Kókjıde qum beldeýine qorǵanysh qajet

Tabıǵı súzgi retindegi Kókjıde qum­­darynyń artyqshylyǵy sol, mun­da­ǵy sý qorynyń quramy jáne sapasy jaǵynan elimizdiń batys oblystaryn, sonyń ishinde Aqtóbe, Atyraý, Aqtaý qalalaryn tolyq qamtamasyz ete alady. Keńes ókimetinde osy aýmaqty óndiristik maqsatta paıdalanýǵa tyıym salynyp, Kókjıdeniń Orqash bóligindegi qumyna qaraǵaılar otyrǵyzylyp, tabıǵı qoryq retinde qorǵaldy. Qazir bul is jaıyna qaldy. О́ıtkeni sońǵy jıyrma jyldan beri munaı óndiretin alty kompanııa Kókjıde qumdarynan toqtaýsyz munaı alyp jatyr. Jurtshylyqtyń alańdaýshylyǵy da osyǵan baılanysty.

Qumdy alqapta «SNPS-Aqtóbe­munaıgaz» AQ, «KMK-Munaı» AQ, «Fırma Ada Oıl» JShS, «О́riktaý Opereıtıng» JShS, «Qazaqoıl Aqtóbe» JShS, «RAMCO Oil» JShS jáne «Aral Petroleum Capital» JShS munaı óndiredi.

Qumdy alqapta eń kóp uńǵyma ornat­qan «KMK-Munaı» kompanııasy (108 uńǵyma) men «Fırma Ada Oıl» JShS-i (38 uńǵyma). Ekologter munaı toqtaýsyz alynǵanda qum beldeýinde munaıdyń bir kókjıekten ekinshi kókjıekke aǵýy biregeı sý ken ornynyń birjola joǵa­lýyna ákeledi degen de qaýip aıtyp otyr.

Aqtóbe oblystyq ekologııa depar­t­a­mentiniń mamandary sońǵy ret júrgiz­gen monıtorıng qorytyndysynda jyl saıyn jer asty sýlarynyń munaı ónim­derimen lastanýy artyp kele jatqanyn anyqtady.

Kókjıdeniń astynda tushy sý qory beldeýi jatsa, betki bólikterin munaı tasıtyn aýyr kólikter taptap tastaǵan. Munaı uńǵymalary aýmaǵy qatty lastanǵan, konservasııalanǵan uńǵylardyń bekitilýin eshkim qadaǵalap jatqan joq. Osy tóńirektegi Temir jáne Embi ózenderiniń arnalary turmys­tyq qaldyqtarmen lastanǵan, ózen arnalarynyń saıazdanǵan kez kelgen tusyn aýyr tehnıkalar ótkel etken.

Kókjıde ken ornynyń jer asty sýlary ken ornyn saqtaý úshin jer­gilik­ti atqarýshy organdar munaı kompa­nııalarynyń qyzmetine tyıym salý týraly usynysty Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligine joldady. Joǵaryda kórsetilgen usynystar negizinde atalǵan vedomstvo Kókjıde jerasty sýlarynyń biregeı ken ornyn saqtaý boıynsha is-sharalar josparyn ázirlep, Kókjıde qum sileminiń jer­asty sýlarynyń sapasyn zertteý úshin monıtorıngtik uńǵymalar sanyn 17-den 108 birlikke ulǵaıtyp, jerasty sýlary qoryna qaıta baǵalaý júrgizdi.

2019 jyly oblystyq ekologııa de­partamenti «KMK Munaı» AQ jáne «Fırma Ada Oıl» JShS uńǵylaryna baqylaý júrgizýi nátıjesinde jer asty sýlaryndaǵy munaı qaldyqtary shekti ruqsat etilgen mólsherden birneshe ret asqanyn anyqtady. Sonyń ishinde «KMK Munaı» AQ-ǵa qarasty 4 baqylaý uńǵysy janynan alynǵan synamada tushy sýdaǵy munaı qaldyqtary ruq­sat etilgen shekti mólsherden segiz ese artqan. Osy sııaqty «Fırma Ada Oıl» JShS-niń 5 uńǵymasynda da 7,8 esege ulǵaıǵan. Tushy sý qorynyń qaq ortasyna qondyrylǵan munaı uńǵylarynyń ekojúıeni búldirip jatqanyn osydan-aq kórýge bolady.

