Bıdaı eksportyn shekteý – qaýipsizdik kepili

Álemdegi ábiger

Aldymen bıdaıdyń bitik bolyp shyǵýyna qońyrjaı klımattyq endikter, jaýyn-shashyndy aýa raıy qolaıly ekenin aıtar edik. So­nymen qatar agrarshylardyń egindi ońtaıly merzimde egip, to­py­raqta jınalǵan ylǵaldy saqtaý bo­ıynsha jumystardyń ýaqtyly júr­gizilýi de dala alqabynyń al­tyn túske boıalýyna septigin tı­gizgen.

BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) bıylǵy maýsym aıynda usyn­ǵan derekterine súıensek, bıdaı­dyń ǵalamdyq óndirisi bir jyl ishin­de 0,8%-ǵa, ıaǵnı 770,8 mln ton­naǵa deıin kemigen. Oǵan Aýs­tra­lııa, Úndistan, Marokko, Ar­gen­tı­na syndy elderdiń bir­qa­tarynda eksport kóleminiń tó­mendeýi sebep bolsa, endi birinde bıdaıdy syrtqa shyǵarýǵa tyıym salynǵan. Al Reseı men Ýkraına arasynda bolyp jatqan qaqtyǵys Ýkraına bıdaıynyń eksporttalýyna kedergi bolyp, kólemin ájeptáýir azaıtqan.

Qazaqstandyq astyq oda­ǵy­nyń sarapshysy Evgenıı Kara­ba­nov­tyń aıtýynsha, eki el arasyn­daǵy soǵys saldarynan Af­rıka el­deriniń azyq-túlik daǵ­darysy qur­saýynda qalý qaýpi bar. О́ıtkeni bul elderge eń arzan astyqty qo­laıly logıstıka arqy­ly Ýk­raı­na men Reseı jet­kizip berip otyrǵan.

Resmı derekterge súıensek, bı­daı óndirisiniń álemdik kólemi shamamen 761 mln tonnany qurasa, onyń 14%-y Reseı Federasııasyna (73,6 mln tonna, onyń 34 mln ton­nasy eksportqa bólinedi) jáne Ýkraınaǵa (29,2 mln tonna, onyń 21 mln tonnasy eksportqa bó­linedi) tıesili eken.

Reseı men Ýkraına qaqty­ǵy­synyń shıelenisip, uzaqqa sozy­lýy Afrıka elderin ǵana emes, búkil álem elderin azyq-túlik daǵ­darysyna ákeletinine BUU bas hat­shysynyń birinshi orynbasary Ámına Mohammed te alańdaý­shylyq bildirgen edi. Ol bul týraly Ortalyq Azııa elderi boıynsha týrne sheńberinde bıyl maýsym aıynda Qazaqstanǵa jasaǵan saparynda aıtqan-dy. «Dúnıe júzi boıynsha bolǵan pandemııa men lokdaýn azyq-túlik tapshylyǵy men baǵa ósimine ákeldi. Endi mine, eki el arasynda soǵys júrip jatyr. Soǵys bitpeı, másele de she­shil­meıdi. Desek te, Qara te­ńiz­di ashyp, astyq tasymalyn uıym­das­tyrý esebinen azyq-túlik baǵasyn tó­mendetýge áreket jasaý kerek», degen ol azyq-túlik daǵdarysynyń aýyly alys emes ekenin atap ótken bolatyn.

Jalpy, keıingi segiz jylda negizgi eksporttaýshy elderde bıdaı qorynyń tómen deńgeıi baıqa­lady. Al bıyl álemdik bıdaı qory taǵy da 0,1% nemese 299,3 mln ton­naǵa deıin tómendeı túspek. Bul óz kezeginde bıdaı baǵasynyń ósýine ákeleri sózsiz. Sarapshy mamandar bıdaı saýdasy bir býshel (≈ 27.2 kg)  úshin 700-900 dollar mól­sherinde jalǵasyp, bul kúzgi-qysqy kezeńge jaqyndaǵanda ekinshi baǵa shyńyna jetýi múmkin degen boljam bar.

