Sheteldik tájirıbege súıenedi

Jýyrda Ádilet mınıstrligi zań shyǵarý departamenti dırek­torynyń orynbasary Baýyr­jan Turǵanbaev «Saılaý týraly» Konstısııalyq zańǵa usy­nyl­ǵan túzetýler týraly pikir bil­dirdi. Esterińizge salsaq, Konstı­týsııalyq zańnamaǵa ózgerister engi­zý aıasynda Saılaý týraly zań­ǵa baqylaýshylardyń jumy­syn uıymdastyrýǵa túzetýler engi­zý máselesi talqylanyp jatyr. Iаǵnı saılaý prosesin baqy­laý­men aınalysatyn qoǵamdyq bir­les­tikterdi akkredıtteý kózde­lip otyr. Sondaı-aq osy ispen aı­nalysatyn memlekettik emes uıymdardyń shetelden qarjy­landyrýyna tyıym salynbaq.

 – Ádilet mınıstrligi zań jobasyn ázirledi. Qazirgi tańda ol «Ashyq NQA» portalynda qo­ǵamdyq talqylaýdan ótip jatyr. Túrli pikirler túsip jatyr. Olarǵa jaýap berip, taldaý jasap otyrmyz. Baqylaýshylardy akkredıtteýge kelsek, qoldanystaǵy zańnama boıynsha Saılaý týraly konstıtýsııalyq zańda shet mem­leketter men halyqaralyq uıym­dardyń baqylaýshylaryn akkredıtasııalaý kózdelgen. Olardy Ortalyq saılaý komıssııasy Syrtqy ister mınıstrliginiń usy­nymy boıynsha akkredıtasııa­dan ótkizedi. Biryńǵaı quqyqtyq retteý úshin zań jobasy arqyly ulttyq baqylaýshylardy da akkre­dı­tteý usynylyp otyr, – deıdi Baýyrjan Turǵanbaev.

Mundaı talaptar halyq­aralyq tájirı­bede bar eken. My­saly, Norvegııada, Grý­zııada, Armenııada, Bolgarııada saılaý­dy baqylaýshylardy akkre­dıt­teý qaǵıdaty Venesııa komıs­sııasynyń, sondaı-aq Demo­kra­tııalyq saılaý keńesiniń qu­jat­tarynda kórinis tapqan. Ma­man­dar sheteldik qarjylandyrýy bar uıymdardyń eldegi saılaý pro­­sesine aralasýyna qazirgi zań­na­­mada tyıym salynǵanyn eske salady.

«Mysaly, qoldanystaǵy «Saıa­sı partııalar týraly» zańda shetel azamattary men azamattyǵy joq adamdar partııa múshesi bola almaıtyny aıqyndalǵan. Son­daı-aq saıası partııalardy sheteldik zańdy tulǵalar men shetel azamattarynyń qarjy­lan­dyrýyna tyıym salynǵan. AQSh-tyń, Eýropa elderiniń zańnamasynda dál osyndaı tyıymdar bar. Eger saıası partııa sheteldik zańdy tulǵadan nemese shetel azamatynan qarjy alsa, birden taratylatyny aıtylǵan. Jalpy, saılaý prosesin qarjy­landyrýdyń qaǵıdaty BUU qujattarynda kórsetilgen. Usy­nylyp otyrǵan normalardyń ha­lyqaralyq tájirıbede bar ekenin eskerip, zańnyń bárine birdeı qoldaný úshin osyndaı tyıym engizbekshimiz. Bul túzetýler esh­kimniń quqyǵyn shektemeıdi, Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna saı keledi», dedi vedomstvo ókili.

Saılaý – halyqtyń ashyq ne­mese jasyryn daýys berý arqy­ly ózi ómir súretin ortany bas­qarýshy, halyqtyń atynan ókil­dik etýshi tulǵany tańdaý jáne oǵan ókilettilik berý úderisi. Al ókilettik alǵan tul­ǵalar mem­lekettik mańyzdy máse­le­lerde halyqtyń atynan ókildik etip, onyń múddesin qorǵaýǵa mindetti.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­tý­sııasynyń 3-babynda «Mem­lekettik bıliktiń birden-bir bas­taýy – halyq. Halyq bılikti tikeleı respýblıkalyq refe­rendým jáne erkin saılaý arqy­ly júzege asyrady, sondaı-aq óz bıligin júzege asyrýdy mem­­le­ket­­tik organdarǵa beredi» dep ja­zyl­ǵan. Saılaý arqyly ha­­lyq­tyń memleketti basqarý sa­la­sy­na aralasýy álemdegi kóp­tegen ha­lyq­aralyq sharttarmen be­ki­tilgen.

Atap aıtqanda, 1948 jylǵy 10 jeltoq­sanda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynda qabyldanǵan «Adam quqyǵynyń jalpyǵa ortaq deklara­sııasynyń» 21-babynda «Árbir adam óz mem­leketin basqarýǵa tikeleı jáne erkin tańdalǵan ókilderi ar­qyly aralasýǵa quqyly» dep jazyl­ǵan. Sonymen qatar Adam qu­qyqtary jáne negizgi bos­tan­dyq­taryn qorǵaý týraly konven­sııa, Adam jáne halyqtardyń quqyq­tary týraly Afrıka hartııasy, Azamattyq jáne saıası quqyq­tar týraly halyqaralyq pakt jáne taǵy basqa kóptegen memle­ket ratıfıkasııalaǵan halyq­aralyq quqyqtyq kelisim­shart­tar adamdardyń saılaý qu­qyǵyna qatysty tańdaý quqyǵyn moıyndaıdy.