Mınıstrlik jerasty sýlary shekarasynda jer qoınaýyn paıdalaný­shy – «SNPS Aqtóbemunaıgaz» AQ, «KMK Munaı» AQ, «Fırma Ada Oıl» JShS, «О́riktaý Opereıtıng» JShS qyzmetterin kezeń-kezeńimen toqtatýǵa usynysty Energetıka mınıs­tr­ligine joldady. Sonymen qatar Eko­logııa mınıstrligi jer qoınaýyn paıda­laný­shylarǵa ótemaqy retinde basqa jaqtan jańa ken oryndaryn berý múmkindigin qarastyrýdy usyndy. Qazirgi kezde Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi Energetıka mınıstr­liginiń jaýabyn kútip otyr. Biraq ener­getıkterdiń jaýaby uzaqqa sozylyp barady.

Osy suraqty bir aı buryn Aqtóbe oblysyna kelgen Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serik­qalı Brekeshovke qoıǵan edik. Mı­nıstr Kókjıde kenishinde burǵylaý ju­mystaryn toqtatýǵa baılanysty ­jaýap berdi.

«Kókjıde jerasty sý qoryn saqtap qalý úshin Energetıka mınıstrligimen birlese Jol kartasy bekitildi. Osy Jol kartasy boıynsha 8 munaı kom­pa­nııasynyń uńǵylary jerasty sý qoı­masy shekarasyna kiretin bolsa toqta­tylatyny anyqtaldy. Ázirshe toqta­tylǵan joq. О́ıtkeni sý beldeýindegi uńǵy­lardaǵy munaı qaldyqtary shekti ruqsat etilgen mólsherden aspaıtynyn saraptama nátıjesi kórsetti. Biraq sýda munaı qaldyqtary bar. Bul másele Energetıka mınıstrligimen birlese sheshilip jatyr. Jaqyn arada jumysqa kirisemiz», dedi mınıstr.

Aldaǵy ýaqytta elimizde tushy sý qory azaıady degen qaýip bar. Sondyqtan da bolashaqta jerasty tushy sý qoryn saqtaý, ysyrapsyz paıdalanýdy toqtatý óte mańyzdy ekendigin jurttyń bári túsinedi, biraq áreket az. Qazir de jurt­shylyq aýyz sý tapshylyǵyn sezine bastady. Búginde Aqtóbe qalasynyń turǵyndary men óndiristik nysandary táýligine 90 myń tekshe metr sýdy tutynady. Bir adamnyń sýdy táýliktik tutyný shegi –120 lıtrge teń. Aqtóbe qalasy turǵyndarynyń sany 600 myń adam dep eseptesek, sý tutyný mólsheri táýligine 64,8 myń tekshe metrdi quraıdy. Qala tóńiregindegi sý alatyn beldeýlerde sý azaıyp barady. Kókjıdeniń sapaly sýyn qalaǵa qubyr arqyly tartý jobasy da kún tártibinde tur. Jaqyn ýaqytta munaı kompanııalarynyń qum beldeýindegi beı-bereketsiz jumystaryna toqtam bolmasa, aldaǵy ýaqytta strategııalyq sý qorynan aıyrylatyn túrimiz bar.

Qum – súzgi. Jerasty sýlarynyń negizgi kózi bolyp tabylady. Jergilikti atqarýshy organdar «Kókjıde-Qum­jarǵan» erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq qurýǵa yqylasty. Tabıǵı qoryq qurylsa, onyń aýmaǵyn óndiristik maq­satta paıdalanyp jatqan munaı kom­panııalarynyń beı-bereketsiz áreketine tyıym salynsa, osy jerdegi sırekteý qaraǵaı toǵaıy men ań-qustaryna da qorǵan bolatyn edi. Alaıda Muǵaljar qyrattarynyń kóne silemderiniń bir tusyndaǵy ekojúıeni saqtaý jónindegi másele áli kúnge deıin sheshimin tappaı keledi.

Aqtóbe oblysy