Qazaqstanda bıdaı qory jetkilikti me?

Jalpy ishki óndiris, eger un tartý ónerkásibimen aınalysyp júrgen kásiporyndar tarapynan óńdeletin bıdaı kólemine qaraıtyn bolsaq, ishki qajettilikti 100% qamtamasyz ete alady. Alaıda soǵan qaramastan elimiz syrttan bıdaı satyp alady. Bul arada bıdaı ımportyna suranys, onyń dánin egis jumystaryna paıdalaný jáne un tartýshylardyń odan ári óńdeýi úshin týyndaýda. Al Qazaqstan úshin negizgi bıdaı eksporttaýshy – Reseı.

Qazaqstan bıdaıynyń eksportyna kelsek, 2021 jyldyń ózinde onyń kólemi 40%-dan astamǵa ósken. EAEO elderi arasyndaǵy taýar aınalymyn esepke almaǵanda, qazaqstandyq bıdaıdy О́zbekstan, Iran, Tájikstan, Aýǵanstan, Tú­r­ik­menstan jáne Italııa elderi úlken yqylaspen satyp alatynyn aıtar edik. Ásirese bes jyl­ǵy úzilisten keıin Iran tarapy­nan qazaqstandyq bıdaıǵa qyzy­ǵý­shylyq artqan. EAEO taýar aına­lymynyń statıstıkalyq derekterine súıensek, Qazaqstan 2021 jyly qatysýshy elderge bıylǵy bes aıda Italııaǵa jóneltilgen bıdaı kólemine teń astyq daqylyn eksporttapty. Osy rette Reseı, Belarýs jáne Qyr­ǵyzstanǵa eksporttalǵan bıdaı­dyń salystyrmaly túrde az kóle­mine qaramastan ósý úrdisi jaqsy deńgeıdi kórsetip jatqan jaıy bar. 2022 jyldyń maýsym aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaq­standa bıdaı qorynyń azaıýy baı­qalýda. Bul eski daqyldy bıdaı qo­rynyń azaıýyna qatysty másele, al jańa ónim elevatorlarǵa áli túse qoıǵan joq.

Astyq daqyly jetkiziliminiń úzilýine jáne Úndistannyń eks­port­tyq shekteýlerine baılanys­ty bıdaı tapshylyǵy jaǵda­ıynda bıdaı baǵasy bir býshel úshin rekordtyq 1 087 dollarǵa de­ıin kóterilgen jaǵdaı boldy. Usynys bolyp, alaıda ýaqyt­sha tapshylyqtyń týyndaýy nátı­je­sinde qazaqstandyq bıdaıǵa suranystyń óskeni baıqaldy. Osyǵan oraı eldegi azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 2022 jyldyń mamyrynan qyrkúıektiń sońyna deıin bıdaı eksportyna eks­port­tyq shekteýler engizdi. Eks­port belgilengen kvotalar sheń­berinde júrgiziledi, bıdaı – 550 myń tonna, bıdaı jáne qara bıdaı uny – 370 myń tonna. Iаǵnı Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń derekterine súıensek, qazaq­stan­dyqtarǵa nan baǵasynyń ósimine alańdaýdyń qajeti joq. «Azyq-túlik korporasııasynda astyq (632,1 myń tonna bıdaı) jetkilikti mólsherde, ol qajet bolǵan jaǵ­daıda jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin ishki naryqqa jiberilmek. Nan baǵasyn ustap turý úshin Azyq-túlik korporasııasy aǵymdaǵy jyldyń aqpan aıynan bastap un tartý kásiporyndaryn astyqpen qamtamasyz etý úshin jańa ónim túskenge deıin arzandatylǵan bı­daıdy 90 myń teńgeden satýdy júzege asyrady. Barlyǵy 275 myń tonna bólý josparlanǵan», delingen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aqparatynda.

