Birde Úrimji qalasynda shyǵatyn “Ádebıet jáne ıskýsstvo” jýrnalynyń redaksııasyna órimtaldaı bir jigit keldi. Onyń kúreńitken júzine buıra shashy jarasa túskendeı. Jigit otyrǵandarmen sálemdesip, redaktordyń orynbasary Qajyǵumar Shabdanulynyń bólmesine kirdi.
Arada az ýaqyt ótisimen Qajyǵumar meni shaqyryp, álgi jigitpen tanystyra bastady:
– Myna dolanadaı qyzyl jigit Tóleýbek Jaqypbaıuly. Jýrnalymyzda jarııalanǵan “Shytyrmannan – shyńǵa!” degen poemanyń avtory, – dep oǵan tesile qaraǵan Qajekeń meni nusqap. – Al myna otyrǵan óziń sekildi buıra shash jańaǵy aıtqan óleńniń avtory – Ǵalym Tynybaev. Al endi ekeýiń sóılese berińder, – degen ol sózin qysqa qaıyryp, aldyndaǵy qaǵazǵa shuqshııa berdi. Janaryna kúlki úıirip maǵan qadala qaraǵan Tóleýbek:
– Mynaý bir jastar janyn jelpıtin óleń eken. Baǵanadan birneshe ret qaıtalap oqydym. О́zinen-ózi ánge suranyp tur. Osyǵan bir án shyǵarsam qalaı qaraısyz? – dedi. Men oǵan dán rıza bolyp:
– О́leńniń án bolyp shyrqalǵanyn kim jek kórsin. Án shyǵarǵanyńyzǵa tilektespin, – degenimde Qajyǵumar sózge aralasyp:
– Tóleýbek, dál aıttyń, munyń ánge suranyp turǵany shyndyq. Ádemi áýenmen bezendirilse, óleńniń ajarlanary ras qoı. Ǵalym óleńniń atyn “Araılym” dep qoıǵan eken, men ony jastardyń jıi aıtatyn sózi “Sen maǵan ystyqsyń...” degen atpen jiberýdi jón kórdim, – dedi.
Bizderge ishteı rıza bolǵan Tóleýbek qoshtasyp kete bardy. Ony kórgen Ahmet Júnisuly men Maqatan Sháripqanuly:
– Mýzykadan habary joq adam qalaı án shyǵarmaq? – dep tańdanysty. Bul jigitterge jymııa qaraǵan Qajyǵumar basyn shaıqap:
– Ol óziniń isi. Biraq onyń ónerge qumar ekenin bilemin, – dedi. Qajyǵumar sózine ılana túsken Ahmet:
– E, bul da osal adam bolmady ǵoı. Sondyǵy bolar, poema jazyp oqyrmandy dúr silkindirip júrgeni, – dep Qajekeńdi qaǵyta sóıledi.
Án shyǵaryp kelmekshi bolǵan Tóleýbek habarsyz ketti. Ahmet pen Maqatan redaktordyń orynbasarynan:
– Qajeke, álgi kompozıtor baýyryń án izdep Sháýeshek asyp ketken joq pa? – dep jaqaýrata suraıtyndy shyǵardy.
– Ol jigit Birjan saldyń urpaǵy. О́tirik aıtpas, keledi, – dep ol sendire sóıledi.
Birde tús aýa qolynda qońyr shanaqty mandolınasy bar, jýrnalıster saǵyna kútken Tóleýbek kele qaldy. Ony kórip dabyrlasqan jigitter:
– Oý, Tóke, joǵalyp kettińiz ǵoı. Qalaı, án shyqty ma? – dep surap jatty. Oryndyqqa jaıǵasqan ol mandolınasyn qolyna alyp:
– E, jigitter, án shyǵarý ońaı emes! Myń tolǵanyp, baqsydaı býyrqanyp júrip bir ánniń sulbasyn qaıyrǵan boldym, – dedi de salaly saýsaqtary sym pernege jabysty. Án bizge birden unady. Jigitter Tóleýbektiń ánine emes, onyń mandolınany qalaı sheber oınaıtynyna kóńil aýdarsa kerek. Sol úshin de olar ándi qaıtalap tyńdasty. Tóleýbek ony birneshe ret tartqan soń mýzykaǵa daýysyn qosyp shyrqaı jóneldi. Kóterińki qońyr daýys. Ándi mánerleı aıtty. Tyńdaýshylar arasynan ornynan kóterilgen Jaqypbek aǵaı:
– Án jaqsy shyqqan. Jeńil úndi, ádemi yrǵaqty qońyr án bolypty. Endi aıtýshysy kelisse, tyńdaýshy oıynan shyǵary sózsiz, – dep óz baǵasyn bere sóıledi.
