- Solomon araldarynyń premer-mınıstri Manasse Sogavare 2023 jyldyń qarashasynda ótetin Tynyq muhıty oıyndaryna deıin qyzmetinde qalý úshin konstıtýsııaǵa ózgeris engizýdi usyndy. Ol ókilettigin uzartýǵa baǵyttalǵan kez kelgen ózgerister «bir rettik» bolady dep ýáde berip otyr, dep habarlaıdy The Guardian basylymy. Solomon araldaryndaǵy oppozısııa ókilderi bolsa úkimet basshysynyń bul qadamyn bılikti «basyp alý» dep atap, saılaýdyń Tynyq muhıty oıyndaryna daıyndyq kezeńimen qatar ótýi múmkin ekenin aıtady.
Manasse Sogavareniń sheshimin Aýstralııanyń Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy mınıstri Pet Konroı qoldap otyr. Solomon araldarynda jyl saıyn ótkiziletin Guadalcanal (Gýadalkanal) shaıqasynyń mereıtoıyna arnalǵan is-sharada sóılegen sózinde ol Sogavare usynǵan zań jobasynyń bir retke qabyldanatynyna halyqty sendirip baqqan bolatyn. Onyń aıtýynsha, oıyndardan soń saılaý júıesi qalypty jaǵdaıǵa oralady. «Biz premer-mınıstrdiń usynysy men zań jobasynyń tujyrymyn quptaımyz. Saıyp kelgende, bul Solomon araldary parlamentiniń demokratııalyq jolmen saılanǵan músheleri men Solomon araldarynyń halqyna qatysty másele jáne biz kórshiles elderdiń ishki prosesterine qurmetpen qaraıtyn bolamyz», dedi Pet Konroı ABC radıosyna bergen suhbatynda.
Al sarapshylar Sogavareniń bılikte qalýǵa umtylýy Tynyq muhıty oıyndaryna baılanysty emes ekenin aıtady. Olardyń paıymdaýynsha, bul saıasattyń astarynda QHR-men baılanys jatyr. Eske salsaq, osy jyly Solomon araldary Qytaımen qaýipsizdik týraly kelisimge qol qoıǵan edi. Bul kelisimnen soń Manasse Sogavare álemdik BAQ ókilderine suhbat berip, óz elinde eshqashan Qytaı áskerı bazasy qurylmaıtynyn málimdedi. Sondaı-aq ol Aýstralııa araldardyń «qaýipsizdik boıynsha negizgi seriktesi» bolyp qala beretinin, biraq Aýstralııa kómekke kele almaıtyn jaǵdaı bolsa, úkimet Qytaıdyń qaýipsizdik qyzmetkerlerine júginetinin aıtqan bolatyn. «Eger qandaı da bir qaqtyǵys bola qalsa, biz elimizde turaqtylyqty saqtaýǵa umtylamyz. О́zimizdiń qaýqarymyz jetpegen jaǵdaıda Qytaıdan qoldaý suraımyz. Biraq biz ádettegideı aýstralııalyqtarǵa senim artamyz, aımaqtaǵy qaýipsizdik máselelerine kelgende biz birinshi kezekte solarǵa júginemiz», dedi Manasse Sogavare suhbatynda.
Qytaımen qaýipsizdik kelisimine qol qoıǵannan keıin Solomon araldarynyń oppozısııa ókilderi úkimet Qytaıdyń «kómegin» qazirgi bılikti saqtap qalý úshin paıdalanady dep eskertti. Kelisim jobasynda Solomon araldary Qytaıdyń qaýipsizdik qyzmetkerlerin «qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa, adamdardyń ómiri men múlkin qorǵaýǵa, gýmanıtarlyq kómek kórsetýge, tabıǵı apattardyń saldarymen kúresýge jáne basqa da mindetterge kómek kórsetý úshin shaqyra alatyny» aıtylǵan.
- Al Djeıms Marape Papýa-Jańa Gvıneıanyń premer-mınıstri bolyp qaıta saılandy. Kezekti saıası naýqan Marapege ońaıǵa soqqan joq. Ol eldiń burynǵy premer-mınıstri Pıter O’Nılmen alty aptaǵa sozylǵan «básekede» sońyna deıin kúresip, jeńiske jetti. Sarapshylar onyń saılaýaldy baǵdarlamasynyń kestesi qarbalasqa toly bolǵanyn aıtady. Ol halyqpen dıalogqa túsýge tyrysyp, kún saıyn kezdesken.
