«Egemen Qazaqstannyń» 75 jyldyǵy resmı túrde atalyp ótetin bolyp, taıly-tuıaǵymyz qalmaı Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy qazaq memlekettik drama teatryna qaraı jóńkildik. Saltanatqa jurt óte kóp jınaldy. Zalda ıne shanshar oryn joq dese de bolǵandaı. Eldiń bári kóńildi. Prezıdıýmda otyrǵan úkimet músheleri men redaksııa basshylarynyń da júzderi jarqyn. Baıandama jasalyp, quttyqtaýlar aıtylyp bitken soń nagradalar tapsyrý rásimi bastaldy. Birinshi bolyp aǵa tilshi Tájibaı Bıtaev aǵamyzdyń aty ataldy. Ol Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri ataǵynyń belgisin alýǵa shaqyryldy.
Qyzyqtyń kókesi belgi taǵyp alǵan soń boldy. Omyraýyn sıpalap, mıkrofondy ymdap kórsetken Tákeńniń tirligin sirá jınalys basqarýshysy rahmet aıtqysy kep tur ma dep túsinse kerek, qolyna ustata bergen. Sol-aq eken ol: «Balasy Bıtaı bıdiń Tájibaımyn!» dep bastalatyn ataqty ánin shyrqaı jóneldi. Sózi sál ózgesheleý bolǵanymen, maqamy sol – eńbeginiń eskerilip, joǵary nagradaǵa ıe bolǵanyna rızashylyq bildirdi. Qapelimde abdyrap qalǵan jınalys basqarýshy ornynan turyp baryp, dúrkirete qol soqqan kópshilik dúrmegine eriksiz qosylyp ketkendeı boldy...
Qaıran, Tákeń! Búıtpese Tákeń bolar ma edi! Osylaısha rahmet lebizin ándetip jetkizgen aǵamyzdan keıin: «Qalaı, aldyn ala daıyndalyp baryp pa edińiz?», – dep surasaq: «Qaıdan, óleń degen taban astynan shyǵady emes pe, sahnaǵa kóterilgenshe basyma sart ete qaldy», – dep jyly jymıdy da qoıdy. Sonan soń: «Sender ne, men Amerıkany jańa ashqandaı, aýyzdaryńdy ańqıtasyńdar. Mundaı úrdis buryn da bolǵan. Jákeń Máskeýde jyrlap rahmetin bildirgende, men ne, óz elimde turyp bir aýyz óleń-alǵysymdy aıta almaımyn ba?» – dep aǵynan jarylǵan.
Tákeńniń ózine tán mundaı qylyqtary minezine saı kelip, jarasyp-aq turatyn. Birde joǵary jaq aýdandyq gazetterdiń bedelin kóteremiz dep, redaksııanyń saqa jýrnalısterin kómekke attandyrmaqshy boldy. «Kim barady?» – degende taǵy da belsenip Tákeń shyqty. «Meniń buryn aýdandyq gazette istegen tájirıbem bar, jumysty qalaı uıymdastyrýdy bilemin», – dep sonaý qııandaǵy Sozaq aýdanyna attandy da ketti. Umytpasam, sol jaqta aıdan astam júrip, jergilikti jerdegi áriptesterine kóp kómek kórsetken edi.
Tákeń qyzmet tańdamaıtyn, sekretarıattan bastap barlyq bólimniń jumysyn bes saýsaǵyndaı biletin. Aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip jáne transport bólimderin basqardy. Sovet qurylysy bólimine de jetekshilik etti. Ár jýrnalıstiń ózderi beıimdelgen jazýyna qolaıly taqyryptary bolady ǵoı. Máselen, bireý syn materıaldarǵa qulshynyp tursa, ekinshileri ocherkter men reportajdarǵa máttaqam degen sııaqty. Bizdiń Tákeń kádýilgi jaı maqalanyń maıtalmany edi. Maqala bolǵanda da kúshenshek, qaradúrsin dúnıeler emes, kúndelikti nómirlerge qajetti qysqa habarlardan bastap, az sózben kóp oı aıtatyn, salıqaly da salmaqty korrespondensııalarǵa deıin bir demmen «aıdap shyǵatyn» (óz sózi). «Al, Táke, myna betke munsha jol kerek bolyp tur», – degen nómir júrgizýshiniń sózin estı salyp, jol-jónekeı qoıyn dápterin paraqtap mashbıýroǵa qaraı aıańdap bara jatqanyn kórip qalatynbyz. Endi bir qaraǵanymyzda yńyldap, ánin aıtyp, qolyna basylǵan materıalyn ustap makettegi «tesikti» toltyrýǵa baspahanaǵa qaraı ketip bara jatatyn.
