Atap aıtqanda, bizde Jezqazǵan, Jańaózen, Qarajanbas, Jetibaı, Qalamqas, Bozashy jáne t.b. ken oryndary joq jáne bolmaǵan dep elestete alasyz ba? Qazaqstan ekonomıkasy búgingi kúni Sh.Esenov pen onyń seriktesteri ótken ǵasyrdyń 50-60 jyldary ashqan ken oryndarymen ómir súrip keledi. Ál-Farabıdiń ǵylymı traktattary jaryq kórmegen, geologııalyq barlaý júrgizilgen alǵashqy elektrondy esepteý ortalyǵy qurylmaǵan dep oılap kórsek she? Al Mańǵystaýdy Ázerbaıjannyń nemese Túrikmenstannyń terrıtorııasy retinde elestete alasyz ba? Bul Sh.Esenovtiń sińirgen eńbeginiń nátıjeleri Qazaqstannyń damý vektoryn aıqyndap, ekonomıkanyń qarqyndy damýyna jáne osynyń negizinde táýelsizdik tuǵyrynyń berik bolýyna yqpalyn tıgizdi.
– 1962 jyly sol jerden tabylǵan paıdaly qazbalardyń orasan qory týraly belgili bolǵannan keıin N.Hrýshev búkil aýmaqty Túrikmenstan men Ázerbaıjanǵa bermek boldy, óıtkeni olardyń mundaı ken oryndaryn ıgerý tájirıbesi mol bolatyn. Biraq Sh.Esenov Máskeýde ótken jıynda Mańǵystaý Qazaqstannyń quramynda qalý kerek ekenin jetkizdi. Elimiz bul aımaqty ıgere alatynyn dáleldedi. Bul Shahmardan Esenulynyń úlken erliginiń biri, – deıdi akademıktiń zamandasy, geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, professor Halel Bespaev (ǵalym, ókinishke qaraı, jyl basynda dúnıeden ozdy).
Esenovtiń ómir jolynyń tarıhy Qyzylorda oblysynyń Tartoǵaı aýylynan bastaý alady. 13 jasynda soǵys bastaldy, sondyqtan da balalyq, jastyq shaǵynda soǵys kezeńin, jaqyndarynan aıyrylýdy, soǵystan keıingi synaqtardy bastan ótkerdi. Esenov 17 jasynda Almatyǵa ketip, taý-ken-metallýrgııa ınstıtýtyna (qazirgi Sátbaev ýnıversıteti) oqýǵa túsip, Qanysh Sátbaevtyń shákirti boldy. Ol talantty balany birden baıqap, onyń ustazy, tálimgeri, ónege-úlgi bolatyn adamyna aınaldy. Instıtýttan keıin Shahmardan uzaq ýaqyt sol kezdegi Jezqazǵan óńirinde áýeli geolog, keıin geologııalyq barlaý ekspedısııasynyń bas ınjeneri bolyp qyzmet etti. Onyń tikeleı qatysýymen joǵaryda atalǵan ken oryndary ashyldy.
Nebári 33 jasynda KSRO-daǵy eń jas mınıstr Geologııa mınıstri boldy. Aınalasyndaǵylar onyń asa mánerli jáne oryndy sóıleý qasıetine tánti bolǵan. Ol mınıstrliktiń birinshi alqa jıynyn talqylaý isinen bastady.
– Esenov jınalysty ashyp: «Nege jumys nashar júrip jatyr? Sony pysyqtap kóreıik. Jaǵdaıdy qalaı túzete alamyz?» dedi. Kópshilik sol alǵashqy kezdesýdi ómiriniń sońyna deıin esinde saqtap qaldy. Gýrev (qazirgi Atyraý) – shaǵyn qala. Osy qalada mundaı kezdesý birinshi ret ótti. Birden «qalaǵa jańa jas myqty mınıstr keldi degen sybys tarady», dep eske alady geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory Sádýaqas Qurmanov.
Onyń jetekshiligimen jumys isteý komandanyń kóńilinen shyqty. Mınıstr Esenov jańa tehnıkalardy alǵyzdy, geologııalyq barlaýdyń ozyq ádisterin ıgerip engizdi, belsendilik tanytqandardy jigerlendirdi, tıimdilikti arttyrýǵa umtyldy.