Jigitter Tóleýbek ekeýmizdiń qolymyzdy qysyp, quttyqtap jatty. Sonymen “Sen maǵan ystyqsyń...” degen án 1955 jyldyń mamyr aıynda jelpine tyńdaǵan jazýshylardan bata alyp, sazdy áýenimen jastar arasyna tarap kete bardy.
Jaqsy án shyǵaryp, kóp yqylasyna bólengen Tóleýbek arman qýyp, Almatyǵa oqýǵa ketti. Ádebıet pen óner tizginin teń ustaǵan talant ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústi.
Oqý talabynan shyǵyp, bilim alýdy ańsaǵan jas án shyrqaýdy azaıtady. Keıde dostarymen bas qosqanda ǵana “Sen maǵan ystyqsyń...” ánin Shyǵys Túrkistandaǵy qazaq jastarynyń áni dep aıtatyn. Ándi unatqan stýdentter birden ilip áketip, aıta bastady. Ásirese jýrnalıstıka bóliminde bizben birge oqyǵan Qabıdolla Shotanov pen Meırambek Janbolatovtyń ony tez úırenip aıtqandary áli esimde.
Arada aınalym jyldar ótti. Ándi biletinder oqý bitirip, oblystarǵa jumysqa ketti. Tóleýbek Shubartaý men Aıagóz aýdandyq gazetterinde jumysta boldy. Keıin jazǵan-syzǵandaryn kitap etip shyǵarý maqsatymen Almatyǵa keldi. Sol jumystar sońynda júrgende 1977 jyly 8 mamyrda qaıǵyly qazaǵa ushyrap, qaıtpas saparǵa attandy.
“О́zi joqtyń kózi joq” degen ǵoı, Tókeń ortamyzdan ozǵan soń án de sırek aıtylatyn boldy. Arada birneshe jyldar ótken soń Qazaq radıosynan Jańaarqa aýylynyń azamaty Qorabaı Esenov aıtyp júrdi. Ánniń kimdiki ekenin bilmese de unaǵan soń aıtsa kerek. Biraq onyń ándi ózine telip aıtqanyn estimedik. Árıne, Qorabaıdyń bul ándi dáriptep aıtyp kelgenine úlken rahmetten basqa aıtarymyz joq. Áli de aıta berýine tilektespiz...
Biraq ótken jyly “Shalqar” baǵdarlamasynan Qorabaı Esenovtiń 60 jasqa tolýyna oraı berilgen habarda: “Qorabaı bizdiń jaqsy ánshilerimizdiń biri. О́zi mal dárigeri bolsa da taǵdyr oǵan mýzykalyq talant syılaǵan. Biz Qorabaıdyń 60 jasqa tolýymen quttyqtap, óziniń gıtaramen jıi aıtatyn “Jas qalam” ánin beremiz!” dep marqum Tóleýbek Jaqypbaıulynyń “Sen maǵan ystyqsyń...” ánin shatastyryp berip, áttegen-aı degizgenderi esten ketpeıdi. Tipti, álige deıin Qorabaı Esenovtiń áni dep berip júr.
Iá, bul da bolsa yjdaǵatsyzdyqtyń bir belgisi shyǵar dep oıladyq. Biraq kóp qulaǵynyń quryshyn qandyryp, sanasyn saralaıtyn Qazaq radıosy mundaı jańsaqtyqqa barmaǵany jaqsy edi...
Qazir osy T.Jaqypbaıulynyń ánine árkim ózinshe at qoıyp, toılarda jıi aıtatyn bolyp júr. Bul jaman emes. Biraq óleń joldary “Láıli-Májnúndeı”, “Mende bar bir tilek” dep ózgertilip, án atsyz, avtorsyz jetim qozydaı ár kimge bir telinip aıtylatyn bolǵan. Radıodan osy bir “jetim” ándi talaı tyńdap mezi bolǵan Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilov pen arda aqyn Orazaqyn Asqar baspasóz betinde óz pikirlerin aıtyp, án avtory Tóleýbek ekenin taıǵa tańba basqandaı dáleldep bergen edi. Biraq oǵan qulaq asqan Qazaq radıosy bolmady. Baıaǵy jartas bir jartas bolyp qala berdi. Qazaq radıosynyń keıde belden basyp, efırden esip óteri ras. Biraq ony baıqaǵan tyńdarman barshylyq. Olar qashanǵa deıin jaýyrdy jaba toqyp júre bersin.