Tákeń ýnıversıtetti bitirgen soń biraz júrińkirep baryp, keshteý úılendi. 1969 jyldyń ortasyna taman otaý qurdy-aý deımin. Aıdarkúl atty jeńgemiz aǵamyzǵa Dana jáne Dına atty eki qyzdy birinen soń birin syılady. Tákeńniń armany endi bir ul bala edi. Kúnderdiń kúninde jeńgemizdiń aıaǵy aýyrlap, bárimiz jaqsy habar kútip júrdik. «Ul bolady», dep sendirip qoıdyq aǵamyzdy. Sony biletin bir qurdasymyz ýaqyt jaqyndady-aý degende Tákeńe jetip barmaı ma: «Oı, Táke, nesin aıtasyz sizdiń aýyl jaqta úlken bir qýanysh bolǵaly tur. Jigitter keshke qaraı, jumystyń sońyna taman ózińizge aıtamyz dep jatyr, qapy qalmańyz, daıyndala otyryńyz», – dep eskertýdi de umytpaıdy. «Daıyndalyp otyryńyz», – degendi ózinshe túsingen Tákeń dúkenge baryp bir-eki bótelke araǵy men tiskebasaryn alyp, bólmesinde kútip otyrady. Saǵat altylarǵa jaqyndaǵanda: «Asyǵys edim», – dep Dáribaı kelip júz gramyn iship ketedi. Artynsha Elemes kelip, óz sybaǵasyn tartyp alady. Qoıshy, sonymen jigitter kezek-kezegimen kirip, óz úlesterin taýysyp ketip jatady. Tákeń árqaısysynyń betine jaltaq-jaltaq qarap, jaqsy habardy qaısysy aıtar eken degendeı eleńdeýmen bolady. Eldiń eń sońyn ala kelgen Bekeń de myńq demese kerek. Sonda shydaı almaǵan Tákeń: «Oý, aıtpaısyńdar ma endi aıtam degenderińdi», – degen ǵoı. «Neni?» – deıdi Bekeń jorta túsinbegen bop. «Álgi bizdiń aýylda bolady degen qýanyshty habarlaryńdy», – deıdi Tákeń. «E, ony erteń Ádil aıtady, – deıdi Bekeń esikten shyǵyp bara jatyp. – Baǵana ol aıaq astynan kezekshilikke «tyń kóz» bolyp ketti ǵoı. Aıtýǵa úlgere almaǵan bolar. Erteń aıtady».
Beý, dúnıe-aı! Bári bir-birimen jarasyp jatqan jastyq shaqtyń qaıbir qyzyqtaryn aıta beremiz. Taýsylmaıdy ǵoı onyń bári. Ne bolsa soǵan sebep-syltaý izdep, tıtteı qýanyshymyzdy taýdaı tabysqa balap, jýyp jiberýge árqashan da ázir turatyn árqaısymyz, keıde joqtyq jomarttyń qolyn baılaıtyndaı tustarda, tipti, kimniń qaltasynda qansha tıyn baryna deıin bilip otyrýshy edik. «Bala, búgin baıqa, – deıdi birde Bekeń maǵan basqalarǵa bildirmeı. – Tákeńe kóp tıise berme. Jańa Sovet kelip eskertip ketti, eki jartyǵa jeterlikteı gonorar alypty, túk sezbegendeı qalyp tanytaıyq». Sol kúni jumys bitkenshe murnynyń ushynan yńyldap án aıtyp kóńildi júretin Tákeń saǵat altydan óte bere dálizge shyǵyp ótirik jótelip, onysyn bir emes, birneshe ret qaıtalap shyǵar esikke qaraı bettedi. Sony ańdyp turǵan biz: Bekeń men Sákeń bastaǵan top qazdaı tizilip sońyna eremiz. Dalaǵa shyqqan soń Tákeń uzap ketpeı, áldekimderdi kútkendeı, jan-jaǵyna qorazdana qarap oqshaýyraq baryp turdy. Mine, sol kezde bireýimiz sıgaretimizdi usynyp, bireýimiz sirińke berip degendeı, janyna jaqyndaı tústik. Temeki tartpaıtyn taǵy bireýimiz júgirip baryp janymyzdaǵy kıoskiden «Vechernıaıa Alma-Atany» (ol kezde qazaqshasy áli shyǵa qoımaǵan) satyp ákep Tákeńe usyndyq. Mine, osy kezde ol bárimizge pańdana qaraǵan qalpy:
– Neǵyp sender búgin meni jaqsy kórip qaldyńdar, á! – dep ózi de shydamaı kúlip jiberip kafege bastaı jóneldi.
