Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Astanalyq arhıvtiń 430-qorynda, ıakı shetel muraǵattarynan tabylǵan qujattardyń ishinde 1915 jyly «Qazaq» gazetiniń bas redaktory Ahmet Baıtursynulynyń qazaqtardan jerdi tartyp alý, halyqtyń kedeılenýine ákelgen bılik reformalary týraly maqalalar jarııalaǵany úshin tutqynǵa alynǵany týraly málimetter bar. Bul shejireli derekterge nazar salsańyz, qara halyqtyń muń-muqtajy aıtylyp qana qoımaı, keńes ıdeologııasynyń qurbany bolǵany sýretteledi.
Máselen, «Qazaq» gazetiniń 1914 jylǵy №91 sanyndaǵy «Bul neni bildiredi?» degen maqalasynda 1913 jyly Oral oblysy Chedyrta bolysynyń qazaqtary janaıqaıyn jetkizedi. Qarataev aýylyndaǵy jer ýchaskelerine qonystanǵan qazaq otbasylarynyń 5-eýine ǵana jer buıyryp, qalǵandary qol qýsyryp qalǵan. Malmen jan baqqan halyqtyń otyryqshylyqqa kúshtep ákelgen bıliktiń bul áreketi naǵyz basbuzarlyq is ekenin ashyq jazady. Árıne ol zamanda mundaı kózsiz erlikke barý ajalmen bet-bet kelýmen birdeı edi.
«Qazaqtarǵa bólingen jer telimderi sharýalarǵa beriledi» degen hat aldyq. 1910 jyly Baqytjan basqarǵan Jámbeıit jáne Shevdarııa qazaqtaryna ýchaskeler bólingende, gazetter olarǵa eń jaqsy jer berilgenin jarysa jazdy. Eger ol jer shynymen jaqsy bolsa jáne basqa qonystanýshylarǵa qaraǵanda basymdyqpen bólingen bolsa, onda qazaqtardyń basym bóligi nege aýyldy tastap ketti? Sol qalǵan bes otbasynan basqasy qaıda júr? Bul týraly gazet redaksııasyna aqparat bere alatyn adam bar ma?» degen saýal joldaıdy. Bul úlken máseleni aldymen «Qazaq» basylymy aldyǵa qoıyp, Orynbor gýbernııasynyń sheneýnikterinen túsinikteme alamyz dep úmittengen.
Áıtse de bılik mundaı suraqtardy «arandatýshylyq» dep tanyp, Ahmet Baıtursynulyn memleketke qarsy ósek taratyp, memleketishilik arazdyqty qozdyrǵysy keldi dep aıyptady. Osyǵan oraı Orynbor gýbernııasy bas qolbasshysynyń Ahmet Baıtursynulyn jaýapqa tartý týraly 1915 jylǵy 13 naýryzdaǵy №1481 jarlyǵy shyqqan. Onda eki aptaǵa qamaýǵa alý nemese 50 rýbl mólsherinde aıyppul salyný kerektigi týraly jazylǵan. Qala arhıvindegi tarıhı qujattar osylaı sóıleıdi.
Basqa da mańyzdy qujattarda 1916 jylǵy Orynbor gýbernııalyq jandarmerııa basqarmasynyń burynǵy qupııa isteri saqtalǵan. Anyǵyna júginsek, Ahmet Baıtursynulyn polısııalyq baqylaý jáne saıası kózqarasy úshin qýdalaý týraly habarlar bar.