Esenovtiń sol jyldardaǵy kómekshisi Álimhan Ermekbaev bylaı deıdi:
– Barlyǵy bizdi qonaqqa shaqyrǵysy keldi, shaqyratyndar sany kóp, biraq ýaqytymyz tapshy boldy. Sondyqtan olar tipti keste jasady: bir otbasynda tańǵy asty, kelesi otbasynda túski asty, úshinshi úıde keshki asty ishtik. Mine, osyndaı qarym-qatynas bolatyn.
О́tken ǵasyrdyń ortasynda negizgi zertteýler eki aımaqta – Batys jáne Ortalyq Qazaqstanda júrgizildi, onda orasan zor ken oryndary ashyldy.
– Jezqazǵan ken ornynda ǵylymı negizde eńbek ónimdiligin 5 esege arttyra aldy! Burǵylaý qondyrǵylarynyń sanyn kóbeıtýge qol jetkizdi. Bul Qazaqstan ekonomıkasynda orasan zor serpilis týǵyzdy, dep túsindiredi Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynov.
Mańǵystaýda ken oryndaryn zerttep ashqannan keıin orasan zor qorlardyń bar ekenin dáleldeý úshin Esenov pen onyń komandasy qysqa merzimde mol derekter jınap, óńdeý kerek boldy. Qorytyndy túrindegi qaǵaz esebiniń salmaǵy 200 kılony qurady. Alaıda ol barlyq usynǵan kórsetkishterdi qorǵaı aldy – joǵarydan kórsetilgen qysymǵa qaramastan esep bekitildi. Túbektegi munaı ken oryndarynyń boljamdy múmkindigi, sol derekter boıynsha, 1,15 mıllıard tonnany qurady. Jumys tolyǵymen jaqsy nátıje berdi, óıtkeni qazirgi Mańǵystaý oblysynyń aýmaǵynda tek munaı men gaz ǵana emes, sonymen qatar qońyr kómir, stronsıı, marganes, bor, as tuzy jáne basqa da baılyqtar tabyldy.
Dosmuhamed Kishibekov, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi bylaı deıdi:
– Sol kezden bastap Mańǵystaýdyń mártebesin kóterýge kiristi. Bul jerde ashylǵan jańalyqtar men osy jumysty kásibı túrde atqara alatyn kadrlardyń bar ekendigi Shahmardan Esenulynyń jumysqa senimmen kirisýine negiz boldy.
Geologtiń jetistikteri búkil shóldi túbektegi ómirdi jandandyrdy. Shaǵyn portty qala oblys ortalyǵyna aınaldy, alǵashqy atom elektr stansasy salyndy. Qazaqstannyń teńiz qaqpasy ispetti Aqtaýdyń búgingi gúldenýi de akademık pen onyń áriptesteriniń sol kezdegi eren eńbeginiń arqasy. Búginde Mańǵystaýdyń bas oqý ordasy, ıaǵnı qazirgi Sh.Esenov atyndaǵy ýnıversıtet te qarqyndy damyp keledi. Ǵalym bolashaqqa senimmen qarady. Q.Sátbaev tusynda bastalǵan isti tolyqqandy jandandyrǵan da dál ózi edi. Áńgime barlyq ashylǵan ken oryndary men bolashaqta paıdaly qazbalar ashylýy múmkin jerlerdi kórsetetin metallogendik kartalardy jasaý jáne jańartý týraly bolyp otyr. Sh.Esenov Jezqazǵan ken ornynda jumys istegende qoldanǵan kartaǵa túsirý jáne barlaý ádisi Qazaqstannyń basqa aımaqtarynda da engizile bastady.
– Bul óte kúrdeli jumys bolatyn, oǵan kóp adam atsalysty. Osyndaı kartalardyń tizbegin jasaý ıdeıasy paıda boldy, al Shahmardan Esenov osy istiń basy-qasynda bolǵan. Bul 11 tomdyq kitap olardy daıyndaǵan ınstıtýtqa 90-jyldary saqtalyp qalýyna, aıaqqa turýyna kómektesti, óıtkeni Qazaqstan ekonomıkasyna alǵashqy ınvestorlar sol kezde paıda boldy, – deıdi ǵalym-geolog, Ulttyq akademııanyń korrespondent-múshesi Eleonora Seıtmuratova.