Qudaı da adamnyń peıiline qaraı qaraılasa ma deımin. Únemi qýanyp, óziniń de, ózgeniń de kóńilin kóterip, qolynan kelse jaqsylyq jasaýǵa beıim turatyn aq adal nıetine saı, joǵaryda aıtylǵan ázilden keıin Aıdarkúl jeńgemiz ómirge Sáken atty (estýimizshe, taıaýda úılený toıy bolatyn sııaqty) ul bala alyp keldi. Sóıtip, aǵamyzdyń úıinde aq túıeniń qarny jaryldy. Oıhoı, sol jyldarǵy Tákeńniń talantynyń tasyǵany-aı, deseńshi! Ánsheıinde de jumys dese janyn salyp isteıtin ol maqalanyń túr-túrin birinen-soń birin borata bastady. «Bala degen perishte ǵoı, – deıtin erteńgilik ol Sholpannyń janynda dıktovka jasap otyryp. – Túnniń bir ýaǵynda ińgálap belgi beredi. Men ornymnan turamyn da, jaıalyǵyn aýystyryp qaıta jatqyza qoıamyn. Sodan qyzmetke ketkenimshe qybyr etpeıdi. Al men maqalamdy da jazyp bitiremin, shaıymdy da iship bolamyn, Aıdarkúl munyń bárin sezbeı qalady. Sóıtip, tańerteń: «Myna bala ana qyzdarǵa qaraǵanda tynyshtaý bolatyn túri bar. Túnde, tipti, astyn da búldirmeıdi», dep qalsa: «О́zime tartqan ǵoı», – dep meıirlenip qalatynmyn.
Qanshama qatal degen basshylar da Tákeń qaljyńdaǵan kezde qaharynan qaıtyp, jaıma shýaq qalpyna túsip qalǵanyn ózderi de baıqamaı qalýshy edi. Balǵabek Qydyrbekuly redaktor bolyp turǵan tusta Tákeńniń jetekshiligimen shyǵatyn «Qyzyl qalam» atty qabyrǵa gazetinde eleýsizdeý bir qate ketip, Bákeń: «Baıqamaısyńdar ma, partkom qaıda, mestkom qaıda? Olar nege qarap shyqpaǵan?» dep sál-pál daýys kótergen boldy. Sol kezde bir shette bárin tyńdap turǵan Tákeń: «Báke, árkim ózi basqaratyn gazetin bilýi kerek qoı. Osy biz aralaspaımyz sizdiń «SQ-ny» basqaratyn ókilettigińizge», – degen kezde japyrlap gazet oqyp jatqan jýrnalıster dý kúlip (aǵamyz «Qyzyl qalam» qystyrylmaı turyp birde-bir materıalyn oqytpaı qupııa ustaıtyn), oǵan redaktorymyz da eriksiz qosylyp, ezý jıǵan edi. Áıtpese albaty ázil bolsa, Bákeń des berer me edi...
Qaljyń degennen shyǵady, Tákeńniń osyndaı ańqyldaq minezin túsinbeıtinder aıtqandaryn sol qalpynda qabyldap, keıin ózin qojanasyrlyq qalypqa túsiretin kezderi de ushyrasyp turady. Birde bólmeme kirip keldi de:
– Búgin sál erterek qaıtaıyqshy, – dedi.
– Jaraıdy, – dedim sebebin de suramastan.
Saǵat besten óte bere esikten qaıta syǵalady:
– Kettik! Bol tez!..
– Ne bop qaldy?
– Búgin seni qýyrdaqqa toıdyramyn, – dedi ekeýmiz avtobýsqa otyra bergen kezde qaltasynan poshtanyń sary qaǵazyn shyǵaryp. – Aýyldan et kelip, sony tez baryp alýymyz kerek. Buzylyp ketýi kádik qoı.
– Et ekenin qaıdan bildińiz?
– E, qazir aýyldan etten basqa ne kelýshi edi? – dedi Tákeń óziniń fılosofııasyna basyp.
Úıge kelip, birden as ázirleıtin bólmege kirdik. Aǵamyz jáshik ashatyn quraldaryn aldyn ala daıyndap qoısa kerek. Ústel ústindegi kempiraýyz ben pyshaǵyn iske qosyp, jáshiktiń shegelerin sýyryp-sýyryp aldy. Ishten dákeden tigilgen dorbaǵa salynyp, jan-jaǵy shaǵyn formatty aýdandyq gazetpen nyǵyzdap tastaǵan marjandaı aq kúrish shyǵa keldi.
– Tý, ıtter-aı! – dep Tákeń oryndyqqa sylq etip otyra ketti.
Men lám-lım demesten, qolyma ilikken aýdandyq gazetterdi ary-beri aýdarystyryp qaraı bastadym.
– Áı, nemene, qatesin shyǵaryp jatyrsyń ba? – dedi bir kezde ol tońazytqyshtan jartylyǵyn sýyryp alyp. – Bul ápendeler ázilińdi de uqpaıdy...
Onsyz da kúıip-pisip turǵan jandy orynsyz suraq qoıyp qınaı bergim kelmeı, quıǵan sharabyn tartyp jiberdim de, qaıtadan gazet oqýǵa kóshtim. Sálemdeme syryn ózi aıtatynyn bildim.
