BOLAShAQQA BAǴDAR

Oqıǵaǵa oraılas oı Mamyr aıynyń sońǵy kúnderiniń birinde Memleket tarıhy ıns­tı­tý­tynyń uıymdastyrýymen gýmanıtarlyq sala ǵalymdarynyń Ha­lyq­aralyq Eýrazııalyq kongresi ótkeli jatyr. Oǵan álemniń onnan ar­tyq memleketinen ókilder kelmekshi. Osyǵan oraı biz Memleket tarıhy ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Búrkitbaı AıaǴannan atalmysh sharanyń maqsaty týraly aıtyp berýdi ótingen edik. – Bul shara mamyrdyń 25-26-syna belgilenip otyr. Onda Qazaqstan órkenıetiniń damýy týraly pikirler almasylmaqshy. Oǵan 30-ǵa jýyq sheteldik ǵalymdar kelmekshi, onyń ara­synda qazaqsha biletin amerıkalyq ǵalym Ýılıam Fıerman, Túr­kııa­dan Ystambul ýnıversıtetiniń professory Abdýlýahab Qara, Re­seıdiń astanasymen qatar aı­maq­tarynan, atap aıtqanda, Bash­qurt­stan, Tatarstan, Chývashııa, Qa­rashaı-malqardan, sondaı-aq Fransııa, Qytaı, О́zbekstan, Qyr­ǵyz elderinen gýmanıtarlyq salanyń aıtýly ǵalymdary qatysatyn bolady. Aty aıtyp turǵandaı, kongreske tarıhshylar ǵana emes, sosıologtar, túr­kologtar, saıasattanýshylar jáne t.b. áleýmettik ǵylymdar ókilderi keledi. Al óz elimizdiń barlyq aı­maqtarynan da úlken delegasııalar keletin bolady. Ǵalymdar úsh seksııaǵa bólinip jumys isteıdi. Kongrestiń negizgi maqsaty – Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan jyldary áleýmettik-saıası salada qandaı jetistikterge jetkenin saralaý. Sonymen birge álemdik órkenıet álemindegi búgingi orny men yqpaly da áńgime arqaýyna aınalatyn bolady. Árıne, eli­miz­diń qazirgi kezdegi jáne bola­shaq­taǵy problemalary týraly da áńgimeler qozǵalyp, olardy qalaı eńserý qajettiligi týraly pikir alysylmaq. Bul Qazaqstan táýel­sizdiginiń 20 jyldyǵy qarsańynda qol jetken tabystarǵa esep berý jáne problemalardy saralaý sııaqty shara dep aıtsaq, artyq bolmaıtyn shyǵar. –Kongrestiń mańyzy qandaı dep oılaısyz? –Qashanda halyqaralyq deń­geıdegi kezdesýler kóptegen jańa ıdeıalar men tendensııalardyń týýyna muryndyq bolady. Ásirese, eýrazııalyq keńistiktegi osyndaı kezdesýler yntymaqtastyq pen áriptestikterdiń tereńdeı túsýine oń yqpal eteri sózsiz. Eýrazııalyq problemalar gýmanıtarlyq ǵylym­dardyń zertteý nysanyna aınal­ǵany Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń 1994 jylǵy bastamasyn teorııalyq turǵydan baıytyp, Batys pen Shyǵys arasyndaǵy túsinistik pen tanysyp-bilise túsýge degen umtylysty, ózara qyzyǵý­shylyqty arttyra túseri sózsiz. Búgingi eýrazııalyq ıdeıalar bir eldiń monopolııasy emes, sondaı-aq ol monolog emes, polıfonııa ekendigin de bir-birimizge jetkize bilsek kongrestiń óziniń negizgi maqsatyn oryndaǵany bolady. Árıne, bul iske Qazaqstannyń jetekshi ǵalymdarymen qatar Fransııa, Reseı, Túrkııa, Qytaı sekildi