Mal kóp, mal dárigeri az

Jas mamandardyń kelgisi joq

Jumysynyń kóptiginen bir vettehnık quzyretine tıesili úsh-tórt aýyldyq okrýg malyn ýaqtyly tekserip úlgere almaıdy. Onyń ústine, qaǵazbastylyq basym. Qazirgi kezde jumys istep jatqan mal mamandarynyń basym kópshiligi zeınetkerlik jasyna jetip qalǵandar. Mal dárigeriniń jalaqysy – 136 myń teńge. Eńbekaqy tómen ári jumys aýqymy óte kóp bolǵandyqtan, jas­tar osy jumysqa kelmeıdi. Ári eńbek ótiline baılanysty biliktilik sanatyn kóterý qarastyrylmaǵan. Osy máseleler Aqtóbe oblystyq máslıhatynyń bıýdjet, óńirlik jáne salalyq damý jónindegi turaq­ty komıssııasynyń otyrysynda talqy­landy. Otyrysqa aýdan depýtattary, vete­rınarlyq qyzmet mamandary men basshylary, qoǵamdyq birlestik ókilderi qatysty.

Baıǵanın aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Erik Kópjasarovtyń aıtýynsha, aýdanda mal dárigerine eńbekaqy atqarǵan jumysyna qaraı tólenedi. «Aýdan ortalyǵynda veterınarlyq zerthananyń ǵımaraty bolmaǵandyqtan, basqa mekemeniń ǵımaratyn jalǵa alyp otyr. Jaqynda aýdandyq zerthanany jaýyp, Temir aýdanyna qosady degen habar tústi. Baıǵanın aýdanynyń eldi mekenderiniń arasy óte alys, máselen, eń qıyrdaǵy Dııar aýyly aýdan ortalyǵy – Qaraýylkeldiden 350 shaqyrym jerde. Veterınarlyq zerthana jabylar bolsa, Dııar aýylynyń turǵyndary juqpaly aýrýǵa kúdigi bar malynyń qanyn teksertý úshin 820 shaqyrym jerdegi Shubarqudyqqa aparady. Synamaǵa alynǵan qan tezirek tekserýdi talap etedi, mundaı jaǵdaıda qaýipti aýrýlardyń taralýyna jol ashylmaı ma?» dep suraq qoıdy aýdandyq máslıhat hatshysy.

Oǵan «Mal dárigerine eshkim nus­qaý bermeıdi, ol óziniń jumysyn jos­par­laıdy.

Eńbekaqy atqarǵan jumysynyń qorytyndysyna qarap tólenedi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ve­terınarlarǵa aqyly qyzmet júr­gi­zýge ruqsat bergendikten, olar jasandy uryqtandyrý men janýarlarǵa aqyly túrde ekpe salýyna quqy bar. Anyqtaıtyn másele, el Úkimeti malda kezdesetin qaýipti aýrýlarǵa ekpe salýǵa ǵana qarjy bóledi. Úkimet aqyly qyzmet kórsetýge ruqsat berip otyr, biraq turǵyndar tarapynan túsinispeýshilik kóp», dep jaýap berdi oblystyq veterınarııa basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Isa Bazarov.