– Ana joly aýyldaǵy jamaǵaıynymnyń balasy kelip ketken edi, – dedi Tákeń temekisin tutatyp. – Sodan sózden sóz shyǵyp, mektepte birge oqyǵan Jaqsylyq degen joldasymnyń jaǵdaıyn surap qalǵam. «Oı, ol shoń bastyq bolyp ketti ǵoı», – dedi álgi bala. «Qaıda?» – dedim, shynynda da, bir jaqqa úlken bastyq bolyp ketken shyǵar dep. «Kúrishke, dedi ol, aýyldaǵy zvenony basqarady». «E, onda kúrish jeıdi ekenbiz ǵoı», – degenmin de qoıǵanmyn. Sóıtsem, kórdiń be endigi tirligin, maǵan posylkamen ne salyp otyrǵanyn. Oı, keshe neme, Almatyda kúrish joq dep oılaı ma eken-eı, á... Qap, Aıdarkúlden uıat boldy-aý. Qatynnyń betine qalaı qaraımyz endi...».
Tákeń birese kúledi, birese keııdi. Ara-arasynda ózin de sybap alady. Osylaısha arqa-jarqa bolyp otyrǵanymyzda esikti aıqara ashyp, arǵy jaqtan jeńgemiz kirip kele jatty.
– Neǵyp otyrsyńdar, sham jaqpaı? – dep ol kisi as úıdegi toq qosqysh túımeni syrt etkizip basyp qalyp.
Biraq lampochka jana qoımady, kúıip ketse kerek.
– Aýzymyzdy onsyz da tabamyz ǵoı, – dedim men ázildegen bop.
– Mynalaryń ne? – Aıdarkúl jaýap kútpesten aýzy ashyq jatqan posylka jáshiginiń ústińgi betindegi adresti oqyp shyqty da, máseleni birden túsingendeı qalyp tanytyp: – Áı, Táke-aı, – dedi, – osyndaı ápendelik ázilińdi qoı dep qashanǵy aıtamyn. Masqara-aı! Elge ne betimizdi aıtamyz, Almatydaǵylar aýqat tappaı, aýyldan kúrish suratyp jatyr degen atqa qalmasaq jarar edi. Áı, tolyp tur emes pe, bul kúrish degeniń ár dúkende!..
– Ol kúrishpen bul kúrishti salystyrýǵa bolmas, – dep qoıady Tákeń de «uıalǵan tek turmastyń» kebin kıip.
Jeńgemiz qolyn bir sermedi de, ishki bólmege kirip ketti.
– Áı, Aıdarkúl! – dep aıqaılady bir kezde Tákeń daýsyn kótergen bop. – Aýystyr myna lampochkany, qarańǵyda otyra beremiz be, osylaı!
– Oı, Táke, ony ózińiz-aq aýystyra salmaısyz ba? – dedim men tańǵalyp.
– Oıbaı, men toqqa túsip qalamyn ǵoı!..
Al, endi buǵan ne dersiz? Kezekti qaljyńy shyǵar dep betine qarasam, shyny sııaqty. Ejireıip jeńgemiz kirip ketken bólme esigin baǵyp tur. Shyny ekenine Aıdarkúl shyǵyp, lampochkany qolma-qol aýystyrǵanda ǵana baryp kóz jetkizgendeı boldym.
Qarapaıymdylyǵy bolar, Tákeń erkektiń keıbir tirlikterine onsha mán berip, kóp aralasa bermegenimen (qoı túgili taýyq baýyzdaı almaıtyn), otaǵasylyq mindetine adal bolatyn. Jeńgemizdi qaı jerde júrse de maqtap aýzynan tastamaıtyn, ul-qyzdarynyń qylyqtaryn aıtyp, mereılenip otyratyn. «Mal tappas jigit bolmas, quraryn aıt» degendeı, alyp bara jatqan baılyǵy da, sińiri shyqqan jarlylyǵy da baıqalmaıtyn. О́zine qaraı qosaǵy, qazanyna qaraı oshaǵy úılesip turýshy edi. «Qudanyń qudireti, – dep otyratyn, – osy ýaqytqa deıin qystygúni qolyma qolǵap kıip, jazdygúni basyma qolshatyr ustap kórgen emespin. Budan bylaı da sol qalpymnan taımaıtyn shyǵarmyn...».
Bizdiń Tákeń dál osylaı eshkimge uqsamaǵan qalpy kóz aldymyzda qalyp qoıdy.
...Eger ol myna jalǵan dúnıede júre bergende bul kúnderi seksen jastan asqanyn toılap jatar ma edik. Biraq taǵdyr oǵan jazbady: Tákeń jetpiske jetpeı baqılyq bolyp ketti. Áıtse de onyń aty umytylmaq emes. Adal jar, asyl ana Aıdarkúl jeńgemiz óziniń ul-qyzdarymen birge Tákeń jaqqan otty óshirmeı, odan ári jalǵastyryp keledi.
