Jaqynda balalarǵa arnalyp jaryq kórgen «Teńge-bala» atty kitap aldaǵy ýaqytta asa tanymal bolatyn syńaıly. Onda qazaqstandyq aqshalardyń tarıhy, olardyń adamdar men otbasylar arasyndaǵy, ulan-ǵaıyr qazaq jerinde sandaǵan ǵasyrlarda bir-birin almastyrǵan tutas memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardy damytýdaǵy orny men róli jaıly jatyq tilmen jaqsy baıandalǵan.
Teńge týraly kitap tuńǵysh ret balalarǵa arnalyp otyr. Al qandaı da bir ilkimdi oqıǵanyń aldynda «tuńǵysh» degen sóz turǵany árqashan ǵanıbet. Eger sol oqıǵanyń avtory ózińizdiń áriptesińiz, bizdiń «Egemenmen» qanattas «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń arnaýly tilshisi, elimizge tanymal jýrnalıst Alevtına Donskıh bolsa, tipten súıinishi mol. Alevtınany qazaqstandyq iskerlik jýrnalıstıkanyń maıtalman sheberi dep tanıdy jurtshylyq. Olaı bolsa, ulttyq valıýtamyz týraly beıildi bilgirlikpen jazylǵan myna qyzǵylyqty da paıdaly kitap bizge birtaban jaqynyraq. Mundaı basylym balalarǵa arnalyp jazylýy da tuńǵysh ret. Kitaptyń tusaýkeseri kezinde aıtylǵandaı, bul sóz júzinde emes, naǵyz is júzinde balalardyń qarjylyq saýatyn ashý jolyndaǵy naqty qadam bolyp tabylady.
Kitap shyn mánisinde ǵajap. Onda nebir tanymdyq derekter kezdesedi. Aqshanyń dúnıege kelýi týraly kóptegen tarıhı málimetterge qanyǵasyz. Dál osy sebepten de ol bir demmen oqylady. «Teńge-bala» sırek dáıektermen, qyzǵylyqty tarıhı maǵlumattarmen balalardyń ǵana emes, úlkenderdiń de oı órisin keńeıtýge kómekteseri anyq. Kitaptyń alǵysózinde Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Serik Ahanov kishkentaı oqyrmandarǵa arnalǵan mundaı basylymdar árqashan qyzǵylyqty ári, eń bastysy, tanymdyq turǵydan zerdeli bolatyndyǵyn atap kórsetti. Sonymen birge belgili ekonomıst-ǵalymnyń munda álem tarıhyna yqpal etýge qabiletti aqshanyń qýat-qudireti tereń de astarly, kórkem de kórikti maǵynasymen ashylǵan degen sózderin de qup kórdik.
Endi bizdiń Alevtınaǵa keler bolsaq, ol – bilimi boıynsha matematık, al qushtarlyq-qalaýy boıynsha jýrnalıst. Sonymen birge, ol dúnıede bolyp jatatyn kúrdeli jaılardy óz balalaryna qarapaıym da uǵynyqty tilmen túsindirýge tyrysatyn ana. Dál osy qasıeti oǵan qarjy jáne qazaqstandyq valıýtanyń ómirge kelýi týraly balalar kitabyn uǵynyqty jazyp shyǵýǵa kómektesken jaıy bar. Onyń baıandaýy osyndaı pándi ádepki mekteptiń 5-6 synyp oqýshylarynyń mılaryna mııattap quıyp túsinikti oqytqandaı áser qaldyrady. Sońǵy 15 jylda osy taqyrypqa úzbeı jazyp júrse de, avtor myna janyna jaqyn jınaqty daıyndaý ústinde qarjy tarıhy týraly ózi de jańadan kóp nárselerdi anyqtap bilgenin moıyndaıdy. Bul taqyrypqa kelýi de jaıdan-jaı emes. 1999 jylǵy teńge devalvasııasy kezinde oǵan redaksııa basshylary: «Sen – matematıksiń, qarjy jaıynda sen jazýyń kerek» degen bolatyn. Mine, sol kezden beri, ózi aıtqandaı, qarjy jyryn jyrlap keledi. Al qarjy jyry bolsa taýsylar emes. Eger buryn qarjy jaıynda jaı ǵana eresekterge arnap jazsa, búginde jańa bıikterdi baǵyndyryp, qarjy jyryn balalarǵa arnady.
