áskerı sheni – feldfebel. Iranov Aǵaevtyń keńes aýmaǵyna dıversııalyq topty bastap ketýine oraı onyń ornyna qalǵan. Nemister men legıonerler arasynda bedelge ıe bolǵan. Birneshe legıonerdi jazalap, ólim jazasyna kesken. Sháripov Aǵbam 28-29 jasta. Oberefreıtor. Orys tilinde erkin sóıleıdi. Nazımov (aty esimde joq) 32-33 jas shamasynda. Orys tiline jetik. Ýnterefreıtor. Bekbolatov 24-25 jasta. Nemis komendatýrasynda qyzmet etken. Saǵat Ǵalıev 1917 jyly týǵan. Semeı oblysynyń Jańa Semeı qalasynan. Mamandyǵy – muǵalim. 1941 jyly Brest-Lıtovsk mańynda tutqynǵa túsken. Legıonda pýlemetshi, efreıtor. 1944 jyly qarasha aıynda Pavııa qalasy (Italııa) mańynda nemisterdiń tapsyrmasy boıynsha kópirdi jóndeý jumystary kezinde mınaǵa túsip, jaralanǵan. Orys tilin nashar meńgergen.

Álimov 25 jasta. О́te saýatty. Efreıtor. Orys tiline jetik. Roman Gabdýllın 1923 jyly týǵan Batys Qazaqstan oblysynan. 1944 jyldyń qańtar aıynan Túrkistan legıonynda qyzmet etip, keıin komendatýraǵa aýysqan. Legıonǵa kelgenge deıin Reseı azattyq armııasy (ROA) quramynda qyzmet etken. Saýatty. Qurmash 1920 jyly týǵan. Efreıtor. 1945 jyly qańtar aıynda «Alash» áskerı-dıversııalyq mektebin bitirgen. Ony aıaqtaǵan soń komendatýrada qyzmet etken. Nuǵyman Gabdýllın 1922 jyly týǵan. Batys Qazaqstan oblysy, Jańaqala aýdanynan. Saýatty. 1944 jyldyń qańtar men naýryz aralyǵynda desanttyq-dıversııalyq toptyń komandıri, ober-leıtenant Aǵaevtyń adıýdanty. Keıin Aǵaev nemis basshylyǵynyń dıversııalyq tapsyrmasymen ketken kezde komendatýrada qyzmet etken. Qumar Qozybaev 32-33 jasta. Semeı oblysynan. Saýatty. KSRO aýmaǵyna jiberiletin desanttyq-dıversııalyq top komandıriniń orynbasary. Ýnterofıser.

Al «Alash» otrıadynda bolǵan Áshirbaı Mamedov 1947 jyldyń 12 shildesinde tergeýshige bergen jaýabynda ózimen birge otrıadta bolǵandardy bylaısha túzgen: «Hasen Qaıraqpaev 34-35 jas shamasynda. Shyǵys Qazaqstan oblysynan. Áskerı sheni efreıtor. 1930 jyldary Qytaıǵa ketken qazaqtardyń biri. Keıin elge oralǵan. Qajybek Qulbekov Ońtústik Qazaqstan oblysy, Qaratas aýdanynyń týmasy. Dýlat Isqaqov 40 jasta. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Arys aýdanynan. Islam Álimhanov Ońtústik Qazaqstan oblysy, Arys aýdanynan. 1944 jyly Italııa partızandarymen bolǵan urysta jaralanǵan. Kúlemhan Seıdazımov qaı jaqtan ekendigi esimde joq».

Taǵy bir legıoner, «Alashta» bolǵan Isa Qapashev ta tergeý barysynda ózimen birge bolǵan birneshe alashtyqtardy atap ótedi: «Eleýbaı Túzgembaev 30 jas. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Georgıevka aýdanynyń týmasy. «Alash» otrıadynyń jaýyngeri. Barlaý mektebinde oqyǵan. Áshirbaı Mamedov, Topshıev 1921 jyly týǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynan. «Alash» otrıadynyń múshesi. Barlaý mektebinde oqyǵan. Seıdazımov Ońtústik Qazaqstan oblysynan. «Alashta» bolǵan. Barlaý mektebinde oqyǵan. Hakimjan Aýhadıev 1918 jyly týǵan Semeı oblysynan. «Alash» otrıadynyń jaýyngeri. Barlaý mektebinde oqyǵan. Tóreǵalı Imashev 1923 jyly týǵan «Alash» otrıadynyń jaýyngeri. Sarın Aqtóbe oblysynan. 27 jasta. «Alash» otrıadynyń jaýyngeri. Barlaý mektebinde oqyǵan. Demesin Kýzbaev 1922 jyly týǵan Qyzylorda oblysy, Tereńózek aýdanynan. «Alash» otrıadynyń jaýyngeri. Dúrseıitov 1921 jyly týǵan Almaty qalasynan. Efreıtor. Súleımenov Qyzylorda oblysynan. 24 jasta».

Tergeýshige bergen jaýaptarynda tutqyndalǵandar ózderimen birge bolǵandardyń túr-túsin naqty kórsetip otyrǵan. Sonymen soǵys jyldaryndaǵy «Alash» otrıady týraly ańyz ben aqıqattyń qysqasha tarıhy osyndaı. Ýaqytynda ıspan prozaıgi, fılosof B.Grasıan «Jalǵan sóıleme, aqıqatty túgel aıtýdyń da qajeti shamaly» degen eken...

Aqqalı AHMET,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory,

tarıh ǵylymdarynyń doktory

Atyraý oblysy