«Máselen», dep bastaıdy Orynbor gýbernııalyq jandarmerııa basqarmasynyń bastyǵy óz baıandamasynda, «1905 jyldan bastap Baıtursynuly óz páterinde de, aýyl mektepterine de qazaqtardyń basyn qosyp, kez kelgen jaǵdaıda sharýa pozısııasyna ótpeýge shaqyrdy, sondaı-aq olardyń asyǵys áreketterine qarsy boldy. Oılanbaı istegender opyq jeıtinin aıtty. Halyqtyń otyryqshy ómir saltyna asyǵys, oılastyrylmaı kóship jatqanyn tilge tıek etti. Bolystyq gýbernatorlarǵa bereshekti (salyq qaryzyn) qaıtarý múmkin emes degen oımen shabyttandyrdy. О́ıtkeni ol kezde qazaq halqynyń qarjylyq jaǵdaıy tómen boldy. Orys sharýalarynyń mundaı mıllıondaǵan qaryzdary bolǵanymen, olar ony óndirmeıdi degen kúmán tastady», delingen baıandamada.
«Qazaq» gazetiniń redaktory, Torǵaı oblysy Tursyn bolysynyń 5-aýlynyń týmasy Ahmet Baıtursynuly Erejege sáıkes tergeýge alynǵany jandarmerııa qujattarynda aıtylady. 1909 jyly qazaqtar arasynda quqyqqa qarsy úgit-nasıhat jasady degen aıyppen qorǵaý týraly ereje (1881 jylǵy 14 tamyzdaǵy «Memlekettik tártip pen qoǵamdyq tynyshtyqty qorǵaý sharalary týraly ereje») tártibinde anyqtaýǵa tartylǵan. Sol kezde, Ahmet Baıtursynuly tutqyndalyp, onyń qamaý merzimi sheneýniktik ozbyrlyqqa baılanysty belgisiz bolyp shyqty. Iаǵnı aqyn túrmede ustaldy, biraq onyń isi boıynsha sheshim qabyldanbady.
Ahmet Baıtursynulynyń bostandyqqa shyǵýyna ult kósemi Álıhan Bókeıhanulynyń tikeleı qatysy bolǵan. Ol óziniń tanystary – III Memlekettik Dýmanyń depýtattary Nıkolaı Skalozýbov pen Nıkolaı Nekrasovqa Ahmet Baıtursynulynyń isine aralasý týraly ótinishpen júginedi. Osylaısha Alash avtonomııasynyń úkimet basshysy Álıhan Bókeıhanov 1909 jyly 17 qarashada Nıkolaı Skalozýbov, odan keıin Nıkolaı Nekrasov Ishki ister mınıstriniń orynbasary Kýrlovqa Ahmet Baıtursynulynyń taǵdyry týraly jazba joldaıdy.
Odan bólek, ǵalymdy tolyq aqtap alý úshin kadet partııasynyń baspa organy – «Rech» gazetiniń 1909 jylǵy 19 qarashadaǵy sanyna «Qazaq (túpnusqada – «Qyrǵyz») halyq aqyny túrmede» degen shýly taqyryppen maqala jarııalady. Onyń mazmunyna úńilseńiz, «Semeı túrmesinde bes aıdan beri Ahmet Baıtursynuly jatyr, ol – daryndy qazaq aqyny, Ǵylym Akademııasynda basylǵan «Qyryq mysal» eńbeginiń avtory. Osy ólsheýsiz eńbeginiń nátıjesinde merzimsiz bas bostandyǵynan aıyrýdan bosatyldy» delingen.
Osydan keıin Ishki ister mınıstriniń buıryǵymen 1910 jyldyń 10 naýryzynan bastap eki jyl boıyna Dala ólkesinde, Jetisý, Torǵaı oblystarynda turýǵa tyıym salyndy. Ahmet Baıtursynuly 1910 jyldan 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisine deıin Orynborda turyp, jumys isteýge májbúr boldy, óıtkeni onyń ústinen polısııa baqylaýy resmı túrde ornatylǵan edi.
Mine, arhıv qujattary Alash qozǵalysynyń kósemi, qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúresken Ahmet Baıtursynulynyń ómiriniń qysqa, biraq óte mańyzdy kezeńin kórsetedi. Ult ustazynyń ólsheýsiz eńbegi eshqashanda umytylmaıdy. Áli de ult ishin istegen jarqyn isteri jazyla da, aıtyla da bermek.
