TО́RT BATA

Jandar Káribaıuly – kórnekti qoǵam qaı­rat­keri. Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy sena­torlarynyń biri. Eki saılaýda halyq qalaýlysy boldy. Qyzmettik baspaldaqpen ósýi aýdandyq gazettiń redaktorlyǵynan bas­taldy. Aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, oblystyq partııa komıteti nasıhat jáne úgit bóliminiń, sosyn uıymdastyrý, kadrlarmen jumys bóliminiń meń­gerýshisi, oblystyq tý­rızm, sport, sodan soń mádenıet bas­qar­masynyń bastyǵy sekildi laýazymdy qyz­metterdi abyroımen atqardy jáne tek ósý jolynda boldy. Eki dúrkin senatorlyǵyn joǵaryda aıttyq. Qa­byldanǵan qanshama zańdarda qoltańbasy bar, usynys, bastamalary bar. Respýblıka eko­nomıkasy men mádenıetiniń órkendeýine yqpal etken zańnamalyq aktilerdi daıyndaýǵa úles qosty. Eńbegi eleýsiz emes, “Qurmet” ordeniniń, kóp­tegen medaldardyń ıegeri, “Qazaqstannyń má­denıet qaıratkeri” degen ataǵy da bar. Qazir de qarap otyrǵan joq. Meniń áńgimem bul qyzmetter jaıynda emes, jalpy, Jandar Káribaıulynyń aza­mat­tyq kelbeti, el aǵasy retindegi bolmys-bitimi ja­­ıynda. Ol úshin sheginister men ótken shaq­tar­ǵa, júrip ótken joldarǵa at basyn burýǵa týra keledi. Men de qyzmetti Jandar aǵamyz je­tekshilik etken Jambyl oblysy Jambyl aýdandyq “Shuǵyla” gazetinen bastaǵanmyn. Bul gazet respýblıka jurtshylyǵyna tanymal talaı aqyn-jazýshyny tárbıelep shyǵardy. Biraq ol kezde Jaqań aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy-tyn. Alǵash qalaı jolyqtyq, qalaı tanystyq, esimde joq. Áıteýir qap-qara buıra shashty shalqaıta qaıyrǵan, at jaqty, iri ki­si­niń sustylaý keskini kóz aldymda. Bir kórgenge Jaqań óte qataldaý adam. Ol kezde kommýnıstik partııanyń syrtqy pishini de sustylaý edi ǵoı. Júzi qatal bolǵanmen ar jaǵy aq saraı. Onysyn keıin bildik qoı. “Shuǵylaǵa” barǵanda gazettiń tigilgen eski san­daryn aqtardym. Jýrnalıstik ádet qoı. О́t­kenimen tanystym. Sonda Jandar Kári­baı­uly­nyń ázil áńgimelerin oqyǵanym bar. Satıramen shuǵyldanýdy bastap qoıǵan men úshin ol kisiniń syqaq jazatyny qyzyqty ári jaqyndaý kórindi. О́zin kórmeı turyp jaqyndyǵymyz shyǵarmashylyq arqyly oıanǵanyn, árıne, ol kezde sezgen joqpyn. Partııa qyzmetkerin qa­tań tártiptiń, qasań tirshiliktiń úlgisindeı qa­byl­­daıtynbyz. Al, myna kisi syqaq áńgime jazady. Kúlmeıtin, kúldirmeıtin apparattyń jaýapty, laýazymdy qyzmetkeriniń ázil jazatyndyǵy meni tańǵaldyrmaı qaıtsyn. Kerisinshe, jeńgemizben á degennen-aq etene tanys bop kettik. Ol kisi – Halıma Bek­mu­r­zae­va aýdandyq sottyń tóraıymy. Aqy­lymyz asa jetkilikti bolmasa da, tájirıbemiz tógilip-artylyp turmasa da bireýge keńes berýge, jón silteýge qumar, soǵan oraı moral