Mereıtoı meziretteri: Josparlar oryndala ma?

Kóktemde Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵjanovtyń tóraǵa­lyǵymen Muhtar Áýezovtiń 125 jyldyq mereıtoıyn merekeleýge daıyndyq jónindegi jumys tobynyń otyrysy ótken edi. Oǵan birqatar memlekettik organ ókilderi men óńir ákim­deri, Jazýshylar odaǵy men M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstı­týtynyń basshylyǵy, tarıhshylar men ádebıettanýshylar qatysqan bolatyn. Jazýshy mereıtoıyn atap ótý jónindegi jalpy respýblıkalyq jos­parǵa sáıkes bıyl 4 baǵyt boıynsha 82 is-shara uıymdastyrylady dep kóz­deldi. Atap aıtsaq, M.Áýezovtiń ádebı-memorıaldyq úı-murajaıy ǵıma­ratyna ǵylymı-restavrasııalaý jumys­tary júrgizilip, Sholpan-Atada jazý­shynyń bıýsti ornatylady. Mektep oqýshylaryna arnalǵan «Áýezovtaný» beınedárister sıkly ázirlenip, ádebı podkastar jasalady. Halyqaralyq teatr festıvali ótkizilip, «Aqan-Zaıra» tragedııasy alǵash ret sahnalana­tyn bolady. Sondaı-aq «Qıly zaman» povesiniń jelisimen telehıkaıa túsirý qolǵa alynbaqshy. Shetel arhıv­terinde M.Áýezovke qatysty qujattar zer­delenip, tyń materıaldar izdestirý qaras­tyrylǵan. Budan bólek jospardan tys óńirlik deńgeıde 500-den asa mere­kelik is-shara ótkiziledi dedi.

Jumys tobynyń sol otyrysynda vıse-mınıstr Mádenıet jáne sport mı­nıs­trligine Jospar men mereıtoı logo­tıpin barlyq memlekettik organdarǵa ýaqtyly joldaýdy jáne onyń iske asy­rylýy týraly eseptik aqparatty toq­san saıyn Úkimetke engizip otyrýdy tap­syr­ǵan edi. Sondaı-aq múddeli mem­le­kettik organdar men uıymdarǵa Jos­par­dyń sapaly oryndalýyn qamtamasyz etý qa­jet­tigin eskertken bolatyn.

Atalǵan josparlardyń birshamasy iske asyrylsa, deni daıyndalyp jatyr. Máselen, Memleket basshysy Áýezovtiń taıaýda ǵana Sholpan-Ata qalasyndaǵy mýzeı-úıine baryp, bıýstin ashyp qaıtty. Sátti shyqqan bul bıýstti qyrǵyzdyń talantty músinshisi Tamıla Mamatova jasady.

Aıta keteıik, Muhtar Áýezovtiń Sholpan-Atadaǵy úıi 1959 jyly salyn­ǵan. Qalamger bul úıde 1959-1961 jyldary turyp, jazý jazdy. Sońǵy romany «О́sken órkendi» osy úıde bastady. Alaıda aıaqtap úlgermedi desedi.

1970 jyly qyrkúıekte munda Muhtar Áýezovtiń kitaphana-mýzeıi ashyl­dy. Qazir murajaıda jazýshynyń jeke zattary: ústel, oryndyqtar, terbel­me­li kreslo, ústel saǵaty, kıim ilgish, ki­tap shkafy, kitaptar saq­talǵan. Láılá Muhtarqyzynyń bas­tama­symen kitap­ha­na­ǵa alǵash 5 000 dana kitap jınalǵan. Al búginde kitap qory, shamamen 12 000-daı. Álqıssa.

Áýezov toıyn atap ótý jónindegi jalpy­res­pýblıkalyq is-sharalar josparynan (uıymdastyrýshylyq, ǵy­ly­­mı-zertteý jáne aǵartýshylyq, máde­nı-kóp­­shi­likke arnalǵan hám qoǵam­dyq-ma­ńyzdy, aqparattyq-ımıdjdik jıyndar baǵytynda 86 aýqymdy is-sharadan turady) bólek mereı­toıdyń logotıpi de bekitildi.

Sonymen josparlanǵan jobalardy jalǵas­tyr­saq, «Qazposhta» AQ «M.Áýe­zov­­tiń týǵanyna 125 jyl» taqy­rybynda «Ataýly jáne mereıtoılyq datalar» serııasynyń poshta markasyn (nomınaly 20 teńge, perforasııasy jotaly, eki boıaýly ofsetti baspa, mólsheri 26 h 18 mm. quraıdy) 3 mıllıon dana mólsherinde basyp shyǵardy. Sondaı-aq Ulttyq bank basqarmasynyń qaýlysyna sáıkes MUHTAR ÁÝEZOV. 125 JYL kolleksııalyq monetalaryn bıyl aına­lymǵa shyǵarý josparlanyp otyr.