Ádil DÚISENBEK,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Sýrette: (soldan ońǵa qaraı) Á.JÁMIShEV, S.AQTAEV, T.BITAEV jáne N.ORAZBEKOV.
Qyzyqtyń kókesi belgi taǵyp alǵan soń boldy. Omyraýyn sıpalap, mıkrofondy ymdap kórsetken Tákeńniń tirligin sirá jınalys basqarýshysy rahmet aıtqysy kep tur ma dep túsinse kerek, qolyna ustata bergen. Sol-aq eken ol: «Balasy Bıtaı bıdiń Tájibaımyn!» dep bastalatyn ataqty ánin shyrqaı jóneldi. Sózi sál ózgesheleý bolǵanymen, maqamy sol – eńbeginiń eskerilip, joǵary nagradaǵa ıe bolǵanyna rızashylyq bildirdi. Qapelimde abdyrap qalǵan jınalys basqarýshy ornynan turyp baryp, dúrkirete qol soqqan kópshilik dúrmegine eriksiz qosylyp ketkendeı boldy...
Qaıran, Tákeń! Búıtpese Tákeń bolar ma edi! Osylaısha rahmet lebizin ándetip jetkizgen aǵamyzdan keıin: «Qalaı, aldyn ala daıyndalyp baryp pa edińiz?», – dep surasaq: «Qaıdan, óleń degen taban astynan shyǵady emes pe, sahnaǵa kóterilgenshe basyma sart ete qaldy», – dep jyly jymıdy da qoıdy. Sonan soń: «Sender ne, men Amerıkany jańa ashqandaı, aýyzdaryńdy ańqıtasyńdar. Mundaı úrdis buryn da bolǵan. Jákeń Máskeýde jyrlap rahmetin bildirgende, men ne, óz elimde turyp bir aýyz óleń-alǵysymdy aıta almaımyn ba?» – dep aǵynan jarylǵan.
Tákeńniń ózine tán mundaı qylyqtary minezine saı kelip, jarasyp-aq turatyn. Birde joǵary jaq aýdandyq gazetterdiń bedelin kóteremiz dep, redaksııanyń saqa jýrnalısterin kómekke attandyrmaqshy boldy. «Kim barady?» – degende taǵy da belsenip Tákeń shyqty. «Meniń buryn aýdandyq gazette istegen tájirıbem bar, jumysty qalaı uıymdastyrýdy bilemin», – dep sonaý qııandaǵy Sozaq aýdanyna attandy da ketti. Umytpasam, sol jaqta aıdan astam júrip, jergilikti jerdegi áriptesterine kóp kómek kórsetken edi.
Tákeń qyzmet tańdamaıtyn, sekretarıattan bastap barlyq bólimniń jumysyn bes saýsaǵyndaı biletin. Aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip jáne transport bólimderin basqardy. Sovet qurylysy bólimine de jetekshilik etti. Ár jýrnalıstiń ózderi beıimdelgen jazýyna qolaıly taqyryptary bolady ǵoı. Máselen, bireý syn materıaldarǵa qulshynyp tursa, ekinshileri ocherkter men reportajdarǵa máttaqam degen sııaqty. Bizdiń Tákeń kádýilgi jaı maqalanyń maıtalmany edi. Maqala bolǵanda da kúshenshek, qaradúrsin dúnıeler emes, kúndelikti nómirlerge qajetti qysqa habarlardan bastap, az sózben kóp oı aıtatyn, salıqaly da salmaqty korrespondensııalarǵa deıin bir demmen «aıdap shyǵatyn» (óz sózi). «Al, Táke, myna betke munsha jol kerek bolyp tur», – degen nómir júrgizýshiniń sózin estı salyp, jol-jónekeı qoıyn dápterin paraqtap mashbıýroǵa qaraı aıańdap bara jatqanyn kórip qalatynbyz. Endi bir qaraǵanymyzda yńyldap, ánin aıtyp, qolyna basylǵan materıalyn ustap makettegi «tesikti» toltyrýǵa baspahanaǵa qaraı ketip bara jatatyn.