Baǵýsyz mal qaýipti

Búginde oblysta 171 mal qorymy bolsa, onyń 47-si tıptik úlgide sa­lyn­ǵan. Áli de 46 mal qorymyn salý qajet. Aýrý tarap ketpeýi úshin ólgen maldar osy jerge arnaıy kómiledi. О́ńirde 2022 jyly – 5, 2023 jyly 7 mal obasyn salý jospary oryndalmaı jatyr. Sonymen qatar baǵýsyz júrgen maldy ýaqytsha ustaıtyn qorshaýlar da jetispeıdi. Osy jaǵynan Temir jáne Shalqar aýdandarynyń barlyq eldi mekeninde qorshaý salynǵan. Sonymen qatar aýyl turǵyndary qo­ra­daǵy malyn esepke qoıýǵa yqy­las­ty emes, bul kóp jaǵdaıda tórt túlikke ekpe júrgizýge qıyndyq kel­ti­re­di. Sol úshin de baqylaýsyz júr­­­gen maldyń sanyn, ıesin, ekpe al­ǵa­nyn anyqtaý úshin qorshaý salý óte ma­ńyzdy. Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý ınspeksııasynyń basshysy Keńes Qanatbaev veterınarlyq qyzmet talaby boıynsha qazirgi kezde ár eldi mekende arnaýly mal soıa­tyn oryn salynýǵa tıis bolsa da, bul talap saqtala bermeıtinin aıtty. О́kinishke qaraı, aýyl turǵyndary soıylǵan maldyń etin kólikpen tasy­mal­daǵanda veterınarlyq anyqta­ma­syz júredi. Alǵa, Áıteke bı, Yrǵyz aýdanynyń eldi mekenderinde mal soıý alańy joq. Oıyl, Temir, Baı­ǵa­nın aýdandarynda mal soıatyn oryndar aýdan ortalyǵynda ǵana bar. Byl­tyr qorasynda mal dári­geriniń anyq­tamasy joq mal soı­ǵan 154 aqtó­be­likke aıyppul salyndy.

Muǵaljar aýdany turǵyndarynyń jáne eldi mekenderiniń sany bo­ıyn­sha oblysta birinshi orynda. Osy aýdan­nyń máslıhat hatshysy Roza Mú­se­novanyń aıtýynsha, ár aýyldyq okrýgte 5-6 eldi meken bar. Bul eldi me­­kenniń turǵyndary men sharýa qojalyqtarynyń malyn bir ǵana mal dárigeri qaraıdy. Aýdan turǵyndary mal syrǵalary sapasyz bolǵandyqtan, tez joǵalyp qalatynyn aıtady. Bul beıbereketsiz júrgen syrǵasyz sıyr­lardyń ıesin tabýda qıyndyq kel­tiredi. Baqylaýsyz júrgen mal kóbinese tún mezgilinde tasjoldar men temir joldarǵa shyǵyp ketip, jol apatyna sebep bolyp jatady.

Syrǵanyń sýbsıdııamen baılanysy bar ma?

Tórt túlik maldyń qulaǵyna taǵa­tyn bir syrǵanyń quny –150 teńge. Elimizde syrǵalardyń sapasyna Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ja­ýap beredi. Sebebi mal syrǵasyn satyp alýǵa memlekettik tapsyrys­ty osy mı­nıstrlik júrgizedi. Ob­lys­­tyq máslıhat depýtaty, «Aýyl sharýa­shy­lyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ Aqtóbe fılıalynyń dırektory Gúljanat Erǵazına mal syr­ǵalarynyń joǵalýy sýbsıdııany zań­syz alýǵa jol ashady degen kúdigin jetkizdi.

«О́ıtkeni turǵyn joǵalǵan syr­ǵa­nyń ornyna taǵy syrǵa satyp al­ǵanda, málimetter bazasyna basqa sıyr retinde tirkeledi. Osy jerde mal ıesi qorasyndaǵy bir malynyń or­nyna eki basqa sýbsıdııa alýy múm­kin». Bir syrǵada bir sıyrdyń nómiri bar, joǵalǵan syrǵada basqa nómir. Bir bastyń ekinshi basqa qaǵaz júzinde aınalýyna toqtam salatyn eń  tıimdi ádis – birizdendirý nemese chıp salý. Kelesi jyldan bastap Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi maldy tańbalaý men syr­ǵa­laý jumystaryn jergilikti at­qa­rý­shy organdarǵa be­re­di. Syrǵa emes, chıp salynsa, tórt túlik maldyń naqty sanyn anyqtaý je­ńilirek.

«Respýblıkalyq epızootııaǵa qar­sy otrıad» Aqtóbe fılıalynyń bas­shysy Samal Ermekbaevanyń habar­laýynsha, bıylǵy jeti aıda óńirde asa qaýipti aýrýlardyń segiz oshaǵy anyqtaldy: úsh oshaq –juqpaly rınotraheıt, eki oshaq –qutyrý, eki oshaq –pasterellez, bir oshaq qarasan indeti. Qazirgi kezde juqpaly aýrý shyqsa, shuǵyl attanatyn jedel otrıad quramynda 18 maman jumys isteıdi. Saryp – iri qara ishinde eń kóp taralǵan indet.