Eske salsaq, atalǵan mereıtoıdyń sal­tanatty ashylýy 26-27 sáýir kún­de­ri jazýshynyń týǵan jeri Semeı topy­ra­ǵynda Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaevtyń qatysýymen bastalǵan edi. Al 27-28 mamyr kúnderi «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynda L.Hamıdı men A.Jubanovtyń «Abaı» operasynyń qoıylymy ótti.

Sondaı-aq Halyqaralyq Túrki akademııasy Qazaq­stannyń Túrkııadaǵy elshili­giniń qoldaýymen Ankara qalasynda, odan bólek Ázerbaıjan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasymen birlesip Bakýde halyqaralyq konferensııalar ótkizdi.

Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet komıtetiniń Mýzeıler men kitaphanalar basqarmasynyń basshysy Gúlzeınep Pazylovanyń aıtýynsha, jazýshy mereıtoıyn atap ótý is-sharalary elimizdiń bilim berý oryndarynda da júzege asyrylǵan. Máselen, jyl basynan beri respýblıka boıynsha 958 is-shara (127 ádebı kesh, 158 dáris, 149 dóńgelek ústelder men 28 semınar, 65 esse jazý baıqaýy, 258 kitap kórmesi, 173 synyptan tys is-sharalar) 667 585 oqýshy, 17 685 pedagogtiń qatysýymen ótkizilgen.

«Elimizdiń barlyq óńirinde jazýshy esimi berilgen kóshelerdiń, skverler men eskertkishterdiń aýmaqtaryn abattandyrý jumystary júrgizilýde. Sonyń ishinde, Nur-Sultan qalasy M.Áýezov kóshesindegi №19-21 turǵyn úı­lerdiń aýlasynda fýtbol alańyn jón­dep, trenajerler ornatty. Otandyq mýzeılerdiń bıylǵy jumys josparlaryna sáıkes jyl basynan beri «Áýezov álemi» taqyrybynda mýzeılik dárister uıymdastyrylyp keledi. Teatr­lar­dyń repertýarlyq josparlaryna sáı­kes jazýshy shyǵarmalarynan teatr­lyq qoıylymdar kórermen nazaryna usynylýda. Máselen, esepti kezeńde 5 óńir­­degi (Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Túrkistan, Qyzylorda oblystary men Nur-Sultan qalasy) 8 teatrda avtor týyn­dylary sahnalandy, al jyl sońyna deıin 7 óńirdegi (Almaty, Shymkent, Taldyqorǵan jáne Atyraý, Arqalyq, Qostanaı, Aqtóbe oblystarynda) teatr­lar men mádenıet oshaqtarynda Áýezov shyǵarmalarynyń premeralaryn usyný josparlanǵan», deıdi G.Pazylova.

Odan bólek mádenıet salasyndaǵy kóp­­shi­likke arnalǵan kitaphanalar qo­ryn­­daǵy jazýshy shyǵarmalarynyń elek­­trondyq derekter qory ázirlenip, oqyr­mandarǵa ádebı podkast túrinde usy­nyldy. Máselen, kitaphanalar 27 serııadan turatyn 15 – ádebı jáne ádebı-kórkem podkasttar (árqaısysy 2-3 mı­nýt­tyq rolıkter), 3 – derekti, 5 – aýdıo, 5 – serıaldyq kórkem podkasttar ázirlep, áleý­mettik jelidegi paraqshalary men saıt­­tarda jarııalaǵan.

Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstr­li­gi de Áýezovtiń 125 jyldyǵyna ar­nal­ǵan medıajospar ázirledi. Mınıs­tr­liktiń málimetinshe, 1 shildege deıin otandyq BAQ-ta Áýezovtiń ómiri men shy­ǵar­ma­shy­lyǵyn nasıhattaıtyn 800-den asa materıal, sonyń ishinde, respýblıkalyq telearnalarda 44 sıýjet, respýblıkalyq gazetterde 150 maqala, óńirlik telearnalarda 85 sıýjet, óńirlik gazetterde 490 maqala, ınternet-resýrstarda 120 materıal jarııalanǵan.

Aıta keteıik, Áýezov jylynda jos­par­lanǵan negizgi is-sharalar jazýshynyń týǵan kúnine oraı qyrkúıek aıynan bas­tap ótkiziledi.

Mereıtoı qarsańyndaǵy basty ja­ńa­lyq – Áýezovtiń mýzeı-úıine qaıta jańǵyrtý jumystary júrgizildi. Shırek ǵasyr boıy murajaıǵa kúrdeli jóndeý jumystary jasalmaǵan edi. Sońǵy ret Áýezovtiń 100 jyldyq mereıtoıy kezinde, ıaǵnı 1995-1996 jyldary tolyq kúrdeli jón­deýden ótken. Eske salsaq, 2019 jyl­dyń aıaǵynda «Qazrestavrasııa» mem­le­kettik mekemesi mýzeıdi arnaıy saraptamadan ótkizip, kúrdeli jóndeý qa­jet­tigin rastap, 110 mıllıon teńgege smeta jasaǵan edi. Keıin bul bastamany Mádenıet jáne sport mınıstrligi qoldap, qar­jylandyrdy. Byltyr bir jyl boıy qaıta jańǵyrtý jumystaryna baılanys­ty jumys istemegen murajaı búginde ashyq.