Tákeń ýnıversıtetti bitirgen soń biraz júrińkirep baryp, keshteý úılendi. 1969 jyldyń ortasyna taman otaý qurdy-aý deımin. Aıdarkúl atty jeńgemiz aǵamyzǵa Dana jáne Dına atty eki qyzdy birinen soń birin syılady. Tákeńniń armany endi bir ul bala edi. Kúnderdiń kúninde jeńgemizdiń aıaǵy aýyrlap, bárimiz jaqsy habar kútip júrdik. «Ul bolady», dep sendirip qoıdyq aǵamyzdy. Sony biletin bir qurdasymyz ýaqyt jaqyndady-aý degende Tákeńe jetip barmaı ma: «Oı, Táke, nesin aıtasyz sizdiń aýyl jaqta úlken bir qýanysh bolǵaly tur. Jigitter keshke qaraı, jumystyń sońyna taman ózińizge aıtamyz dep jatyr, qapy qalmańyz, daıyndala otyryńyz», – dep eskertýdi de umytpaıdy. «Daıyndalyp otyryńyz», – degendi ózinshe túsingen Tákeń dúkenge baryp bir-eki bótelke araǵy men tiskebasaryn alyp, bólmesinde kútip otyrady. Saǵat altylarǵa jaqyndaǵanda: «Asyǵys edim», – dep Dáribaı kelip júz gramyn iship ketedi. Artynsha Elemes kelip, óz sybaǵasyn tartyp alady. Qoıshy, sonymen jigitter kezek-kezegimen kirip, óz úlesterin taýysyp ketip jatady. Tákeń árqaısysynyń betine jaltaq-jaltaq qarap, jaqsy habardy qaısysy aıtar eken degendeı eleńdeýmen bolady. Eldiń eń sońyn ala kelgen Bekeń de myńq demese kerek. Sonda shydaı almaǵan Tákeń: «Oý, aıtpaısyńdar ma endi aıtam degenderińdi», – degen ǵoı. «Neni?» – deıdi Bekeń jorta túsinbegen bop. «Álgi bizdiń aýylda bolady degen qýanyshty habarlaryńdy», – deıdi Tákeń. «E, ony erteń Ádil aıtady, – deıdi Bekeń esikten shyǵyp bara jatyp. – Baǵana ol aıaq astynan kezekshilikke «tyń kóz» bolyp ketti ǵoı. Aıtýǵa úlgere almaǵan bolar. Erteń aıtady».
Beý, dúnıe-aı! Bári bir-birimen jarasyp jatqan jastyq shaqtyń qaıbir qyzyqtaryn aıta beremiz. Taýsylmaıdy ǵoı onyń bári. Ne bolsa soǵan sebep-syltaý izdep, tıtteı qýanyshymyzdy taýdaı tabysqa balap, jýyp jiberýge árqashan da ázir turatyn árqaısymyz, keıde joqtyq jomarttyń qolyn baılaıtyndaı tustarda, tipti, kimniń qaltasynda qansha tıyn baryna deıin bilip otyrýshy edik. «Bala, búgin baıqa, – deıdi birde Bekeń maǵan basqalarǵa bildirmeı. – Tákeńe kóp tıise berme. Jańa Sovet kelip eskertip ketti, eki jartyǵa jeterlikteı gonorar alypty, túk sezbegendeı qalyp tanytaıyq». Sol kúni jumys bitkenshe murnynyń ushynan yńyldap án aıtyp kóńildi júretin Tákeń saǵat altydan óte bere dálizge shyǵyp ótirik jótelip, onysyn bir emes, birneshe ret qaıtalap shyǵar esikke qaraı bettedi. Sony ańdyp turǵan biz: Bekeń men Sákeń bastaǵan top qazdaı tizilip sońyna eremiz. Dalaǵa shyqqan soń Tákeń uzap ketpeı, áldekimderdi kútkendeı, jan-jaǵyna qorazdana qarap oqshaýyraq baryp turdy. Mine, sol kezde bireýimiz sıgaretimizdi usynyp, bireýimiz sirińke berip degendeı, janyna jaqyndaı tústik. Temeki tartpaıtyn taǵy bireýimiz júgirip baryp janymyzdaǵy kıoskiden «Vechernıaıa Alma-Atany» (ol kezde qazaqshasy áli shyǵa qoımaǵan) satyp ákep Tákeńe usyndyq. Mine, osy kezde ol bárimizge pańdana qaraǵan qalpy:
– Neǵyp sender búgin meni jaqsy kórip qaldyńdar, á! – dep ózi de shydamaı kúlip jiberip kafege bastaı jóneldi.