taqyrybyna maqala jazatyn kezimiz. Aýdandyq sot úshin ol óte kerek taqyryp. Árbir proseske shaqyrady. Sonyń qory­tyndysy boıynsha kóldeı ma­qalany oqyrman nazaryna usynyp men mázbin. Sonymen “Shúǵyladaǵy” jeti aı ótti de shyqty. Bir kúni búkil redaksııa abyr-sabyr. – Seni Jandar Káribaıuly maı shammen izdep jatyr, – deıdi “samaýrynnan sý aqty” dese, “Samarqandy sý apty” deıtin jýrnalıst áriptesterim. “Ne bop qaldy? Qaı jerden qate ketti?” Ga­zette istep júrgende joǵary jaq izdeı qalsa, eń áýeli “kezekshilikten qate jiberdim be” dep qatty qaýiptenesiń. Qazir de meni sol qaýip shyrmap alǵan. “Qudaı urdy” dep qoıam ózime ózim. Eki ókpemdi qolyma alyp, aýpartkom jaq­qa qustaı ushtym. Jol-jónekeı úreı qoıýlana tústi. Hat­shy shaqyryp jatsa, onda óte jaman qate ketken ǵoı. – Oblystyq gazetke aýysatyn boldyń. Obkom surap jatyr seni. Qaıda júrsiń? Tike Bodanovqa bar. Jolyń bolsyn! Iske sát! – dedi sholaq qaıyrǵan Jandar aǵam. Men aqyryn jylystap, hatshynyń kabınetinen shyǵa berdim. Jırenshe Bodanov – obkomnyń nasıhat jáne úgit bóliminiń meń­gerý­shisi. Jańa jumystyń qýanyshy meni bórkimdi aspanǵa atyp, alaqaılata almady. О́ıtkeni, qate jónindegi ishki qorqynysh pen ýaıym­nyń qara bulty áli seıilip úlgergen joq bolatyn. Sonymen ne kerek, Jandar aǵa­myz­dyń aq bata­sy­men aýdandyq gazetten oblystyq “Eńbek týy” gazetine bir kúnniń ishinde aýysyp júre berdim. Jýrnalıstik joldaǵy, shyǵarmashylyq jol­daǵy aǵamyzdyń bergen alǵashqy batasy osy bolatyn. Kóp uzamaı ózi de oblystyq partııa ko­mı­tetine, týra Bodanovtyń ornyna qyzmetke keldi. Qaǵaz aparyp berý, qaǵaz alyp kelý sekildi ob­lystyq gazettiń jas qyzmetkerlerine bu­ıy­rǵan “shabarmandyq” sharýa bolmasa, obkomǵa bas suqpaımyz. Bara qalǵannyń ózinde nus­qaý­shylardan ǵana “nusqaý” alyp qaıtý peshenemizge buıyrǵan, bizge meńgerýshiniń kabınetin kórý qaıda?! Bir kúni taǵy shaqyrdy. Bardym. Aldynda belgili jazýshy Tutqabaı Imanbekov otyr. Ol kisini jaqsy tanımyn. Ýnıversıtette sabaq ber­gen.  Sálemdesýden keıin: – Myna aǵańdy bilesiń be? – dedi meńg­e­rý­shi. – Iá, – dedim. – Bilseń, osy kisimen Talas aýdanyna birge ba­rasyń. Sharýasyn aıaqtaǵansha janynda júresiń. Toı toılap ketip júrme. Ol jaǵyna qalaı ediń? Qalaı bolǵanda da “joqpyn” dep jaýap beresiń ǵoı. Men de sóıttim. – Joq bolsań, jolyń bolsyn! – dep taǵy sholaq qaıyrdy. Artynan “joqpyn deıdi” dep ózinen ózi myrs etsin. Gúrildep sóılegeninen kúlimdep sóılegeni tartymdy eken. Birinshi ret baıqadym. Ishim jylyp sala berdi. Sóıtip, men kórnekti qalamger Tutqabaı Imanbekovke ilesip, issaparǵa attandym da kettim. Keýdede jelik paıda boldy. Keıin bildim, Jaqań men Tuqań ekeýi bir aýyldyń, Ońtústik