Shyndyq shyraǵdany

Eriksiz elpeń jelmen kernelgen jelken! Jan tylsymy, tipti qan qysymy mıyńnan shyndyq shıratylymyn sheber tarqatyp, sýyldata shashyp jónelgendeı me? Keýilsiz emes, kerneıletip, kórkemdigimen bebeýletip... Bul qa­zaqtyń basyna ne kelip, ne ket­pedi? Aragidik tuıaǵynan qıylyp, tulparlyqqa jetpedi... Báribir ornynan ońalyp, opaly kúımen, kúlden kóterilgen ne degen jany siri, epti edi! Osynyń bárin tarazy tarıh talǵammen asa kúıttedi. Qazaq bolypty, qazaq bar eken, qazaq bolashaqqa boı urǵan dana eken... Biraq ýysyndaǵy baǵyn, berekesi men birligin, táńi­ri da­rytqan iriligin sol sharbo­lat kúıin­de ustana alyp júr me!?

Buǵan bás tikseńiz – talantty jazýshy, taptaýrynsyz talǵam ıesi Turysbek Sáýketaevtyń «Jel­qaıyq» romanyn bas almaı oqyp shyǵyńyz. Jalyqtyrmaıdy, jahandanýdan jutylyp ketpes úshin janyńdy qarmaq ushyna ilip qoıatyn qysyltaıańdaǵy qyspaǵy da bar... Ult úshin kesek minezben, kerneýli kelbetpen, shıyrsyz izben jazýdyń ózi erlik-aý, sirá... Tujyryp aıtsaq, bul – qazaq prozasynyń táýelsizdik tusyndaǵy tegeýrindi týyndysy, «qalyń roman oqylmaıdy» degen toń-torys ýájge toıtarys. Qaıta, bul – bastap, tastaı almaıtyn, kúlli julyn-júıkeńizdi jibitip, bilmekke berekelendiretin, rýhanı bula kúshke keneldiretin, órshildikke órshelendiretin «nár-sýsyn!» Razylyǵyńdy tasytyp, eńseńdi kóterip, bylaı degizetin: «e, báse, osyndaı erek te shynaıy shyǵarma týsa, týsyn!» Tyń úlgi – tapqyrlyq kúligi! Úrkektenbeńiz, úmit úzbeńiz. Qashanda alǵash­qynyń qadamy tusaýly, shet­qaq­paıly, shát-shálekeıli, qu­saly. О́tkinshi bul úrgedek sezim sana sapyrylysynyń sarap­tamasynan soń tabıǵı tanymǵa taban tirep, ádildik tuǵy­ryna turaqtanady. Ýaqyt-ámir­shi­niń bultartpas buıryǵy osy! Bizdiń bilerimiz, túıerimiz – tosyn sıpatty, tuńǵıyq taǵdyr­las, tartý-taralǵyly, aıdarynan jańashyldyq lebi esken «Jel­qaıyq» romany ádebıet atty alyp teńizge kerim jelkenin kerip úlgeripti! Qýansaq, osyǵan qýa­naıyqshy! Ǵabıt Músirepov: «Sóz qasıeti – kórkemdiginde, oı qasıeti – shyndyǵynda», dep júlgelep, qysqa jazýdyń da qadirin óz mysalymen shegendep ketip edi...

Qazaq ádebıetiniń ónikti de kórnekti jaýyngeri, dara qol­tańbaly jazýshy T.Sáýketaev shy­ǵarmashylyǵy – ámanda oqyr­mandarynyń bezbeninde. Júrek lúpilimen eleńdese kútip, elge­zektikpen simiredi. Sebebi óz kútkeninen artyq ózekjardy ta­qyryp tylsymyna boılata jó­neletin magııalyq tartylys kúshinen ár oqyrman rýhanı lázzatqa bólenedi. О́zgeshe baıan, qońyr áýen, til kúmbiri jan terbeıdi. Yntyqtyra tar­typ, esiltip oqytady. Bir jut­qan zámzám sýyndaı tańdaı ta­qyl­datady. Sýretkerdiń zama­nymyzdyń soqtaly da solǵyn tustaryn jiti ańǵaryp, qoǵam damýynyń názik qyrlaryn dóp basyp, týrashyldyq tálimimen alaqanǵa jaıa salatyn sheberlik laboratorııasynda «Qıly taǵdyr» atty romandar sıkli máýeli jemisin bere bastady. Aldyńǵy ekeýin – «Aıqarańǵysy» men «Bulaǵaı» romandaryn tushyna oqy­ǵandar, endi solardyń zańdy jalǵasyndaı «Jelqaıyqty» bastapqy qulshynys, ańsarmen qabyldap, qanaǵat sezimine bó­lenip jatqanyn aıtý paryz. Jáne de bul týyndyny jańa qazaq romanıstıkasynyń bólek sapadaǵy aıqyn ozyq úlgisi, prozalyq sony izdenistiń marjany, keıipker obrazyn jasaýdaǵy jattandylyqtan jaltara túsip, jahandyq ádebıettiń súzbe­lerimen hám ulttyq úrdispen baıy­tylǵan «sáýketaevtyq qol­tańba» dep aıdarlap alypty. Tipti keıde dúmbideı dıalogteri dyraý qamshydaı dyz etkize shapaqtasa, montany monologteri jan dúnıeńdi balbyrata arbaıdy. Qysqasy, oqyrman ózin umytyp, roman demimen tynystaıdy, tartylys kúshiniń sheńberine matalyp qalady...