Búginde án tyńdaýshylar Tóleýbektiń birge oqyǵan joldastary dep, bizge “Sen maǵan ystyqsyń...” ániniń notasy men óleńin surap jıi hat jazady. Máselen, Qytaıdan Úrimji pedagogıkalyq ınstıtýtynyń oqytýshysy Qadısha Orazǵalıqyzy, Ombydaǵy “Móldir” qazaq qoǵamynyń tóraıymy Altynaı Júnisqyzy, Belgııada turatyn qazaqtyń aqyn qyzy Yrysty Tókeıqyzy osy ándi úırenip, óz mánerinde tolyq mátinimen aıtýǵa shalǵaı júrgen qazaq jastarynyń kushtar ekenin bildirip, bizderge ótinish hat jazdy.
Biz osy ánsúıer qaýymnyń ótinishi boıynsha, T.Jaqypbaıulynyń baspa betin kórmegen “Sen maǵan ystyqsyń...” ánin notasymen gazetke jarııalaýdy jón kórdik.
Al, dostar, ómirden óksip ótken Tóleýbek arýaǵyna baǵyshtap ándi shyrqańyzdar!
SEN MAǴAN YSTYQSYŃ...
Mýzykasy: Tóleýbek JAQYPBAIULYNIKI,
О́leńi: ǴALYM TYNYBAEVTIKI.
Sen maǵan ystyqsyń basqadan,
Súıem dep aıtýdan jasqanam.
Jetkize alar ma júrektiń,
Jan syryn jasyryn jas qalam!
Kezikseń urlana qaraımyn,
Men seni janymdaı sanaımyn.
Asaýdaı týlaıdy jas júrek,
Telmirip jolyńa, araılym.
Men júrmin órtenip osy kez,
Júrekke taba almaı darý sóz,
Qıylyp qıǵashtap ótesiń,
Jan syryn jasyryp otty kóz.
15.05.1955 j. Úrimji
Ǵalym TYNYBAEV, baspasóz ardageri.
Sýrette: soldan ońǵa qaraı Qajyǵumar ShABDANULY jáne Tóleýbek JAQYPBAIULY.
– Myna dolanadaı qyzyl jigit Tóleýbek Jaqypbaıuly. Jýrnalymyzda jarııalanǵan “Shytyrmannan – shyńǵa!” degen poemanyń avtory, – dep oǵan tesile qaraǵan Qajekeń meni nusqap. – Al myna otyrǵan óziń sekildi buıra shash jańaǵy aıtqan óleńniń avtory – Ǵalym Tynybaev. Al endi ekeýiń sóılese berińder, – degen ol sózin qysqa qaıyryp, aldyndaǵy qaǵazǵa shuqshııa berdi. Janaryna kúlki úıirip maǵan qadala qaraǵan Tóleýbek:
– Mynaý bir jastar janyn jelpıtin óleń eken. Baǵanadan birneshe ret qaıtalap oqydym. О́zinen-ózi ánge suranyp tur. Osyǵan bir án shyǵarsam qalaı qaraısyz? – dedi. Men oǵan dán rıza bolyp:
– О́leńniń án bolyp shyrqalǵanyn kim jek kórsin. Án shyǵarǵanyńyzǵa tilektespin, – degenimde Qajyǵumar sózge aralasyp:
– Tóleýbek, dál aıttyń, munyń ánge suranyp turǵany shyndyq. Ádemi áýenmen bezendirilse, óleńniń ajarlanary ras qoı. Ǵalym óleńniń atyn “Araılym” dep qoıǵan eken, men ony jastardyń jıi aıtatyn sózi “Sen maǵan ystyqsyń...” degen atpen jiberýdi jón kórdim, – dedi.
Bizderge ishteı rıza bolǵan Tóleýbek qoshtasyp kete bardy. Ony kórgen Ahmet Júnisuly men Maqatan Sháripqanuly:
– Mýzykadan habary joq adam qalaı án shyǵarmaq? – dep tańdanysty. Bul jigitterge jymııa qaraǵan Qajyǵumar basyn shaıqap:
– Ol óziniń isi. Biraq onyń ónerge qumar ekenin bilemin, – dedi. Qajyǵumar sózine ılana túsken Ahmet:
– E, bul da osal adam bolmady ǵoı. Sondyǵy bolar, poema jazyp oqyrmandy dúr silkindirip júrgeni, – dep Qajekeńdi qaǵyta sóıledi.