Pıter O’Nıl de joǵary laýazymdy qyzmetke qaıta oralýǵa úmittendi, biraq qarsylasynyń jaqtastary basym túskennen keıin saılaýdan úmitin úzdi. Ol daýys berý bastalmaı turyp parlament zalynan shyǵyp ketti. Al Marape 97 paıyz qoldaýmen premer-mınıstr bolyp saılandy. Aıta keterligi, ol úkimet basshysy bolyp saılanǵanda daýys sanaý áli de jalǵasyp jatty. Jańa parlament alǵashqy jıynyn ótkizip úlgerdi. Jıynda sóılegen Djeıms Marape onyń partııasy «bir aımaqqa, bir otbasy nemese bir adamǵa ǵana emes, tutastaı osy elge tıesili», dedi. «Búgin men árbir Papýa-Jańa Gvıneıanyń turǵynyna alǵysymdy bildiremin, parlament músheleriniń 100 paıyzy tek maǵan ǵana emes, sonymen qatar mandatqa da daýys berýge keldi, bul ujymdyq koalısııanyń aıǵaǵy, óıtkeni biz saılaýǵa seriktes retinde bardyq», dep qosty ol.
Aýstralııanyń premer-mınıstri Entonı Albanız Djeıms Marapeni birinshi bolyp quttyqtady. «Djeıms Marapeni Papýa-Jańa Gvıneıanyń premer-mınıstri bolyp qaıta saılanýymen quttyqtaımyn. Aýstralııa men Papýa-Jańa Gvıneıa arasyndaǵy seriktestik erekshe: biz kórshimiz, dospyz jáne bir otbasymyz. Aýstralııa ekijaqty qarym-qatynasty odan ári damytý jáne ortaq aımaqtyq máselelerdi sheshý úshin Papýa-Jańa Gvıneıa úkimetimen jumys isteýge daıyn», dep jazdy týıtterdegi paraqshasyna.
Keıin Pıter O’Nıl daýystardy sanaý áli jalǵasyp jatqan kezde parlamenttiń premer-mınıstrdi saılaǵanyna narazylyq retinde Palatany tastap ketkenin aıtty. «Men Marapege daýys bergen joqpyn, óıtkeni men óz elektoratyndaǵy halyq durys saılamaǵan kóshbasshyny qoldaı almaımyn. Men shyǵyp ketip, bizdiń partııanyń depýtattaryna adaldyqpen daýys berýge múmkindik berdim», dep pikir bildirdi O’Nıl. Ol tipti parlamentti jınaý úshin barlyq 118 oryndy jarııalaý kerek dep, osy aptada ótken parlamenttiń otyrysyna tyıym salý týraly shuǵyl ótinish berdi. Alaıda Joǵarǵy sot aryzdy qanaǵattandyrmaı, sheshim shyǵarýdan bas tartty.
BAQ-tyń málimetinshe, Papýa-Jańa Gvıneıadaǵy bıylǵy saılaý zorlyq-zombylyqpen ótken, shilde aıynyń sońynda qaqtyǵystardan 50 adam qaza tapqan. Sondaı-aq saılaýshylardy aldaý, jáshikterdi qıratý, kandıdattardyń saılaý ýchaskelerin basyp alý faktileri de tirkelgen. Saılaý tizimi on jyl boıy jańartylmaǵandyqtan, mıllıonǵa jýyq adam saılaý quqyǵynan aıyrylǵan.
Sondaı-aq úkimettiń kemshin tustaryn saralaǵan sarapshylar Papýa-Jańa Gvıneıanyń jańa parlamentine áıelderdiń kandıdatýrasy 2017 jyldan beri alǵash ret usynylǵanyn aıtady. Nátıjesinde, eki áıel – Ortalyq gýbernatory Rýfına Pıter jáne «Raı» jaǵalaýynyń depýtaty Kessı Savang saılandy. Olar eldiń 50 jylǵa jýyq tarıhynda parlamentke saılanǵan biri segizinshi, biri toǵyzynshy áıel depýtat. Sarapshylar negizi depýtat bolǵysy keletin saıasatker áıelder sany az bolsa da nıet bildirýshilerdiń jetkilikti ekenin aıtady. Máselen, bıylǵy saılaýǵa 118 orynǵa 3 458 er adammen básekege 167 áıel túsken.