elderdiń ozyq oıly ǵalym­darynyń úlesi zor bolmaq. Bizdiń eldiń syrtqy saıasattaǵy basym baǵyty ózara qarym-qatynastardy izgilendirip, qurlyq elderi arasynda senimdilik ornatý ekendigi belgili. Al ózara senimdilik túrli memleket adamdarynyń bir-birin jaqsy bilgeninde, olardyń ozyq oılary men ıdeıalarynyń qandaı ekendigin úırengeninde bolary sózsiz. Búgingi tańda Shyǵys pen Ba­tystyń jaqyndasýy jańa kezeńge kóterilip, ol únqatysýdan áriptestikke aıaq basty. Prezıdent N.Nazarbaev ǵalymdar men ıntel­lektýaldyq elıtanyń aldyna teorııa ázirleý jáne órkenıet tarıhyn zertteýmen ǵana emes, bolashaqtyń ssenarıin boljaýlary qajet degen jańa mindetter qoıyp otyr. Bizdiń kongresimiz osyndaı mindetterdi oryndaýǵa ilkim yqpal eter degen senimdemiz. Sondyqtan da onyń mańyzy zor. –Memleket tarıhy ınstı­tý­ty­nyń ózi osy kongreske qandaı da­ıyn­dyqpen keldi? Kelgen qonaq­tarǵa kórsetetin tabystaryńyz qandaı? –Biz bıyl 12 kitap shyǵarǵaly otyrmyz. Sonyń ishinde “Nur­sul­tan Nazarbaev – táýelsiz mem­leket­tiń negizin qalaýshy” degen kita­bymyz qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde shyǵatyn bolady. Aǵylshyn tilindegi nusqasyn tildi óte jetik biletin amerıkalyq ǵalymdardyń ózderi aýdardy. Olarǵa toponım, etnonım sekildi arnaýly dúnıeler boıynsha qazaqstandyq ǵalymdar kómektesip otyrdy. Odan ári aýyz toltyryp aıtatyn jetistigimiz, joǵary oqý oryndarynyń tarıhshy emes mamandarynyń bakalavrıattaryna arnalǵan qazaq jáne orys tilindegi tarıh oqýlyǵyn daıyndap shyǵardyq. “Prezıdenttik bıliktiń qa­lyptasýy” atty eńbekte táýelsiz Qazaqstandaǵy bılik qury­ly­my­nyń qalyptasýy zerttelip, baǵalanyp sonymen birge bolashaǵy boljanyp kórsetilgen. Árıne, shyǵaratyn kitaptarymyzdyń bárin tizbelep shyǵý mindet emes dep oılaımyn. Kongrestiń ózi Beı­bit­shilik jáne kelisim sa­ra­ıyn­da ótetin bolady. Ol ótip jatqanda foıede kitap kórmesi uıym­da­s­ty­rylyp, bizdiń barlyq shyǵarǵan ki­taptarymyz sonda qoıylatyn bolady. Kongrestiń basty er­ek­­­shelikteriniń birine – onyń ju­mysyna Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen sol kezderde elimizge resmı saparmen keletin Túrik Respýblıkasynyń Prezıdenti Abdolla Gúl qatysyp, qatysýshylarǵa quttyqtaý aıta­tynyn atap ótýge tıispin. Sonymen birge osy jerde “Túrki dúnıesiniń akademııasy” da ashylatyn bolady. Túrki tildes halyqtardyń mádenı, tarıhı baılanysynyń tamyry tereń ekendigi barshamyzǵa aıan. Al osyndaı san ǵasyrlyq tarıhymyzdy tıisinshe zerttep-zerdeleý múmkindigi biz úshin tek qana Keńes odaǵy ydyraǵan soń múmkin boldy. Sondaı-aq qazirgi jahandaný jaǵdaıynda túrki áleminiń birtutastyǵy asa ma­ńyz­dy. Endeshe, bastaý kózi ata-babalar tarıhynan bastalatyn túrki halyqtarynyń mádenı-tarıhı