Shahmardan Esenov geologterdiń qalaı ómir súretinine úlken mán berdi. Olardyń ómir súrý jáne demalys jaǵdaılary laıyqty bolýy kerek dep eseptedi. Geologterge arnalǵan eldi mekenderdi, turǵyn úılerdi, mektepterdi, feldsherlik pýnktterdi salý úshin ýchaskelerdi tabý qajet bolǵanda onyń bıligi únemi kómektesip otyrdy. Qazaqstannyń Geologııa mınıstrliginde 8 jazǵy lager jumys istep, onda bir aýysymda 3000-ǵa deıin bala demaldy. Respýblıka boıynsha bir maýsymda 3500-ge deıin adamdy qabyldaǵan 5 shıpajaıda eresekter demalystaryn ótkizip, densaýlyqtaryn qalpyna keltirdi. Bul osy materıaldyń keıipkeri Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń, sodan keıin KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan jyldary júzege asty.
Ǵylym akademııasynyń tuńǵysh prezıdenti Qanysh Sátbaev boldy, keıin 1972-1974 jyldary bul qyzmetke onyń shákirti Shahmardan Esenov keldi. Ol taǵy da Akademııa prezıdentteriniń ishinde eń jas prezıdenti boldy. Onyń tusynda ǵylymı ınstıtýttar kóbeıdi, ǵylymı-zertteý salasy keńeıdi. Ol geologııadan alshaq ǵylymdardyń kóterilýin, damýyn qamtamasyz ete bildi. Esenovti qazaq seısmologııasynyń atasy deýge bolady. Ol kezde Máskeý men Almatyda, Frýnze (Bishkek) men Tashkentte jumys istep turǵan seısmologııa ınstıtýty sııaqtyny ashýǵa kelispedi. Biraq jerlesimiz osynda mundaı ǵylymı mekeme qurýdyń qajettigin dáleldeı aldy. Ǵylym akademııasy men el úkimetiniń ózara árekettesý shemasyn uıymdastyryp, ǵylym men óndiristiń barynsha tyǵyz baılanysyn únemi jaqtap otyrdy. Ǵalym, praktık, sheneýnik ǵylymı ázirlemelerdiń qaıtarymyn, tıimdiligin jáne ekonomıkany jańǵyrtýda ǵylymnyń atqara alatyn rólin aldyńǵy qatarǵa qoıdy. Sonymen qatar ol ortaǵasyrlyq Shyǵystyń uly ǵalymy Ál-Farabıdiń eńbekterin keńinen nasıhattaýǵa da óz úlesin qosty.
Sh.Esenov óziniń áriptesterimen birge. 1951 jyl
«Onyń qoldaýymen biz Ál-Farabıdiń ǵylymı eńbekterin, qoljazbalaryn Qazaqstanǵa qaıtarýǵa qol jetkizdik, óıtkeni olardyń barlyǵy shetelde, Eýropada: Brıtan murajaıynda, Ispanııada boldy», deıdi Esenovtiń beınesin tolyqtyratyn, Ál-Farabı týraly eńbekterdiń avtory jáne fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Jaqypbek Áltaev.
Esenovtiń bastamasymen Baǵdadta, Máskeýde jáne Almatyda kórnekti túrkitanýshy ǵalymnyń týǵanyna 1100 jyl tolýyna arnalǵan ǵylymı konferensııa uıymdastyrý da júzege asty. Biraq eń bastysy: Esenov Ál-Farabıdiń asa mańyzdy traktattaryn úlken basylymdarmen basyp shyǵarýdy uıymdastyrdy. Bul jumys onyń Fılosofııa ınstıtýtynda arabtaný bólimin quryp, oǵan arab jáne basqa da shet tilderin biletin jas ári talantty ǵalymdardy shaqyrýynyń arqasynda múmkin boldy. Aıtpaqshy, Esenov 1967 jyly Qazaqstan ǵylym akademııasynyń jas ǵalymdarynyń jıynyn, al kelesi jyly Keńes Odaǵynyń túkpir-túkpirinen shamamen 600 jas ǵalymnyń basyn qosqan konferensııany uıymdastyryp, ǵylymı ortany jańǵyrtýdy qoldady. Sondaı-aq ol óziniń bilim ordasyn – qazirgi Sátbaev atyndaǵy ýnıversıtette sabaq berý arqyly jastarmen baılanysyn saqtap qaldy. Sonaý 60-jyldary toqyraýdyń alǵysharttary qalyptasyp jatqan kezde ol alǵashqylardyń biri bolyp ǵylymdy jańǵyrtý máselesin kóterdi. Qyzylordalyq daryndy azamat sózben ǵana emes, is júzinde de óziniń ıdeıalary men ustanymdaryna berik ekenin dáleldedi, geologııalyq qurylymdarda Qazaqstanda tuńǵysh elektrondy esepteýish ortalyq ashty.