Un tartý ónerkásibiniń óz muńy bar

Tartylǵan un ónimderine qatysty ishki naryqtaǵy suranys otandyq óndiris esebinen tolyq qamtamasyz etilip otyr. Alaıda qazaqstandyq un tartýshylar otandyq emes, reseılik shıkizatty paıdalanýǵa qulshynys tanytýda. Gáp mynada eken: bıdaıǵa ishki baǵanyń ósýimen qazaqstandyq un tartýshylar 2021 jyldyń kúzinen bastap baǵasy arzandaý reseılik shıkizatty paıdalanýǵa kóshken. Un ónárkásibi ıeleriniń bul is-áreketi 2021 jyldyń qyrkúıeginen 2022 jyldyń aqpany aralyǵynda baǵany tómendetýge ákeldi. Alaıda Ýkraınada qaqtyǵys bastalyp, EAEO elderine reseılik bıdaıdy eksporttaýǵa ýaqytsha tyıymnyń engizilýine baılanys­ty kórshi elden bıdaı jetkizilimi toqtady.

Al engizilgen tyıymnyń nátı­jesinde Reseıdegi bıdaıdyń ishki baǵasy tómendep, reseılik un tartýshylarǵa jańa serpin bergen kórinedi. Olar óz ónimderin belsendi túrde óndirip, ózderi úshin eń tıimdi baǵyt – Ortalyq Azııaǵa sata bastady. Osylaısha, reseılik un baǵasy qazaqstandyq unnan 10 dollarǵa tómen boldy.

Bul oqıǵalar qazaqstandyq un tartý ónerkásibiniń budan da úlken qıyndyqqa ushyraýyna alyp keldi. Astyq óńdeýshiler 2022 jylǵy naýryzda otandyq un tartý ónerkásibin qoldaý jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin bıdaı eksportyna shekteýler engizýdi usyndy. Alaıda sol kezde bul usynysqa Úkimet tarapynan qoldaý bolmady. Sóıtip, un tartýshylar suraǵan shekteýler tek 2022 jyldyń mamyr aıynda engizildi, al bul kezde olardyń ónimderine tutyný baǵasynyń ósýi jyldyq kórsetkishte 30%-dan joǵary boldy.

Qazaqstandyq bıdaıdyń jetis­peýi nemese onyń baǵa faktoryna baılanysty un tartýshylarǵa qoljetimsizdigi endi baıqalǵan másele emes. Sondaı-aq elimizde bıdaıdyń bitik shyqpaı, tómen ónim alǵan jyldary sharýalarǵa ǵana emes, un tartý ónerkásibi ókilderine de keri áserin tıgizedi. Qazaqstannyń astyq jınaýshylar 2021 jyly 2020 jylǵa qaraǵanda 17,1%-ǵa nemese 2,4 mln tonnaǵa az bıdaı jınady. Tómen ónim men joǵary baǵa un tartý ónerkásibi óniminiń óndiristik kólemin osy kezeńde 21,7%-ǵa (-243 myń tonna un), al eksporttyń 11,9%-ǵa (-300 myń tonna un) tómendeýine ákeldi. Osylaısha, qazaqstandyq un tartqyshtar jyldan jylǵa shetelge az un jóneltýge májbúr bolyp otyr.

Al bıyl mol egin jınaýǵa múm­kindik bar syńaıly. Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi 2022 jyly Qazaqstanda bıdaıdyń jalpy túsimi 13-13,5 mln tonna deń­geıin quraıdy dep boljap otyr. Elimizdiń soltústigi men ortaly­ǵyndaǵy qolaıly aýa raıy­men qa­tar agrarshylardyń egin egýdi oń­taıly merzimde aıaqtap, topyraqta jınalǵan ylǵaldy saqtaý boıynsha jumysty der kezinde júrgizýi de kóńilge úmit uıalatady.

Sulýgúl BAKESOVA,

jýrnalıst