«Maýsymnyń ekinshi jartysynda Áıteke bı aýdanynda 400 bas iri qaraǵa saryp indetine qan alynǵanda, 61 bas maldan aýrý belgileri anyqtaldy. 61 iri qaranyń 30 basy tıelip ketti de, qalǵany 7 kún ishinde joıylǵan joq. Kóp jaǵdaıda bul indet sharýa qojalyqtarynyń malynan góri aýyl turǵyndarynyń qorasyndaǵy maldan kóp shyǵady», deıdi Samal Ermekbaeva.

Baıǵanın, Áıteke bı, Yrǵyz aýdan­da­rynda mal egý nashar júrip jatyr. Sondaı-aq jyldyń eki mezgilinde týberkýlez jáne saryp aýrýyna qarsy ekpe salý jumystaryn qolǵa alý qajet. Sonyń ishinde osy kóktemde iri qara malynan shyqqan asa qaýipti juqpaly rınotraheıt indetine qarsy kúzde jappaı ekpe júrgizilýge tıis.

Shegirtke shabýyly azaıdy, esesine ýkekire basyp ketti

Bıylǵy jańbyrly jazdyń arqa­synda shegirtkeler jappaı shabýylǵa kóshe qoımady. Aǵylshyn jáne ıtalııalyq shegirtkeniń oshaqtary sanalatyn Áıteke bı, Yrǵyz jáne Shalqar aýdandarynda jaz basynda 319 990 gektar alqapqa hımııalyq óńdeý jumystary júrgizildi. Qumdy alqaptardyń ortasynan qanattanyp jan-jaqqa ushatyn shegirtkeler kún salqyndasa damýyn baıaýlatady. Jaz ortadan aýyp, shegirtkeden qaýip azaısa da, ýkekire atty óte qa­ýipti zııankes ósimdik qaptap barady. Búginde osy ýly ósimdik 5 072 gektar alqaptan anyqtaldy. Sonyń ishinde Mártók aýdanynyń kók shal­ǵyn­dy jerin búldirip jatyr. Ýkeki­re­ni jegen maldyń ishi keýip ólip qalady. Bul birtindep janynda ósken ósimdikterdi joıyp jiberedi. Ýkekire ósken aýmaq jıyrma jyldan keıin qunaryn joǵaltyp, qý taqyrǵa aınalady, jer ýlanady. Qazir zııankes taralǵan alqaptarǵa hımııalyq óńdeý júrgizilip jatyr. Sondaı-aq dalalyqta shalǵyn kóbelegi men jýsan jebiri sııaqty zııankester qap­tap ketti. Jýsan kóbeleginen ór­gen qurttar dala ósimdikteriniń tú­binde órip júr. Qurty bar shópti úzýge jıirkengen jylqy, sıyr, qoı shóp izdep, 30-40 shaqyrymǵa ketip qalady. Biraq jýsan jebir qurty aýyl sharýashylyǵy zııankesteriniń sanatyna jatpaıdy. Al shalǵyn kóbelegi jumyrtqasyn joıýǵa jergilikti bıýdjetten 53 mıllıon teńge bólindi.

Qazirgi kezde veterınarııa men ósim­­dikterdi qorǵaý salasyndaǵy  me­ke­­­meler bir-biriniń jumysyn qaı­­talaıdy. Osy jaǵyn zańdylyq j­a­ǵy­nan retteý kún tártibinde tur. Qajetsiz shtattyq kestelerdi qys­qar­typ, onyń ornyna aýyldyq ok­rýgterdegi mal dárigeri sanyn kó­beıtip, qyzmettik kóliktermen qam­ta­masyz etý kerek. Depýtattar osy jaǵyna erekshe nazar aýdardy. Máslıhat komıssııasynyń tóraǵasy Sulýpan Shyntasova vete­rı­­narlyq jáne fıtosanıtarlyq ka­ran­tındik qaýipsizdik máselelerine qa­tysty jıyndaǵy barlyq usynys na­zarǵa alynatynyn jetkizdi.

Aqtóbe oblysy