Qudaı da adamnyń peıiline qaraı qaraılasa ma deımin. Únemi qýanyp, óziniń de, ózgeniń de kóńilin kóterip, qolynan kelse jaqsylyq jasaýǵa beıim turatyn aq adal nıetine saı, joǵaryda aıtylǵan ázilden keıin Aıdarkúl jeńgemiz ómirge Sáken atty (estýimizshe, taıaýda úılený toıy bolatyn sııaqty) ul bala alyp keldi. Sóıtip, aǵamyzdyń úıinde aq túıeniń qarny jaryldy. Oıhoı, sol jyldarǵy Tákeńniń talantynyń tasyǵany-aı, deseńshi! Ánsheıinde de jumys dese janyn salyp isteıtin ol maqalanyń túr-túrin birinen-soń birin borata bastady. «Bala degen perishte ǵoı, – deıtin erteńgilik ol Sholpannyń janynda dıktovka jasap otyryp. – Túnniń bir ýaǵynda ińgálap belgi beredi. Men ornymnan turamyn da, jaıalyǵyn aýystyryp qaıta jatqyza qoıamyn. Sodan qyzmetke ketkenimshe qybyr etpeıdi. Al men maqalamdy da jazyp bitiremin, shaıymdy da iship bolamyn, Aıdarkúl munyń bárin sezbeı qalady. Sóıtip, tańerteń: «Myna bala ana qyzdarǵa qaraǵanda tynyshtaý bolatyn túri bar. Túnde, tipti, astyn da búldirmeıdi», dep qalsa: «О́zime tartqan ǵoı», – dep meıirlenip qalatynmyn.
Qanshama qatal degen basshylar da Tákeń qaljyńdaǵan kezde qaharynan qaıtyp, jaıma shýaq qalpyna túsip qalǵanyn ózderi de baıqamaı qalýshy edi. Balǵabek Qydyrbekuly redaktor bolyp turǵan tusta Tákeńniń jetekshiligimen shyǵatyn «Qyzyl qalam» atty qabyrǵa gazetinde eleýsizdeý bir qate ketip, Bákeń: «Baıqamaısyńdar ma, partkom qaıda, mestkom qaıda? Olar nege qarap shyqpaǵan?» dep sál-pál daýys kótergen boldy. Sol kezde bir shette bárin tyńdap turǵan Tákeń: «Báke, árkim ózi basqaratyn gazetin bilýi kerek qoı. Osy biz aralaspaımyz sizdiń «SQ-ny» basqaratyn ókilettigińizge», – degen kezde japyrlap gazet oqyp jatqan jýrnalıster dý kúlip (aǵamyz «Qyzyl qalam» qystyrylmaı turyp birde-bir materıalyn oqytpaı qupııa ustaıtyn), oǵan redaktorymyz da eriksiz qosylyp, ezý jıǵan edi. Áıtpese albaty ázil bolsa, Bákeń des berer me edi...
Qaljyń degennen shyǵady, Tákeńniń osyndaı ańqyldaq minezin túsinbeıtinder aıtqandaryn sol qalpynda qabyldap, keıin ózin qojanasyrlyq qalypqa túsiretin kezderi de ushyrasyp turady. Birde bólmeme kirip keldi de:
– Búgin sál erterek qaıtaıyqshy, – dedi.
– Jaraıdy, – dedim sebebin de suramastan.
Saǵat besten óte bere esikten qaıta syǵalady:
– Kettik! Bol tez!..
– Ne bop qaldy?
– Búgin seni qýyrdaqqa toıdyramyn, – dedi ekeýmiz avtobýsqa otyra bergen kezde qaltasynan poshtanyń sary qaǵazyn shyǵaryp. – Aýyldan et kelip, sony tez baryp alýymyz kerek. Buzylyp ketýi kádik qoı.
– Et ekenin qaıdan bildińiz?
– E, qazir aýyldan etten basqa ne kelýshi edi? – dedi Tákeń óziniń fılosofııasyna basyp.
Úıge kelip, birden as ázirleıtin bólmege kirdik. Aǵamyz jáshik ashatyn quraldaryn aldyn ala daıyndap qoısa kerek. Ústel ústindegi kempiraýyz ben pyshaǵyn iske qosyp, jáshiktiń shegelerin sýyryp-sýyryp aldy. Ishten dákeden tigilgen dorbaǵa salynyp, jan-jaǵy shaǵyn formatty aýdandyq gazetpen nyǵyzdap tastaǵan marjandaı aq kúrish shyǵa keldi.
– Tý, ıtter-aı! – dep Tákeń oryndyqqa sylq etip otyra ketti.
Men lám-lım demesten, qolyma ilikken aýdandyq gazetterdi ary-beri aýdarystyryp qaraı bastadym.
– Áı, nemene, qatesin shyǵaryp jatyrsyń ba? – dedi bir kezde ol tońazytqyshtan jartylyǵyn sýyryp alyp. – Bul ápendeler ázilińdi de uqpaıdy...
Onsyz da kúıip-pisip turǵan jandy orynsyz suraq qoıyp qınaı bergim kelmeı, quıǵan sharabyn tartyp jiberdim de, qaıtadan gazet oqýǵa kóshtim. Sálemdeme syryn ózi aıtatynyn bildim.