Qazaqstan oblysy Túlkibas aýdanyndaǵy “Aqbıiktiń” naǵashyly-jıendi adamdary eken. Saparymyz sátti ótti. Mal tól­detýdiń ústinen tústik. Tutqabaı Imanbekov sheber áńgimeshi, shejireshi, naǵyz ıýmordyń kisisi bop shyqty. Qoly dombyraǵa tıse qara shanaq be­beýleı jóneledi, ózi ándetip qoıa beredi. Sýy­rypsalmalyǵy taǵy bar. “Átteń, tonnyń keltesi-aıdy” tuńǵysh ret sol Tut­qabaı aǵamyzdan estigen em. Otyrystyń gúli, qyz-kelinshektiń súı­kimdisi, dastar­han­nyń syılysy, batanyń qaınar kózi eken. Kóp nársege qanyqtym. Kóp nárseni úırendim. Aýyrtpaı tistep sóıleýdiń úlgisin ańǵartty. Sapardan soń obkomǵa baryp, Jaqańa meni al kep maqtasyn. Tóbem kókke sál-aq jetpeı qaldy. Meńgerýshiniń aldynda az da bolsa bedelim kóterilgen shyǵar degen urlyqy oı ishti jyly ǵana tyrnalaıdy. Arada jyldar ótti. Taǵy da Jandar Káribaıuly shaqyrdy. – Krasnogor aýdanynyń gazetine redaktor bop barasyń, – dedi tótesinen. Daıyn emes edim. Naqty jaýap bere almadym. Senimi de bar, shalǵaı aýdanǵa barǵym kelmeıtini de ras. Ekiudaı oıda qaldym. Bir apta merzim berdi. – Qabyrǵańmen keńes, – dedi. Shynyn aıtsam, ózim de bilmeımin. Baraıyn desem – alys, ol jaqtyń jaǵdaıy málim. Eki birdeı kýrstasym – Qydyráli Qoıtaı men Dil­dar Mamyrbaeva isteıdi. Materıaldyq-teh­nı­kalyq bazasy nashar, kadr joq. Qıyny qıyn. Barmaıyn desem – barǵym da keletin sııaq­ty. Qysqasy, bir aptadan soń qaıta jolyqtyq. – Jaqyndaý, táýirleý jerge jibermeısiz be, – dedim batyldaý usynys aıtyp. – Bolmaıdy. Qyzmetti surap almaıdy. Sheshilip qoıǵan. Aýdannyń birinshi hatshysy G.Kalachev ta biledi, obkomnyń hatshysy Á.Is­a­qov ta biledi. Kelisilgen. Barasyń, kún saıyn usynys bola bermeıdi, jolyń bolsyn, eńbegiń egisti, egisiń jemisti bolsyn! – dedi bul joly da áńgimeni uzaqqa sozbaı. Qyzmet babyna qatysty ekinshi batasyn alyp, oblystyq gazetten ózi jibergen aýdan­dyq gazetke bul joly bastyq bolyp qaıta kettim. Partııa aıtsa bas shulǵyp, qarsylyq kórsetpeı, usynys-pikir aıtpaı júre beretin ýaqyt. Men de ún-túnsiz júre berdim. Bara salysymen qatty qınaldym. Shyn máninde qıyn boldy. Gazet 6-7 nómirge qalyp qoıǵan, jyl bolsa aıaqtalýǵa jaqyn. Jantalastyq. Qordaıdan bólinip shyqqan jańa aýdan ǵoı, bazasy nashar. Gazet bedelden jurdaı. Ár jerden: birese Shýdan, birese Qordaıdan, birese Tarazdan, bi­re­se Merkiden, qysqasy oblystyń barlyq aýdan­darynyń baspa­ha­na­synan shyǵaramyz gazetimizdi. Ol az bolsa, orys redaksııasy bo­ıynsha orynbasarym shala saýatty, aıaqtalmaǵan orta tehnıkalyq bilimdi, ishimdikti sýsha si­miretin, shovınıstik kózqarastaǵy bireý bop shyq­ty meniń soryma. Búkil aýdanda oryssha ja­zatyn sol. Shirengende oryndyqtyń arqalyǵyn syn­dyrady. Jaraspadyq. Jumystan