«Sultan Beıbarys»: Bılik fılosofııasy

HIII ǵasyrda Mysyrdy bılegen Sultan Beıbarystyń taǵdyry úlken sabaq. Bala kúninde shapqynshylyqtyń qurbany bolǵan, úlken ómir synaqtarynan ótken onyń qarýy ádildik boldy. Júre­gine jazylǵan bir ǵana «Kóke» sózi onyń jadyndaǵy óshpes jańǵyryǵyna aınaldy.

Sultan jer betindegi álsiz­derge qorǵan, adaldyq pen aram pıǵyldy durys ajyrata bilýshi retinde mıssııa atqa­ratynyn alǵa tartady. Kózge týra qaraý arqyly shyndyqty kóre bilý tásilin qoldanady. Halyqty ishinen aıaǵyńmen júrip kórý – kóp jaǵdaılardy ádil tarazylaýǵa múmkindik beredi.

Tarıhshylar Sultan Beı­ba­rys Mysyrdy bılegen jyl­dary ǵylym, bilim, aǵar­tý­shylyq, óner gúldengen tusy dep baǵa beredi. Fılmde Sul­tannyń «Meniń qolym tıgen dúnıeniń bári qasıetke aınalady» degen jandy sózi bar.

Fılmdegi eń basty aksent analardyń zarly áýenine qoıylǵan. Bala Sultannyń júregine salynǵan eń aýyr jara – ata-anasynan jetim qalý. Qorǵansyz balanyń taǵ­dyry onyń keleshegine sa­lyn­ǵan dara joly boldy.

Orta ǵasyrda jer, terrıtorııa, mansaptyq qaqtyǵystar úshin jaýgershilik tarıhı oqıǵalar kóp bolǵan. Aıaǵy aýyr analardyń ishine deıin naıza suǵý – bul adamzattyń eń úlken tragedııasy.

Sultan Beıbarystyń shyn­dyqqa týra qaraıtyn usta­nymdary qatań boldy. «Sul­tan júreksiz ómir súre alady, biraq aqylsyz ómir súre almaıdy» degen qaǵıdasy kóp shyndyqtyń betin ashady.

Sultannyń áıel zatyna degen qarym-qatynasynyń astarynda mynandaı aqıqat bar. Ár er azamattyń essiz isteriniń artynda bos saýyq-saıranǵa degen áýestik, ashkózdik oryn alsa, onyń túpki sebepterin janyndaǵy jubaıynan izdep kórý kerek.

Fılmniń fınaly aqıqat­tyń basyn ashady. Mysyrda­ǵy pıramıdanyń ishindegi qupııa­ny kózimen kóretin sáti bar. Bul adamzatqa úlken úndeý tastaıdy. Jerde ózin Qudaı sezinetinder jaratylystyń óz Jaratýshysy bar ekendigin umytpaýdy eske salady.

Adam máńgi emes. Topyraq­qa aınalatyn tabıǵatymyz­dy tolyq túsinýge sabaq beredi. Bılik – aqylǵa ıelik etý ǵana ekenin fılm avtorlary Beı­barystyń ómiri arqyly túsin­dirip bere aldy. Qandaı jaǵdaıda da qan tógilmese, jahandaný saıasatynda adamzat bir-birimen jaý­laspaýdy úırense, bul órke­nıettiliktiń joǵarǵy mádenı deńgeıi.

Besik, týǵan jer, topyraq, Ananyń zarly áýeni – fılmde Sultan Beıbarystyń bılikke kelýdegi basty motıvi retinde beıneli túrde ishki ótkergen shynaıy kúıin ashady.

Jýsannyń ısine degen sa­ǵy­nyshy, jyraqta júrip qadi­rin bárinen artyq túsingen, ádil­dik jolymen ǵana júrgen bı­leý­shiniń shyqqan tegine degen ómir­lik iz salady. Búgingi qo­ǵam osydan sabaq alsa, bul fıl­m­niń maqsatynyń aqtal­ǵany.

Gúlzat KО́BEK,

kınotanýshy,

ónertaný PhD doktory,

«Turan» ýnıversıtetiniń professory