Mýzeı-úıge jaýapty M.Áýezov atyn^­­­­daǵy Ádebıet jáne óner ınstı­tý­ty­nyń dırektory Kenjehan Matyjanov jazý­shy­nyń 2014 jyly jaryq kórgen 50 tom­dyq to­lyq shyǵarmalar jınaǵyna enbeı qalǵan qoljazbalary tolyqtyrylyp, aka­demııalyq 55 tomdyǵy daıyndalyp jat­qanyn aıtty.

«Bul akademııalyq jınaq tek elektron­dyq nusqada usynylady. Instıtýttyń saıtyna salynady. Munda buryn 50 tomdyqqa syımaı qalǵan jańa muraǵat materıal­dary qosylyp, tolyqtaı barlyq tomǵa tekstologııalyq jumystar júr­gizildi. Máselen, «Abaı jolynyń» bir­neshe nusqasynyń qoljazbalary salys­tyrylyp berilip otyr. Odan bólek Áýe­zov­tiń Japonııaǵa barǵan saparyndaǵy kúndelikteri de engizildi. Keıingi eki jyl boıy M.Áýezov ǵylymı-zertteý ortaly­ǵy­nyń ǵalymdary osy jobamen aınalys­ty. Bul 55 tomdyqty basynda baspadan shyǵaramyz dep oılaǵanbyz, biraq múmkindik bolmady», deıdi Kenjehan Matyjanov.

Sondaı-aq ol Áýezovtiń 5 tomdyq tańdamalysy da daıyn turǵanyn atap ótti. «Mádenıet jáne sport mınıstrligi ba­syp shyǵaratyn bul jınaqta jazý­shy­nyń kórkem shyǵarmalary men pýb­lı­sıs­tıkalyq eńbekteri qamtylǵan. Jalpy, Áýezovtiń fenomeni aıaǵa syımaıtyn fe­nomen. Tipti sosıalıstik zamannyń qaqpaıyna da kónbegen. Sondaı qıyn zamanda «Abaı jolyn» óz oıyndaǵydaı jazyp shyǵý – úlken eńbek. «Abaı joly» romanynyń birneshe nusqasy bar. Sonyń bárin salystyryp, alǵashqy nusqasy qalaı, ol keıin qalaı ózgerdi, nege ózgerdi –
munyń bári 55 tomdyqta tolyq ja­zyl­­ǵan. Áýezovtiń «О́sken órken» degen ońtústik óńir týraly jazylǵan romany bar. Sol shyǵarmany osy ýaqytqa deıin aıaqtalmaǵan dep júrdik. Al qaıta oqy­ǵan kezde jazýshynyń astarlap, kóp ulttyń máselesin aıtqan tustary bar ekenin baıqadyq. Sondyqtan áýezovtaný máselesine qaıta qaraýymyz qajet. Ol, árıne, mereıtoı kezinde ǵana jasalatyn dúnıe emes. Ol uzaq jyldarmen ke­letin daıyndyq pen ǵalymdardyń jańa kózqarasynan týady. Iаǵnı álemdik áde­bıet­­taný ǵylymynyń sońǵy jetis­tikterin paıdalana otyryp, Áýezov feno­menin ja­ńasha qarastyrýymyz kerek», deıdi Kenjehan Matyjanov.

Instıtýt dırektorynyń aıtýynsha, mýzeıde Áýezovke arnalǵan ekspo­zı­sııalyq zalǵa belgili bir sebepterge baılanysty jóndeý jumystary júr­gi­zil­megen. «Bul másele endi qozǵalyp jatyr. Joǵary bilim mınıstrligi ýádesin berdi, qarajat bólingenin kútip otyrmyz», deıdi.

Aıta keteıik, Áýezov mýzeı-úıi mem­le­ket­­tik jobalarmen kún kórip otyr. Má­se­len, 2018-2020 jyldar aralyǵynda mýzeıde granttyq qarjylandyrý aıasynda Muhtar Áýezovtiń «Qazaqstandaǵy ádebıettaný jáne ádebı synnyń damýy men qalyptasýyndaǵy róli» atty irgeli ǵylymı-zertteý jumysy oryndaldy. Al 2021 jyl konkýrstan tys qarjylandyrylǵan nysanalyq baǵdar­lama arqyly bir jobasy qoldaý tapty. Bıyl da bir granttyq joba usynylyp otyr. Qazirgi tańda ulttyq ǵylymı ke­ńes­tiń qaraýynda jatyr.