qýdyq. “Biliktiligi tómen” degen bappen. Alǵashynda qoqan-loqqy dep túsingen ol keýdesin odan saıyn kerdi. “Qurtam” dedi. Jeltoqsannyń dúm­pýi, sodan keıingi qýdalaýdyń etek alyp, “Kadrlar saıasaty” jónindegi qaýlynyń qy­ly­shy­nan qan tamyp turǵan kezi. Ol SOKP Orta­lyq komıtetine, Qazaqstan KP Ortalyq ko­mı­tetine, “Pravda” men “Izvestııaǵa”, “Sos. Qazaqstan” men “Kazpravdaǵa”, “Krokodılge”, “Araǵa” aryzdy boratty kep. “Qazaqtar kún kórsetpeı jatyr” deıdi baıaǵy. “Qazaqtar kún kórsetpeı jatyr” degen jelbýaz jalanyń da órlep turǵan tusy. Tekserýden tekserý, qor­qytýlardan qorqytý. Bizdiń qarýymyz – attestasııa, ol bolsa attestasııadan at-tonyn ala qashady. Birinshi hatshy Kalachev maǵan bir ǵana suraq qoıdy: – Eshqandaı eńbek zańdylyǵyn buzǵan joqsyń ba? – Buzǵan joqpyn, – dedim. – О́te durys istegensiń, – degen rıza­shy­ly­ǵyn qysqasha bildirdi. Tek meniń Jandar aǵam ǵana mazasyz. Túsinem, ony joǵary jaq ulttyq máselemen, Orta­lyq komıtettiń qaýly-qararlarymen, par­tııa­nyń jarǵysymen tyqsyryp jatqany málim. “Seniń kadryń” dep kinálaýy da belgili jáıt. “Orynbasardy jumysqa qaıtyp al” nemese bultartpas kinásin tap ta qutyl deıdi. “Men almaımyn” deımin. Aqyry sol oryn­ba­sarym kúnderdiń kúninde “Otardyń” qaq or­ta­synda samogonmen ustalyp, janymyz tynyshtalǵan. Men tıtyqtap bittim. Qaıtadan Jambylǵa qaıtqym keledi. Oǵan Jaqań kónbeıdi. “Keri oralǵanda qyzmetiń ósip qaıtýyń tıis, ondaı qyzmet joq, otyrasyń ázirge”. Baspahananyń áıteýir aty bar, kúırep tur. Eshkimniń kelgisi kelmeıdi. Otbasym bolsa Jambylda. Kelgen saıyn botadaı bozdap Jandar aǵama baram. Ol kónbeıdi. Biraq jaǵdaıymdy túsinedi. Birde “oblystyq gazettiń redaktory Arǵynbaı Bekbosynov seni tosyp otyr, bar”,–dedi. Ol kisi meniń alǵashqy redaktorym. Ustazym. Sa­lyp uryp sol kisige bardym. Ol halime qa­nyq eken. Bólim meńgerýshiligine alatyn bol­dy. Osyndaı bir jol tapqandaı toqtamǵa keldik. Sol eki arada meni “Ara” jýrnaly qyzmetke shaqyrsyn. Qýanǵanym-aı! Meniń qýanyshym bir bólek, al Jandar Káribaıulynyń qýanyshyn aıtsańyzshy! “Obalyńa qalyp qoımaı turǵanymda, zaýla “Araǵa”. Jolyń bolsyn! Jaz kúmpildetip”, degen Jákeńniń aǵalyq aq batasyn alyp, Almatyǵa tarttym da kettim. Bul onyń maǵan bergen úshinshi batasy edi. Qazaqtyń qasıetti, qazynaly aqsaqaly bola bilgen kórnekti qoǵam qaıratkeri Qarataı Turysovpen jaqyndastyryp, aǵaly-inili etken de osy Jandar aǵamyz bolatyn. “Qarekeń keldi, baryp amandaspaısyń ba nemese júr ekeýmiz kirip-shyǵaıyq” deıdi. Baryp shyǵamyz. Ol da ónegeli adamnyń óreli isi. Bul da tárbıe, bul da kóp kórgenniń úlgisi. Urpaqtardyń jalǵastyǵy degen jalań sózden góri naqty tárbıe osynda