jalǵastyǵyn zerttep-zerdeleı otyryp, ony nyǵaıta túsý maq­satynda ashylyp otyrǵan “Túrki dúnıesi akademııasynyń” búkil túrkitildes elder úshin alar orny men róli mańyzdy ekendigi anyq. –Osydan ári taǵy bir úlken shara ótkizilgeli otyr eken ǵoı? –Iá, odan keıin, mamyrdyń 28-29-y kúnderi TMD elderi tarıhshylarynyń forýmy bolǵaly jatyr. Bul forým bizdiń ıns­tı­týtta jáne L.N.Gýmılev atynd­a­ǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ótetin bolady. Ol “Tarıhtan – qazirgi zamanǵa deıin” dep atalady. Onda 1930-1950 jyldardaǵy KSRO aýmaǵyndaǵy túrli halyqtardyń Qazaqstanǵa jer aýdarylýy m­á­selesi qaralady. Bul shara Qa­zaqstan halqy Assambleıasynyń TMD memleketteriniń elaralyq gýmanıtarlyq-áriptestik qorynyń qoldaýymen “Bolashaq úshin umytylmasyn” atty jobasynyń sheńberinde ótkizilgeli otyr. –Onyń maqsaty qandaı? –Munda Qazaqstanǵa túrli halyqtardyń jer aýdarylýynyń sebepteri men saldarlary, depor­­tasııanyń qalaı júrgizilgeni, kimderdiń uıymdastyryp, júr­giz­geni týraly máselelerge jaýap beriletin bolady. Forým bary­syn­da dóńgelek ústelder, kon­fe­ren­sııalar bolady jáne munda ne­gizinen tarıhshylar ǵana qatysady. Sonymen qosa kelgen qonaqtar arasynda Maıa Plıseskaıanyń inisi, Shyńǵys Aıtmatovtyń qaryndasy sııaqty adamdar da bolady. Olardan da basqa repressııaǵa ushyraǵan jandardyń týystary men balalary keletin bolady. Bul forýmnyń praktıkalyq mańyzy da zor bolmaqshy. Kelgen qonaqtardy Qaraǵandy qalasynyń janyndaǵy Karlag pen Aqmol aýylynyń janynda bolǵan ALJIR-diń ornyna aparý da kózdelip otyr. Sóıtip, qonaqtar óz týystarynyń azap shekken jerlerin, sonymen qatar qaza bolyp, jerlengen oryndaryn da kóretin bolady. –Dóńgelek ústelder men konfe­ren­sııalarda qandaı máseleler kóterilmek? – Otyrystar barysynda ja­salatyn baıandamalar, aıtylatyn pikirler TMD elderindegi tarıh biliminiń teorııalyq-ádistemelik máseleleri, tarıhı ortaqtyqty áleýmettik saýalnamalar ádisimen qarastyrý jaıly da áńgimeler bolady. Árıne, eń negizgi másele – Qazaqstanǵa halyqtardyń májbúrli qonys aýdarýynyń sebepterin taldaýǵa arnalmaq. Sonymen birge jalpy deportasııalar tarıhy týraly da áńgimeler qozǵalatyn bolady. Jalpy aıtqanda, bul sta­lındik qýǵyn-súrgin qurban­daryn eske alýǵa arnalǵan 31 mamyr kúnine oraılastyrylyp otyrǵan shara. Qazir TMD halyqtarynyń bir-birimen aralasýy nasharlap ketkeni belgili. Osy sharalar sol olqy­lyq­tardyń ornyn toltyryp, ha­lyqtardy bir-birine jaqyn­das­ty­rýǵa qyzmet eter degen úmittemiz. Astana sol úrdistiń bastamashysy bolyp, osy taqyrypqa arnalǵan halyqtar hartııasyn qabyldaýdy maqsat etip otyr. Saıyp kelgende, osynyń bári beıbit ómirge yqpal eteri sózsiz. –Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.