San-salalyǵymen ári kúr­deliligimen kóńil aıdynynda erekshelenip turǵan «Jelqaıyq» romany áli de bolsa synshylar nazaryna dendep ilige qoıǵan joq. Aýyzeki tushynys baǵa. Bas­­tapqy súısinis, tántilik, qol­daý pikirler óris jaıǵan. Ási­li, jappaı jarylqanar, óń­keı kelisti, taza synnyń máıe­gi­nen dámelimiz. Ádette, tal­ǵam­ǵa tatyrlyq týyndysyz syn ór­bimeıdiniń kebine úńilsek, bul ne daǵdarys? Qasqaıyp nyq turǵan «Jelqaıyqty» kózge ilý – ult maqtanyshy! Ádebı selqostyq eshnárseniń de ádibin jappaıdy, qýartady, qulazytady. Búgingi qazaq qoǵamynda abaı bolatyn bir túıtkil osyǵan telinse kerek. Áttegen-aıy, bar salany jaılaǵan alańsyzdyq, kóretin nárseniń ózin kórbiltelendire beredi. Avtordyń júıeli esker­týi de osyǵan saıady emes pe? Qoǵam aǵzasynda bezdeı shorshyp, sho­ǵyrlana jaıylǵan kúlli keleń­sizdikti osy kitabynda da túıreýdeı-aq túıremedi me? Sóıtsek, romandaǵy janaıqaı túgesilýdiń ornyna túrlishe turpattalyp, týyrlyqtaıyn jerden tomardaı bop ósip jetilip, aqıqat tuma bastaýlarynyń kózin bitep tastaıdy eken. Jazýshynyń kóregendikpen sezip-kózdep, sóz qanjaryn aıaýsyz suqqylaıtyny osydan bolsa kerek. Al biz osy kirbińderdiń kiltıpanymen kú­restiń avtor usynǵan ota kez­digin qolaıly sátte kezenýdiń ornyna, nemquraıdylyq pen nemkettilik tanytamyz. Sonda ádebıetten ne paıda?..

Ádebıettiń paıdasy sol, naqtylasaq, T.Sáýketaevtyń ul­tyna janashyrlyǵy mol! Aı­týdaı-aq aıtyp keledi, namys­ty pispekteıdi. Shyndyq – kóp, aqıqat – jalǵyz ekenine moıyn umsyndyryp, talǵam-tarazysyna tartady. Qoǵamdy qandaı daýasyz dert jaılamady deseńizshi. Joǵary laýazymdylar arasynda memlekettiń múddesin shetelderge «satyp», úırenshikti ǵadetke aınaldy. Kıeli sanalǵan qundylyqtyń bárin typ-tıpyl etken bezbúırekter she? О́mir aınasy kúl-qoqyspen ǵana kólegeılenip qalǵandaı záreni ushyrady. Buǵan jazýshy betin basyp, qalaı shydaıdy?..

Atom synaǵynyń sóleket-súmpıinen urpaq toz-toz bolyp jatyrynda shirip jatqanymen qoımaı, Baıqońyrmen býyndyryp, aýasyn lastap, tabıǵatyn tabytpen teńestirgisi keldi. Ejelgi Altynorda saıypqyrandary mekendegen nýly jer-sý, babalarynan teris bata alǵandaı, ýly aımaqqa aınaldy. KarLAG pen AlJIR-diń eski ornynan áli kúnge esinen aýǵandardyń topalań-shańy qaǵylatyndaı. Saıası qý­ǵyn-súrgin jutpasyna naqaq jutylǵandardyń janaıqaıy áli de qazaq dalasynyń ár tusynan shoshyndyra estilip, shoq bas­tyrǵandaı shúbálandyrdy. Qaı­maǵy qalqyp alynǵan ulttan máńgúrt jasaý – sazbalshyqtan oıynshyq balaýyzdaǵannan je­ńil tıip, ıdeologııalyq dy­raý qamshynyń astynda nebir bozdaq dúrelendi. Qoly­myzdaǵy Táýelsizdik keıpi, keıde túsimizde ózimizdi shoshyndyratyn halge jettik. Táýelsizdikke tolyqqandy ıe bola alyp júrmiz be dep, san soǵýǵa májbúrlendik... Ǵalamtor arqyly jastar sanasy ýlanyp, ata salttyń, dástúr-qaǵıdattyń tárbıelik máni qum astyndaǵy altyndaı jyltyrap qaldy... Ýaqyt qýǵynyndaǵy álem-jálem ǵasyrdyń alba-julba beınesin qaǵazǵa túsir­genshe avtor baıyz tappady, jer tepkilep, betaldy júzgen «Jel­qaıyǵynyń» baǵytyn túzý­leýge tyrysty. Sóıtip, qalam tabynyń qınalysyna taza júrek alqynysyn qosty. Qandaı keselge de moıymaıtyn kúdireıgen jaldy keıipkerler qaıdan shyqty deısiz? Nendeı gápten?! Olardyń birazy juqana, jadaý-júdeý kúıtterine qaramaı, jeke-dara, derbes obrazdalsa da, jınaqtala kelip bas keıipkerlerge tán bolmyspen tııanaqtylyq tanytady. Bári shetinen bas keıipker mindetine jegilgen. Usaq, ekinshi kezektegi personajdar joq. Árqaısysy óz taǵdyrymen daralanyp, ómir atty uly polotnonyń bir-bir shtrıh-qııýy ispetti bir-birine sáýle shasha boıaýyn aıshyqtap, jymdasa óriledi. Shyǵarma sonysymen de dástúrli qazaq romandarynan oqshaý sıpatta tanylady. Romannyń siz izdegen, tańyrqaǵan ereksheliginiń bir sıpaty da osy bolsa kerek.