Mektep oqýshylary ózderine arnalǵan qarjy týraly kitapty qazirdiń ózinde baǵalap jatyr. Mysaly, almatylyq №7 mektep-lıseıdiń oqýshysy Ásel Qumarbekova bylaı dep jazypty: «Osy kitapty oqyp kóp jańa nárselerdi bildim. Sóıtsem, aqsha adamzat tarıhynda qazirgideı bolǵanǵa deıin únemi ózgerip otyrǵan eken ǵoı. Eń alǵashqy aqshalar Mesopotamııada shyǵypty». Sondaı-aq, balalar «Teńge-balanyń» arqasynda kóptegen ǵıbratty maqaldardy da alǵash bilýde. Aıtar bolsaq, «Júz teńgeń bolǵansha, júz dosyń bolsyn», «Teńge tıynnan quralady», t.s.s.
«Teńge-balany» jazý týraly oı bizdiń valıýtamyzǵa on bes jyl tolǵan kezde týyndapty. Biraq kitapty birden shyǵarýǵa múmkindik bolmapty. Aqyry onyń taraýlaryn Hoým Kredıt Banktiń basshylyǵy kórgen kezde basylymnyń baǵy ashylǵan eken. Mundaǵy tarıhı maǵlumattarǵa, oqys teńeýlerge, halyqtardyń ekonomıkalyq tarıhynda ǵıbratty ister tyndyrǵan birtýar tulǵalarǵa, baıandaýdyń ǵajaptyǵyna súısingen banktegiler ony kitap etip shyǵarýdy uıǵarǵan. Bankırler mundaı kitaptardyń óskeleń urpaqtyń qarjylyq turǵydan damýyna kómektesetinine kámil senedi. Ondaı urpaq bolashaqta banktiń saýatty klıentteri bolmaq, óz qarjylaryn durys basqarmaq, bank shytyrmandarynda ońaı baǵdar tappaq. Al kredıt pen depozıttiń ne ekenin biletin klıentter óz salymdarynyń senimdi aqtap qana qoımaı, sonymen birge, olardyń Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdyń utymdy quraly bolatynyn jaqsy túsinedi. Atalmysh kitaptyń qundylyǵy da, mine, osynda.
Kitaptyń taralymy Qazaqstannyń balalar kitaphanalaryna, balalar úılerine jáne qoǵamdyq qorlarǵa tartý etildi. Ol jerlerde de avtordy qatystyra otyryp «Teńge-balanyń» tusaýkeser rásimderi ótpek. Sondaı-aq, kishkentaı oqyrmandarǵa jol tartqan «Teńge-balany» qazaq tiline tárjimalaý jaǵy da oılastyrylýda.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
Sýretti túsirgen Iýrıı BEKKER.
Teńge týraly kitap tuńǵysh ret balalarǵa arnalyp otyr. Al qandaı da bir ilkimdi oqıǵanyń aldynda «tuńǵysh» degen sóz turǵany árqashan ǵanıbet. Eger sol oqıǵanyń avtory ózińizdiń áriptesińiz, bizdiń «Egemenmen» qanattas «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń arnaýly tilshisi, elimizge tanymal jýrnalıst Alevtına Donskıh bolsa, tipten súıinishi mol. Alevtınany qazaqstandyq iskerlik jýrnalıstıkanyń maıtalman sheberi dep tanıdy jurtshylyq. Olaı bolsa, ulttyq valıýtamyz týraly beıildi bilgirlikpen jazylǵan myna qyzǵylyqty da paıdaly kitap bizge birtaban jaqynyraq. Mundaı basylym balalarǵa arnalyp jazylýy da tuńǵysh ret. Kitaptyń tusaýkeseri kezinde aıtylǵandaı, bul sóz júzinde emes, naǵyz is júzinde balalardyń qarjylyq saýatyn ashý jolyndaǵy naqty qadam bolyp tabylady.
Kitap shyn mánisinde ǵajap. Onda nebir tanymdyq derekter kezdesedi. Aqshanyń dúnıege kelýi týraly kóptegen tarıhı málimetterge qanyǵasyz. Dál osy sebepten de ol bir demmen oqylady. «Teńge-bala» sırek dáıektermen, qyzǵylyqty tarıhı maǵlumattarmen balalardyń ǵana emes, úlkenderdiń de oı órisin keńeıtýge kómekteseri anyq. Kitaptyń alǵysózinde Qazaqstan qarjygerleri qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Serik Ahanov kishkentaı oqyrmandarǵa arnalǵan mundaı basylymdar árqashan qyzǵylyqty ári, eń bastysy, tanymdyq turǵydan zerdeli bolatyndyǵyn atap kórsetti. Sonymen birge belgili ekonomıst-ǵalymnyń munda álem tarıhyna yqpal etýge qabiletti aqshanyń qýat-qudireti tereń de astarly, kórkem de kórikti maǵynasymen ashylǵan degen sózderin de qup kórdik.
