Júz jastaǵy maıdanger

Inder aýdanynyń Esbol aýylynda Baıǵazy Baıetuly degen soǵys ardageri turady. Maıdannan aýyr jaralanyp kelgen. О́ziniń aıtýynsha, alǵan jaraqatyna baılanysty I toptaǵy múgedek bolyp esepteledi. Biraq, elge oralǵan bette mundaı sanattaǵy jandardy jumysqa ala qoımaǵan. Sol sebepten múgedektigin II toptaǵy sanatqa aýys­tyrýyna týra kelipti. Sóıtip, mal sharýashylyǵy salasynda vetsanıtar, keıinnen vetfeldsher qyzmetterin abyroıly atqarypty. – Jaratqan Iemiz qýat berip, bıyl 100 jasqa tolyp otyrmyn, aınalaıyn, –deıdi bir ǵasyrlyq kóktemin qarsy alǵan Baıǵazy qarııa. – 1914 jyly Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Taısoıǵan óńirinde dúnıege kelip­pin. Men 16 jasqa tolǵan 1930 jyly ákemiz Baıet pen anamyz Qazı úsh balasymen osy Esbol aýylyna kóship kelipti. Sol kezde bul jer Kýlagıno atalatyn, keıin «Pravda» degen kolhoz boldy. Meni de sol ujymshar músheligine qabyldady. Sóıtip, pishen shabý, egin egý, mal baǵý se­kildi qat-qabat jumystaryn at­qaryp júrdik. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan sátte orda buzar otyz­ǵa tolmaǵan jas jigit edi. Er aza­mattyń bári maıdanǵa attanyp jatty. Kezek Baıǵazyǵa da keldi. 1942 jyldyń basynda soǵysqa attanyp júre ber­di. Osy kezde maıdan dalasy ot pen oqqa oranyp jatyr edi. Alǵashynda eki aılyq oqý-jat­tyǵýdan ótip, mergendigimen kóz­ge túsken qazaq jaýyngeri kóp­pen birge Harkov, Mınsk qa­lalaryn jaýdan bosatýǵa at­sa­lysty. Keıin Stalıngrad tú­bindegi shaıqastyń bel ortasynan tabyldy. Stalıngradty qorǵaýda birne­she ret jaraqat aldy. Ásirese, Dzerjınsk stansasy úshin bolǵan urys maıdangerdiń esinde erekshe saqtalyp qalǵan. О́ıtkeni, dál osy beket túbinde jaýdyń qarsha boraǵan oǵy bas kótertpeı, bir adym alǵa jyljý múmkin bolmady. Onyń ústine tóbeden túsken bomba da maıdan dalasyn astan-kesten etip jatty. – О́lip jatqandarǵa eshkimniń de qaraýǵa murshasy joq. Keıin sheginýge de bolmaıdy. Tek alǵa jyljý qajet. Jaýdyń bekinisin buzyp, betin qaıtarýǵa umtyla berdik. Kóp adam qyrylyp qaldy ǵoı. Bizdiń rotaǵa Dzerjınsk stan­sasyn azat etý tapsyrmasy berildi. Áýeden tastalyp jatqan bom­banyń esebi joq. Oq qarsha borap tur. Esimdi medsanbatta jıdym... Sol shaıqas zardaby qazaq ja­ýyngerine ońaı bolmady. Ba­sy­nan aýyr kontýzııa alypty. Jaraqaty bir bul emes. Qara sanynyń etin julyp ketken jeri taǵy bar. Ás­kerı gospıtaldarda uzaq emde­lip, 1943 jyldyń aıaǵynda elge múgedek bolyp oraldy. Jeńistiń saǵaty soǵylardan bir jyl buryn ómirlik jary Jámishpen dám-tuzy jarasyp, shańyraq kóterdi. Otbasynda ińgálap on sábı ómirge keldi. Baıǵazy qarııa óz urpaǵynan 30-dan asa nemere súıdi. Al shóbereleriniń qatary 40-qa jaqyndady. – Jaratqan Iemizdiń syıy ǵoı, bul, – deıdi maıdanger qarııa júz jasaýynyń qupııasyna qanyq­qymyz kelip qoıǵan saýalymyzǵa oraı. –Kómek suraǵan jannyń bárine qamqor qolymdy sozdym. Sondaıda úlkender: «Anańnyń jasyna jet, aınalaıyn!», deýshi edi. Sol úlkenderdiń bergen batasy men alǵysy Allanyń qulaǵyna shalynǵan shyǵar. Sheshem Qazı 1976 jyly 114 jasynda ómirden ótip edi... Bul kúnde máýeli báıterekke aınalǵan Baıǵazy qarııanyń qara­shańyraǵynyń shattyǵyn kenje uly Marat shalqytyp otyr. Onyń ózi de kelin túsirgen. Balalarynan órbigen shóbereleri aldyna otyryp alyp: «Ata, mynany qashan aldyńyz?» dep árbir orden-me­dal­darynyń syryn bilýge talasady. Bir ǵasyrlyq ǵumyrynda kórgen qıyndyǵyna moıymaǵan maıdanger: «Aýyldyń Murat Oraqov pen Márzııa Jumaǵalıeva degen dárigerlerin shaqyrsam boldy, kún-tún demeı qasymnan tabylady. Jyly sózimen kóńilimdi kóteredi, em-domymen syrqatymdy emdeıdi. Aýdannyń basshylary aýylǵa kelip, jaǵdaıymdy surap turady. Al balalarym men nemere-shóberelerimniń maǵan degen kóńili tipten alabóten, bári de mápelep otyrǵanyna rızamyn», deıdi. Qaqqan qazyqtaı tik otyratyn eńsesi bıik maıdanger qujat boıynsha búgin, 9 mamyrda júz jasqa tolady. Biz de Esbol aýylynan qart maıdangerdiń urpaǵynyń ortasynda aman-esen otyrýyna tilektestigimizdi bildirip attandyq. Joldasbek ShО́PEǴUL, «Egemen Qazaqstan». Atyraý oblysy, Inder aýdany, Esbol aýyly. Sýrette:  júz jastaǵy maıdan­ger Baıǵazy Baıetuly shóbere­leri­niń ortasynda.