– Ol geologııaǵa kompıýterlik tehnologııalardy is júzinde engize bastady. Máskeýden arnaıy shaqyryp semınarlar, trenıngter ótkizdi, dep eske alady Sátbaev ýnıversıtetiniń dosenti Mádenıet Asanov.
– Sodan keıin bizdiń kafedrada birinshi kompıýter paıda boldy, dep tolyqtyrady geologııa ǵylymynyń taǵy bir ardageri, Qazaqstan mıneraldyq resýrstar akademııasynyń korrespondent-múshesi Vera Gorıaeva. – Ol ózi Mınskige baryp, sol mashınany alyp keldi. Ol sondaı úlken bolatyn, ol jarty bólmeni alyp jatty. Barlyq stýdentter osy mashınada bilim aldy.
1987 jyly birneshe ǵalymdarmen birge Sh.Esenovtiń «Kompıýter kómegimen geologııalyq bloktardyń qoryn esepteý» atty ǵylymı eńbegi jaryq kórdi. Búginde onyń tek tarıhı mańyzy bar, biraq ol kezde stýdentterdi daıyndaýdaǵy úlken jetistik boldy. 80-jyldary birte-birte baıqala bastaǵan bilim berýdiń óndiristen ajyraýy sol kezde aınalysqan basty máseleleriniń birine aınaldy. Esenov 60-jyldardyń ortasynda Qazaqstan Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin de atqarǵanyn umytpaǵan jón. Onyń bastamasymen eki ǵylymı-zertteý zerthanasy quryldy, olar kóp uzamaı telefotometrııaǵa arnalǵan jabdyqty shyǵardy.
Shahmardan Esenov ǵylymı bólimder men geologııalyq barlaý uıymdary arasynda sharttar jasasýdy mindetke aınaldyrdy. Sonyń arqasynda qazaq stýdentteri KSRO-nyń basqa aımaqtaryna ekspedısııalarǵa baryp, tájirıbe jınaqtap, ózderin úlken ǵylymnyń bir bólshegi retinde sezine bastady. Esenov ýnıversıtetke Qazaqstannyń, basqa respýblıkalardyń jáne sheteldiń asa kórnekti ǵalymdaryn jıi shaqyryp, stýdenttermen dáris oqyp, tájirıbelik sabaqtar júrgizdi. Biraq Esenovtiń aýqymdy isteri tek tarıhta qalyp qoıǵan joq. Onyń jetistikteri búginde damýǵa umtylǵan jańa urpaqtyń jas, isker ókilderine áser etip jatyr. Esenov jasaǵan kartalar boıynsha jer qoınaýyn zertteýdi jalǵastyrýda, Aqtaý kórkeıip keldi, joǵary oqý oryndarynyń dárishanalarynda jas jigitter men qyzdar ǵylymnyń danalyǵyn uǵynýda. Al 2013 jyly akademıktiń urpaqtary ǵalymnyń atymen atalatyn ǵylymı-bilim berý qoryn qurdy.
– Biz qordy qurǵan kezde túrli urpaqtar qundylyqtarynyń sabaqtastyǵyna erekshe nazar aýdardyq. Kezinde Qanysh Sátbaevtyń isin Shahmardan Esenov jalǵastyrdy. Búginde biz bul jumysty óz baǵdarlamalarymyz, jas ǵalymdardy qoldaý jáne elimizdiń ǵylymı áleýetin damytý arqyly jalǵastyrýdamyz, – deıdi Shahmardan Esenov atyndaǵy qordyń negizin qalaýshy Ǵalymjan Esenov.
– Akademık Esenov kórnekti ǵalym, geologııa ǵylymynyń damýyna kóp eńbek sińirdi. Onyń eńbekteriniń praktıkalyq mańyzy zor: olar bizdiń respýblıkamyzdyń ekonomıkasyna oń yqpalyn tıgizýde, dep túıindeıdi akademık M.Jurynov.
Elimizdiń bas geologi degen laýazym joq, bul ataqty tek halyq bere alady. Al 95 jyldyq mereıtoıyn búkil Qazaqstan atap ótip jatqan Shahmardan Esenovtiń ómir joly – halyq óz baǵasyn bergen úlken bir ekspedısııa. Onyń negizgi oıy: adam týǵan jeriniń bolashaǵyna áser ete alady. Al onyń qandaı bolatynyn keshegi uly tulǵalardyń isi men tańdaýy ǵana emes, búgingi bizdiń árqaısymyzdyń úlesimiz de aıqyndaı túspek.
Roman RAIFELD,
Aıgerim SULTAN