Án shyǵaryp kelmekshi bolǵan Tóleýbek habarsyz ketti. Ahmet pen Maqatan redaktordyń orynbasarynan:
– Qajeke, álgi kompozıtor baýyryń án izdep Sháýeshek asyp ketken joq pa? – dep jaqaýrata suraıtyndy shyǵardy.
– Ol jigit Birjan saldyń urpaǵy. О́tirik aıtpas, keledi, – dep ol sendire sóıledi.
Birde tús aýa qolynda qońyr shanaqty mandolınasy bar, jýrnalıster saǵyna kútken Tóleýbek kele qaldy. Ony kórip dabyrlasqan jigitter:
– Oý, Tóke, joǵalyp kettińiz ǵoı. Qalaı, án shyqty ma? – dep surap jatty. Oryndyqqa jaıǵasqan ol mandolınasyn qolyna alyp:
– E, jigitter, án shyǵarý ońaı emes! Myń tolǵanyp, baqsydaı býyrqanyp júrip bir ánniń sulbasyn qaıyrǵan boldym, – dedi de salaly saýsaqtary sym pernege jabysty. Án bizge birden unady. Jigitter Tóleýbektiń ánine emes, onyń mandolınany qalaı sheber oınaıtynyna kóńil aýdarsa kerek. Sol úshin de olar ándi qaıtalap tyńdasty. Tóleýbek ony birneshe ret tartqan soń mýzykaǵa daýysyn qosyp shyrqaı jóneldi. Kóterińki qońyr daýys. Ándi mánerleı aıtty. Tyńdaýshylar arasynan ornynan kóterilgen Jaqypbek aǵaı:
– Án jaqsy shyqqan. Jeńil úndi, ádemi yrǵaqty qońyr án bolypty. Endi aıtýshysy kelisse, tyńdaýshy oıynan shyǵary sózsiz, – dep óz baǵasyn bere sóıledi.
Jigitter Tóleýbek ekeýmizdiń qolymyzdy qysyp, quttyqtap jatty. Sonymen “Sen maǵan ystyqsyń...” degen án 1955 jyldyń mamyr aıynda jelpine tyńdaǵan jazýshylardan bata alyp, sazdy áýenimen jastar arasyna tarap kete bardy.
Jaqsy án shyǵaryp, kóp yqylasyna bólengen Tóleýbek arman qýyp, Almatyǵa oqýǵa ketti. Ádebıet pen óner tizginin teń ustaǵan talant ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtettiń fılologııa fakýltetine oqýǵa tústi.
Oqý talabynan shyǵyp, bilim alýdy ańsaǵan jas án shyrqaýdy azaıtady. Keıde dostarymen bas qosqanda ǵana “Sen maǵan ystyqsyń...” ánin Shyǵys Túrkistandaǵy qazaq jastarynyń áni dep aıtatyn. Ándi unatqan stýdentter birden ilip áketip, aıta bastady. Ásirese jýrnalıstıka bóliminde bizben birge oqyǵan Qabıdolla Shotanov pen Meırambek Janbolatovtyń ony tez úırenip aıtqandary áli esimde.
Arada aınalym jyldar ótti. Ándi biletinder oqý bitirip, oblystarǵa jumysqa ketti. Tóleýbek Shubartaý men Aıagóz aýdandyq gazetterinde jumysta boldy. Keıin jazǵan-syzǵandaryn kitap etip shyǵarý maqsatymen Almatyǵa keldi. Sol jumystar sońynda júrgende 1977 jyly 8 mamyrda qaıǵyly qazaǵa ushyrap, qaıtpas saparǵa attandy.
“О́zi joqtyń kózi joq” degen ǵoı, Tókeń ortamyzdan ozǵan soń án de sırek aıtylatyn boldy. Arada birneshe jyldar ótken soń Qazaq radıosynan Jańaarqa aýylynyń azamaty Qorabaı Esenov aıtyp júrdi. Ánniń kimdiki ekenin bilmese de unaǵan soń aıtsa kerek. Biraq onyń ándi ózine telip aıtqanyn estimedik. Árıne, Qorabaıdyń bul ándi dáriptep aıtyp kelgenine úlken rahmetten basqa aıtarymyz joq. Áli de aıta berýine tilektespiz...