– Ana joly aýyldaǵy jamaǵaıynymnyń balasy kelip ketken edi, – dedi Tákeń temekisin tutatyp. – Sodan sózden sóz shyǵyp, mektepte birge oqyǵan Jaqsylyq degen joldasymnyń jaǵdaıyn surap qalǵam. «Oı, ol shoń bastyq bolyp ketti ǵoı», – dedi álgi bala. «Qaıda?» – dedim, shynynda da, bir jaqqa úlken bastyq bolyp ketken shyǵar dep. «Kúrishke, dedi ol, aýyldaǵy zvenony basqarady». «E, onda kúrish jeıdi ekenbiz ǵoı», – degenmin de qoıǵanmyn. Sóıtsem, kórdiń be endigi tirligin, maǵan posylkamen ne salyp otyrǵanyn. Oı, keshe neme, Almatyda kúrish joq dep oılaı ma eken-eı, á... Qap, Aıdarkúlden uıat boldy-aý. Qatynnyń betine qalaı qaraımyz endi...».
Tákeń birese kúledi, birese keııdi. Ara-arasynda ózin de sybap alady. Osylaısha arqa-jarqa bolyp otyrǵanymyzda esikti aıqara ashyp, arǵy jaqtan jeńgemiz kirip kele jatty.
– Neǵyp otyrsyńdar, sham jaqpaı? – dep ol kisi as úıdegi toq qosqysh túımeni syrt etkizip basyp qalyp.
Biraq lampochka jana qoımady, kúıip ketse kerek.
– Aýzymyzdy onsyz da tabamyz ǵoı, – dedim men ázildegen bop.
– Mynalaryń ne? – Aıdarkúl jaýap kútpesten aýzy ashyq jatqan posylka jáshiginiń ústińgi betindegi adresti oqyp shyqty da, máseleni birden túsingendeı qalyp tanytyp: – Áı, Táke-aı, – dedi, – osyndaı ápendelik ázilińdi qoı dep qashanǵy aıtamyn. Masqara-aı! Elge ne betimizdi aıtamyz, Almatydaǵylar aýqat tappaı, aýyldan kúrish suratyp jatyr degen atqa qalmasaq jarar edi. Áı, tolyp tur emes pe, bul kúrish degeniń ár dúkende!..
– Ol kúrishpen bul kúrishti salystyrýǵa bolmas, – dep qoıady Tákeń de «uıalǵan tek turmastyń» kebin kıip.
Jeńgemiz qolyn bir sermedi de, ishki bólmege kirip ketti.
– Áı, Aıdarkúl! – dep aıqaılady bir kezde Tákeń daýsyn kótergen bop. – Aýystyr myna lampochkany, qarańǵyda otyra beremiz be, osylaı!
– Oı, Táke, ony ózińiz-aq aýystyra salmaısyz ba? – dedim men tańǵalyp.
– Oıbaı, men toqqa túsip qalamyn ǵoı!..
Al, endi buǵan ne dersiz? Kezekti qaljyńy shyǵar dep betine qarasam, shyny sııaqty. Ejireıip jeńgemiz kirip ketken bólme esigin baǵyp tur. Shyny ekenine Aıdarkúl shyǵyp, lampochkany qolma-qol aýystyrǵanda ǵana baryp kóz jetkizgendeı boldym.
Qarapaıymdylyǵy bolar, Tákeń erkektiń keıbir tirlikterine onsha mán berip, kóp aralasa bermegenimen (qoı túgili taýyq baýyzdaı almaıtyn), otaǵasylyq mindetine adal bolatyn. Jeńgemizdi qaı jerde júrse de maqtap aýzynan tastamaıtyn, ul-qyzdarynyń qylyqtaryn aıtyp, mereılenip otyratyn. «Mal tappas jigit bolmas, quraryn aıt» degendeı, alyp bara jatqan baılyǵy da, sińiri shyqqan jarlylyǵy da baıqalmaıtyn. О́zine qaraı qosaǵy, qazanyna qaraı oshaǵy úılesip turýshy edi. «Qudanyń qudireti, – dep otyratyn, – osy ýaqytqa deıin qystygúni qolyma qolǵap kıip, jazdygúni basyma qolshatyr ustap kórgen emespin. Budan bylaı da sol qalpymnan taımaıtyn shyǵarmyn...».
Bizdiń Tákeń dál osylaı eshkimge uqsamaǵan qalpy kóz aldymyzda qalyp qoıdy.
...Eger ol myna jalǵan dúnıede júre bergende bul kúnderi seksen jastan asqanyn toılap jatar ma edik. Biraq taǵdyr oǵan jazbady: Tákeń jetpiske jetpeı baqılyq bolyp ketti. Áıtse de onyń aty umytylmaq emes. Adal jar, asyl ana Aıdarkúl jeńgemiz óziniń ul-qyzdarymen birge Tákeń jaqqan otty óshirmeı, odan ári jalǵastyryp keledi.
Ádil DÚISENBEK,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Sýrette: (soldan ońǵa qaraı) Á.JÁMIShEV, S.AQTAEV, T.BITAEV jáne N.ORAZBEKOV.