jatyr. Keıinirek belgili qalamger, jazýshy, óziniń kýrstas dosy Tólen Qaýpynbaevpen birlesip, kórnekti qoǵam qaıratkeri, halyqtyń súıiktisi Qarataı Turysov haqynda kitap jazdy. Bizderge aǵa bola júrip, aǵalar aldyndaǵy inilik, azamattyq paryzyn da osylaı ótedi. Aıqaıy kóp jumysta kóbirek salmaq túsirip qoısa kerek, Jákeńniń jú­re­ginde kinárat boldy. Sol kinárat elýden asqanda mende de tóbe kórsetti. Júrek jaıynda da syrlasamyz. Tarazda operasııa ústeline jatýǵa týra keldi. Qansha syrtqa syr bermeýge tyrys­qanyńmen, júrekke pyshaq tıedi ǵoı, tolqýlar, alypqashpa aqymaq oılar mazalaıdy. Mazalady. Jan­dar aǵamyzben telefonmen sóılestik. Mán-jaıdy aıttym. “Eshteńe joq, Seıithan Jo­shy­baev meniń qurdasym, qoly altyn, qo­ryqpa” dedi. Telefondy qoıdyq. Artynsha eki-úsh mınýt óter-ótpes qaıta qońyraýlady. “Táýekel! Bar. Men qazir ózińniń osyndaǵy, Tarazdaǵy aǵaıyndaryńmen, baýyrlaryńmen sóılestim. Astanada Ádilbek, Tarazda Abaı basy-qasyńda bolady. Jolyń bolsyn! Áli-aq shaýyp ketesiń” dep jigerlendirdi, úreıimdi úmitime janyp-janyp aldy. Maǵan da keregi sol eken, oılanbastan Tarazǵa, atyshýly Seıithan Joshybaev aǵamyzǵa tarttym da kettim. Bul onyń tórtinshi batasy edi. Aıtqandaı, Jandar Káribaıuly óte jaqsy bata beredi. Ol da óner ǵoı. О́leńdetip, ter­me­letip jónelgende rıza bolasyń. Batanyń ornyna sóz sóılep, aıaǵyn “alyp qoıaıyqpen” bi­ti­retin shaldar jetedi. Solardy kórgende qarnyń ashady. Aýyldyń aq bataly aqsaqaldaryna tánti bolasyń. Osyny oılaǵanda Qazybek bıden bata alýǵa kelgen Qarajigittiń myna sózderi meniń esime túsedi. – Bir jigit bar – eliniń týy bolar, endi bir jigit bar – eliniń sońy bolar, sonyń qaısysyna jatasyń, qaraǵym? – depti Qazybek atamyz amandyq-saýlyqtan soń. Sonda Qarajigit te irkilmeı: – Orazdynyń kárisi qartaıǵanda qazyna bolar, shıyrlynyń kárisi qartaıǵanda qazymyr bolar, ózińiz qaısysyna jatasyz? – dep qarsy suraq qoıypty. – Elimiz baǵalasa, qazynasy bolarmyz, – deıdi Qazybek bı. – Biz de elimiz qadirimizdi bilse, týy bolarmyz, – degen eken Qarajigit. Jandar aǵamyzdyń ón boıynan qazirgi zaman­nyń qarııalarynan tabyla bermeıtin kóp biletin qazynalyqty, arǵy-bergi jaqty saralap, túgendeı alatyn azamattyqty kóremin. Bálkim, onyń barlyǵy Jan­dar aǵamyzdyń júregine eline adal sińirgen eńbeginiń arqasynda, kópti kórgen bi­liktiliginiń arqasynda uıa salǵan bolar dep te oılaımyn. Kishiliktiń te, kisiliktiń de, danalyqtyń da, balalyqtyń da úlgisine aınalǵan tulǵa jyl saıyn bıikteı beredi eken. Shynynda da ol kisi men úshin jyl ótken saıyn bıiktep, jyl ótken saıyn qundy qa­zyna-baılyqqa aınalyp barady. Para­satymen de, aqyl-oıymen de, úlgi-ónegesimen de! Tolymbek ÁLIMBEKULY.