Biraq ótken jyly “Shalqar” baǵdarlamasynan Qorabaı Esenovtiń 60 jasqa tolýyna oraı berilgen habarda: “Qorabaı bizdiń jaqsy ánshilerimizdiń biri. О́zi mal dárigeri bolsa da taǵdyr oǵan mýzykalyq talant syılaǵan. Biz Qorabaıdyń 60 jasqa tolýymen quttyqtap, óziniń gıtaramen jıi aıtatyn “Jas qalam” ánin beremiz!” dep marqum Tóleýbek Jaqypbaıulynyń “Sen maǵan ystyqsyń...” ánin shatastyryp berip, áttegen-aı degizgenderi esten ketpeıdi. Tipti, álige deıin Qorabaı Esenovtiń áni dep berip júr.
Iá, bul da bolsa yjdaǵatsyzdyqtyń bir belgisi shyǵar dep oıladyq. Biraq kóp qulaǵynyń quryshyn qandyryp, sanasyn saralaıtyn Qazaq radıosy mundaı jańsaqtyqqa barmaǵany jaqsy edi...
Qazir osy T.Jaqypbaıulynyń ánine árkim ózinshe at qoıyp, toılarda jıi aıtatyn bolyp júr. Bul jaman emes. Biraq óleń joldary “Láıli-Májnúndeı”, “Mende bar bir tilek” dep ózgertilip, án atsyz, avtorsyz jetim qozydaı ár kimge bir telinip aıtylatyn bolǵan. Radıodan osy bir “jetim” ándi talaı tyńdap mezi bolǵan Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilov pen arda aqyn Orazaqyn Asqar baspasóz betinde óz pikirlerin aıtyp, án avtory Tóleýbek ekenin taıǵa tańba basqandaı dáleldep bergen edi. Biraq oǵan qulaq asqan Qazaq radıosy bolmady. Baıaǵy jartas bir jartas bolyp qala berdi. Qazaq radıosynyń keıde belden basyp, efırden esip óteri ras. Biraq ony baıqaǵan tyńdarman barshylyq. Olar qashanǵa deıin jaýyrdy jaba toqyp júre bersin.
Búginde án tyńdaýshylar Tóleýbektiń birge oqyǵan joldastary dep, bizge “Sen maǵan ystyqsyń...” ániniń notasy men óleńin surap jıi hat jazady. Máselen, Qytaıdan Úrimji pedagogıkalyq ınstıtýtynyń oqytýshysy Qadısha Orazǵalıqyzy, Ombydaǵy “Móldir” qazaq qoǵamynyń tóraıymy Altynaı Júnisqyzy, Belgııada turatyn qazaqtyń aqyn qyzy Yrysty Tókeıqyzy osy ándi úırenip, óz mánerinde tolyq mátinimen aıtýǵa shalǵaı júrgen qazaq jastarynyń kushtar ekenin bildirip, bizderge ótinish hat jazdy.
Biz osy ánsúıer qaýymnyń ótinishi boıynsha, T.Jaqypbaıulynyń baspa betin kórmegen “Sen maǵan ystyqsyń...” ánin notasymen gazetke jarııalaýdy jón kórdik.
Al, dostar, ómirden óksip ótken Tóleýbek arýaǵyna baǵyshtap ándi shyrqańyzdar!
SEN MAǴAN YSTYQSYŃ...
Mýzykasy: Tóleýbek JAQYPBAIULYNIKI,
О́leńi: ǴALYM TYNYBAEVTIKI.
Sen maǵan ystyqsyń basqadan,
Súıem dep aıtýdan jasqanam.
Jetkize alar ma júrektiń,
Jan syryn jasyryn jas qalam!
Kezikseń urlana qaraımyn,
Men seni janymdaı sanaımyn.
Asaýdaı týlaıdy jas júrek,
Telmirip jolyńa, araılym.
Men júrmin órtenip osy kez,
Júrekke taba almaı darý sóz,
Qıylyp qıǵashtap ótesiń,
Jan syryn jasyryp otty kóz.
15.05.1955 j. Úrimji
Ǵalym TYNYBAEV, baspasóz ardageri.
Sýrette: soldan ońǵa qaraı Qajyǵumar ShABDANULY jáne Tóleýbek JAQYPBAIULY.