Endi bizdiń Alevtınaǵa keler bolsaq, ol – bilimi boıynsha matematık, al qushtarlyq-qalaýy boıynsha jýrnalıst. Sonymen birge, ol dúnıede bolyp jatatyn kúrdeli jaılardy óz balalaryna qarapaıym da uǵynyqty tilmen túsindirýge tyrysatyn ana. Dál osy qasıeti oǵan qarjy jáne qazaqstandyq valıýtanyń ómirge kelýi týraly balalar kitabyn uǵynyqty jazyp shyǵýǵa kómektesken jaıy bar. Onyń baıandaýy osyndaı pándi ádepki mekteptiń 5-6 synyp oqýshylarynyń mılaryna mııattap quıyp túsinikti oqytqandaı áser qaldyrady. Sońǵy 15 jylda osy taqyrypqa úzbeı jazyp júrse de, avtor myna janyna jaqyn jınaqty daıyndaý ústinde qarjy tarıhy týraly ózi de jańadan kóp nárselerdi anyqtap bilgenin moıyndaıdy. Bul taqyrypqa kelýi de jaıdan-jaı emes. 1999 jylǵy teńge devalvasııasy kezinde oǵan redaksııa basshylary: «Sen – matematıksiń, qarjy jaıynda sen jazýyń kerek» degen bolatyn. Mine, sol kezden beri, ózi aıtqandaı, qarjy jyryn jyrlap keledi. Al qarjy jyry bolsa taýsylar emes. Eger buryn qarjy jaıynda jaı ǵana eresekterge arnap jazsa, búginde jańa bıikterdi baǵyndyryp, qarjy jyryn balalarǵa arnady.
Mektep oqýshylary ózderine arnalǵan qarjy týraly kitapty qazirdiń ózinde baǵalap jatyr. Mysaly, almatylyq №7 mektep-lıseıdiń oqýshysy Ásel Qumarbekova bylaı dep jazypty: «Osy kitapty oqyp kóp jańa nárselerdi bildim. Sóıtsem, aqsha adamzat tarıhynda qazirgideı bolǵanǵa deıin únemi ózgerip otyrǵan eken ǵoı. Eń alǵashqy aqshalar Mesopotamııada shyǵypty». Sondaı-aq, balalar «Teńge-balanyń» arqasynda kóptegen ǵıbratty maqaldardy da alǵash bilýde. Aıtar bolsaq, «Júz teńgeń bolǵansha, júz dosyń bolsyn», «Teńge tıynnan quralady», t.s.s.
«Teńge-balany» jazý týraly oı bizdiń valıýtamyzǵa on bes jyl tolǵan kezde týyndapty. Biraq kitapty birden shyǵarýǵa múmkindik bolmapty. Aqyry onyń taraýlaryn Hoým Kredıt Banktiń basshylyǵy kórgen kezde basylymnyń baǵy ashylǵan eken. Mundaǵy tarıhı maǵlumattarǵa, oqys teńeýlerge, halyqtardyń ekonomıkalyq tarıhynda ǵıbratty ister tyndyrǵan birtýar tulǵalarǵa, baıandaýdyń ǵajaptyǵyna súısingen banktegiler ony kitap etip shyǵarýdy uıǵarǵan. Bankırler mundaı kitaptardyń óskeleń urpaqtyń qarjylyq turǵydan damýyna kómektesetinine kámil senedi. Ondaı urpaq bolashaqta banktiń saýatty klıentteri bolmaq, óz qarjylaryn durys basqarmaq, bank shytyrmandarynda ońaı baǵdar tappaq. Al kredıt pen depozıttiń ne ekenin biletin klıentter óz salymdarynyń senimdi aqtap qana qoımaı, sonymen birge, olardyń Qazaqstan ekonomıkasyn damytýdyń utymdy quraly bolatynyn jaqsy túsinedi. Atalmysh kitaptyń qundylyǵy da, mine, osynda.
Kitaptyń taralymy Qazaqstannyń balalar kitaphanalaryna, balalar úılerine jáne qoǵamdyq qorlarǵa tartý etildi. Ol jerlerde de avtordy qatystyra otyryp «Teńge-balanyń» tusaýkeser rásimderi ótpek. Sondaı-aq, kishkentaı oqyrmandarǵa jol tartqan «Teńge-balany» qazaq tiline tárjimalaý jaǵy da oılastyrylýda.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.
Sýretti túsirgen Iýrıı BEKKER.