Qaýsaǵan dúnıeniń qanshasyn osylaısha tizgenimen, qoǵam zary ózinen-ózi jeńildemeıtinine avtor árkimniń júregin ılandyra otyryp julynǵa ıne suqqanmen birdeı jahandaný jantalasynan ultty arashalap qalýdyń amaldaryn keıipkerlerimen birge izdestiredi. Romanda azattyq qarsańyndaǵy qazaq qoǵamynyń áleýmettik hali, rýhanı bolmysy, ulttyq túısigi psıhologııalyq keń panoramaly aýqymda kórkemdik qýatpen barynsha shynaıy sýrettelgen. Tıtimdeı ǵana, qarapaıym kóshe sypyrýshy Motıa táteı aıanyshty taǵdyrdyń qyspaǵynda júrse de, ómir aǵysynyń bura­lańynda ádildik týyn jyqpaýymen eńselenedi. Al týma talant, jas ǵalym Baqtııardyń opasyzdar ortasyndaǵy qaıransyz qa­­lyp, birtindep bilimin saýdalap, alqashqa aınalýyn nendeı zaýaldyń tepkisine balar edińiz? Daryndy aqyn Ábishken Qaıyrdyń ózekjardy týyndy­laryn bir jutym araqqa satýy aqtap alar azǵyndyq pa? Jalpy, azǵyndyq ataýly aqtaýǵa tatı ma? Jezóksheliktiń mystany Rozanyń, qylmyssyz qyl espeıtin Syǵannyń, asa zııaly pro­fessordyń jalǵyz uly narkoman Rashıdtiń talapaıǵa túsken taǵdyrlarynan qandaı sabaq alýǵa bolady? О́mirin ǵylymǵa arnaǵan fanatık Ahmetov, bir kezde partııa, zań organdarynda qyzmet etip, keıinnen ǵylymǵa kelgen, qylmys áleminen jeńushynan jalǵasqan jymysqy Amanbaev, stalındik tozaqtan ótip, shyǵystan jarty tánin súırep qaıtqan aǵashaıaq Sháýalı, túrkiniń myńjyldyq tarıhyn júregi jylap jyrlaıtyn ǵulama Saparǵalıev, polıgon «perzenti» – Bınazar, Fedka, t.b. kóptegen sıýjettik jeli bar. Ár jeli ómir qubylystarynyń túrli aspektisin keń qamtyp, taram-taram jylǵalana túsip, bir arnada toǵysyp, túıindelýimen qundy. Keıipkerlerdiń qym-qıǵash taǵdyry arqyly avtor ómirdiń nebir shytyrman qal­tarystaryna tereń barlaý jasap, búgingi qaıshylyqqa toly bol­mysymyzdyń shynaıy beı­nesin aıshyqtaýǵa talpynǵan.

Shyǵarmanyń tili júrdek, boıaýy qanyq, jazylý úlgisi av­tordyń ózine tán dara mashyǵyn aıqyndaıdy. Jyly ıýmor men júrekti shym etkizer tátti muń aralas qıly oqıǵalar palıtrasy oqyrmandy san alýan sezimge bólep, qyzyqtyra jeteleıdi. Qanatty qııalmen ushtasqan mıs­tıka, aıan-tús, sıýrrealıstik kó­rinister sheberlikpen qııýlasyp, shy­ǵarmanyń fılosofııalyq-es­te­tıkalyq salmaǵyn arttyra túsken.

Júırik romanıst T.Sáýke­taevtyń atalǵan shyǵarmasy Mem­lekettik syılyqtyń júldegeri bolýǵa ábden laıyqty degen senim­demiz. Jańalyqpen jaly jaldanǵan ozyq úlgidegi bul týyn­dy qazaq ádebıetiniń órkeshti de, asqaraly bıigi ispetti qubylys ekenine ekiniń biriniń kózi jeteri anyq. Sebebi «Jelqaıyq» romany zamana shyndyǵynyń shyraǵdany sekildi, sáýlesin molynan shasha bermek... Júrekte tutanǵan shyraq eshqashan sónbek emes...

Qaısar ÁLIM,

jazýshy,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri