Mańyzdy ınfraqurylymnyń mejeli mindetteri

Úkimet El ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna yqpal etetin ınfraqurylymnyń biri – el aýmaǵyndaǵy kúrejoldar. Osy oraıda tranzıttik dálizder men respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń qazirgi jaı-kúıi men ondaǵy atqarylyp jatqan jumystar jaıly «Qazaqavtojol» RMK-nyń bas dırektory Serik AQTANOVPEN áńgimelesken edik. – Serik Qasymbekuly, meke­meńizdiń atqaratyn negizgi ju­mysy jaıly aıtsańyz? – Bizdiń negizgi mindetimiz – barlyq respýblıkalyq mańyzy bar joldarda jyl boıy qaýipsiz jáne toqtaýsyz avtokólik qoz­ǵa­lysyn qamtamasyz etý. Osy mindetten bizdiń eń basty jumy­symyz kelip shyǵady, ol – jyl boıyna respýblıkalyq joldarda aǵymdaǵy jóndeý men kútý jumystaryn júrgizý. Jazda joldyń oı-shuńqyryn, ártúrli buzylǵan jerin, jolda oıylǵan jaryqshaqtardy bıtýmdaý ju­mystary júrgiziledi. Ekinshi – jol belgilerin qoıý, aıyrbastaý, jańartý. Úshinshi – joldaǵy túr­li sý ótkizetin kópirlerdiń eki jaǵynda turǵan qaýipsizdik qal­qanshalaryn boıaý, odan keıin jol boıyndaǵy sý aǵatyn jerler sýdan shaıylǵan bolsa, sony qalpyna keltirý. Asfalt joldan basqa qum-tas tóselgen joldar bar, sol jerlerdiń jalpy tegistigin saqtaý, joldyń shóbin shabý, ártúrli qoqystardan tazalaý, ıaǵnı jyl boıy kútip ustaý bizdiń mindetimiz. Al endi kóktem ýaqytynda, sý tasqyny bolyp, qar erigen kezde jol boıynda ornalasqan kópirler men sý aǵatyn qubyrlardyń sýdy durys ótkizýi úshin arnasyn tazalaý, sý tasqyny kezinde táýlik boıy qaýipti jerlerge kezekshilik uıymdastyryp, qaýip týǵan jaǵdaıda soǵan arnaıy qapshyqqa toltyrylǵan qum, tas daıyndap, joldyń betin sý shaıyp ketpeýdiń aldyn alý da mańyzdy. Kóktaıǵaq kezinde joldyń qaýipti burylystarynda, jol qıylystarynda, joǵary-tómen túsetin bólikterde kólik qozǵalysy turyp qalmaý úshin 5% mólsherinde tuz qosylǵan qospany jolǵa sebý jumystaryn júrgizip otyramyz. Jazdy kún­gi jumystardyń biri – jol ústindegi qaýipsizdik jolaǵyn júrgizý. Bizde respýblıkalyq mańyzdaǵy 23 657 shaqyrym jol bar bolsa, sonyń ishinde 20 myń shaqyrymǵa qaýipsizdik jolaǵyn júrgizip ótemiz. Sol sııaqty joldyń qaýipti jerlerinde, burylystarda, joldyń jalpy qurylymy 2 metrden joǵary bolǵan sý qubyrlary bar jerlerde belgi beretin baǵanalar ornatamyz. Bul jumystardyń barlyǵy Jol qozǵalysyn uıymdastyrý qyzmeti degen bólimimizde jasalatyn josparǵa saı júzege asyrylady. Dál qazirgi kúni bizdiń 14 oblystaǵy fılıaldarymyz arqyly oı-shuńqyr jóndeý jumystary atqarylýda. Jol jóndeý jumystaryna 300-den asa ártúrli tehnıka qatysýda. Bıylǵy jylǵa 976216 sharshy metr joldy jóndeý,14104 belgi beretin baǵanalar ornatý, 20089 shaqyrymǵa aıyrym jolaǵyn júrgizý, kópirlerde 1614 qaýipsizdik qorshaýlaryn aýystyrý men ornatý josparlanǵan. – Kóbinese, ásirese, qys kún­deri joldardaǵy qozǵalys shektelgen kezde joldy ashý-jabý jumystarynda tótenshe jaǵdaı qyzmeti  aqparat  taratyp, sizdiń mekemeniń jumysy kórinbeı jatady. Osynyń syry nede? – Qaı kezde bolsyn joldy ashý-jabý máselesi elimizdiń «Avtomobıl joldary týraly» zańynyń 18-babynda «Jol organy ákimshilik jol polısııasy organdarymen jáne tótenshe jaǵdaılar jónindegi ýákiletti organmen birlesip: qysyltaıań jaǵdaılarda (qolaısyz aýa raıy-klımat jaǵdaılary, dúleı apattar, órt, avtomobıl joldarynyń kóterý qabiletiniń joıylýy), sondaı-aq, jóndeý-qurylys jumystary júrgizilgen kezde, bul jóninde jergilikti atqarýshy organdarǵa habar beriledi de, avtomobıl joldaryn paıdalanýshylardy tıisti jol belgilerin qoıyp jáne buqaralyq aqparat quraldary arqyly habardar ete otyryp, kólik quraldarynyń júrisin shekteýge nemese toqtatýǵa, Avto­mobıl joldaryn paıdalaný qaǵıdalarynyń saqtalýyn ba­qylaýǵa quqyly», dep naqty aı­tylǵan. Keıbir kezderde tóten­she jaǵdaılar qurylymdary óz betinshe sheshim qabyldap jatady. Bul durys emes. Joldyń ıesi bar, ol – jol organdary. Iаǵnı, zań boıynsha jol qozǵalysyn shekteý týraly sheshimdi úsh organ – jol qyzmeti, ákimshilik jol polısııasy jáne Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń qurylymdary aqyldasa otyryp qabyldaýy tıis. Bul úsh mekeme de jyl boıy kúndiz-túni dıspetcherlik qyzmetti atqaryp otyrady. Osy qyzmet bir-birimen baılanysyp, aqparat almasyp, jol boıynda qozǵalys múmkin bolmaǵan jaǵdaıda qozǵalysty ýaqytsha shekteý týraly sheshim qabyldaıdy. – Joldyń buzylýy neden bolady? Nege bizdiń joldarymyzda oı-shuńqyrlar kóp? – Shuńqyrdyń paıda bolý sebebi, negizinen, biz sońǵy 10-15 jylda joldarǵa der kezinde qa­raı almadyq, memleketimiz ja­ńadan qalyptasyp jatty, ártúrli qurylymdar boldy, sonymen jol jóndeý jumystaryna asa mán berilmedi. Ár jolda jóndeý ju­mystary júrgizilgennen keıin kelesi jóndeýge deıin óziniń mer­zimi, ýaqyty bolady. Joldyń tehnıkalyq jaǵdaıyna baılanys­ty ortasha jóndeý júrgizilgennen keıin 3-4 jyldan soń sol jer qaı­ta jóndelip otyrý kerek. Al endi 10-15 jyl jóndeý kór­me­gen soń joldyń tozyǵy jetip, oı-shuń­qyrlar paıda bolady. Negi­zinen jolda shuńqyr degen bolmaý kerek. Ár jol bóligi mer­zimi kelgen ýaqytta jospar boıynsha orta jóndeýden, kúrdeli jóndeýden ótip otyrýy kerek. – Jol jóndeý jumystarynda qandaı ınnovasııalyq-jańa­shyldyq ádister qoldanylýda? – Elbasymyz N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Qazirgi ýaqytta biz «Batys Eýropa – Batys Qytaı» magıstraldyq kólik dálizin salyp, Jańa Jibek jolyn jańǵyrtýdamyz», dep magıstraldy kólik joldarynyń mańyzyn aıryqsha atap ótken bolatyn. Sondyqtan da, Elbasynyń Joldaýy boıynsha, bizdiń negizgi maqsatymyz – respýblıkamyzdan ótetin barlyq tranzıttik joldarda júk tasymalynyń jyl boıǵy qozǵalysyn qamtamasyz etý, der kezinde aǵymdaǵy jóndeý jumystaryn atqaryp otyrý. Al endi jańa tehnologııaǵa keletin bolsaq, qazir biz sońǵy eki jyldan beri Shyǵys Qazaqstanda paı­dalanyp júrgen ádis bar. Ol ádis – aýanyń qatty qysymymen úrleý arqyly bıtým quramdas emýlsııalyq qospany úrlep, búrký arqyly jamaý. Bul kezde usaq qıyrshyq tas 5-10 mm-den aspaýy kerek. Osy suıyqtyq pen usaq qıyrshyq tasty kezek búrký arqyly oı-shuńqyrlar jamalady. Bıylǵy jyly osy ádisti qoldanýdy jolǵa qoıý úshin Aqmola oblysyna jańa teh­nıka satyp alyp jatyrmyz. Ol tehnıkanyń bir ereksheligi – «KamAZ» avtokóliginiń bazasyna ornatylǵan tehnıka jazda jol jóndeýge paıdalanylsa, qysty kúni qar tazalap, qum sebedi. Bul jańashyl ádis jaqsy nátıje beretin bolsa, birte-birte barlyq joldarymyzdy jóndeýge qoldanamyz. – Jumystaryńyzda túıini sheshilmeı otyrǵan túıtkildi másele ne? – Joldy bir kompanııa salady. Al ony aǵymdyq paıdalanýda bir mekeme turaqty jumys istese, sol joldyń qyr-syryn biledi. Qaı jerden sý keletinin, joldyń qaı jerin qansha ýaqytta jóndeý kerek ekenin biletin bolady. Bir mekemeniń turaqty jumys isteýiniń joldy kútip ustaýda, onyń tózimdiligin arttyrýda, janashyrlyqpen qaraýda mańyzy zor. Bul tájirıbe kóptegen damyǵan elderde saqtalǵan. Bizdegi eń basty túıtkildi másele – kadr máselesi. Bizdiń jumysshylarymyzdyń 60%-dan astamy mekemede 15-20 jyldan artyq jumys istep kele jatqandar. Qazirgi tańda jastardyń osy jol salasyna oqýǵa kelýi, maman bolyp shyǵýy az. Jas mamandar jetkiliksiz bolyp otyr. Ásirese, jol salasynyń ınjener mamandary jetispeıdi. Sońǵy bir-eki jylda Elbasynyń tapsyrmalaryna sáıkes, memlekettiń jol salý, jol jóndeý jumystaryna mán berýiniń arqasynda jas kadr­lar daıyndaý máselesi endi-endi ońtaılanyp keledi. Ekinshi bir jaǵdaı, bizdiń tehnıkalyq jabdyqtalýymyz. Árıne, Úkimet pen Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi jyl saıyn bizge kómektesip otyr. Degenmen de, qys mezgilderinde qar tazalap, jol ashatyn tehnıkalardyń bizde sany bolǵanymen, qyzmet etý merzimi uzaryp ketken, eskirgen. Kóp tehnıkamyzdyń qoldaný merzimi 20 jyldan asyp ketken. Mundaǵy bir qıyndyq, jyl ótken saıyn eski tehnıkanyń synýy kóbeıip, qural-saımanǵa kóp qarajat shyǵyn bolady. Sondyqtan, memlekettik mekeme bolǵandyqtan, bizdiń tehnıkalyq jaraqtalýymyzǵa kóp kóńil bólinýi kerek dep esepteımin. Endi bir aıtaıyn degenim, memlekettik mekemeniń qajettiliginiń eń basty alǵysharty – bizdiń joldarymyzdyń barlyǵy derlik strategııalyq mańyzy bar tranzıttik joldar. Bul joldardy jekemenshikke berýge bolmaıdy. Bizdiń mekemeniń elimizdiń 14 oblysynda fılıaldary bar. Mysaly úshin ótken qysta Aqtóbe oblysynda qar qalyń túsip, jol qozǵalysynda qıyndyq týǵan kezde biz kórshiles 5-6 oblys­tan tehnıkalarymyzdy sonda ji­berdik. Dál osylaı, qaı kezde bolmasyn, kez kelgen oblysqa der kezinde kómekke bara alamyz. Máselen, qysy qalyń Shvesııa, Kanada sekildi memleketterde dál bizdikindeı, jol tazalaý, jóndeý jumystaryn memlekettik-mýnısıpıaldyq mekemeler júr­­gizedi. Bul óte durys sheshim. Se­bebi, kúrejoldyń strategııalyq ta, ekonomıkalyq ta mańyzy óte zor. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan».