Aqqýlynyń shyryndy qarbyzynyń dańqy alystarǵa jetken. Dán-dánegi az, ishi tyǵyz, jemisi erekshe dámdi keletin ónimniń búginde bazarlardaǵy saýdasy qyzyp tur. Alys-jaqynnan keletin saýdagerler men kóterme kompanııalar egis dalasynan júk mashınalaryna tonnalap tıep áketip jatyr. Odan qalǵany jergilikti halyqqa satylady. Tamyz aıy týǵanda buǵan deıin syrttan jetkizilip kelgen ózge óńirlerdiń ónimin Kereký jurty satyp almaıdy. Dástúr boıynsha bul aıda tek jergilikti qarbyz ǵana jelinýi kerek. Qyrkúıek aıynyń ortasyna deıin jalǵasatyn bul jaǵymdy kezeńdi naǵyz qarbyz merekesi dersiz. Ońtústik óńirlerde sýarylyp ósirilgen, teńbil daqyldardyń janynda Aqqýlynyń ónimi balmen teń. Atap óterligi, ózimizdiń ónimdi búginde egis dalasynan 80-100 teńgeden (kılogramy úshin) tıep áketýge bolady. Al oblys ortalyǵyndaǵy bazarlarda 150-250 teńgeden satylyp jatyr.
Ystyqqa tózimdi, shólge shydamdy, kún sáýlesin súıgish bul daqyl Aqqýly aýdanynda jyl saıyn molynan ósiriledi. Quramy dárýmenge baı ónimdi jınaý jumystary búginde bel ortalanyp qalǵan. Aýdandyq aýylsharýashylyq bóliminiń málimetinshe, bıyl 29 sharýa qojalyǵy baqsha daqyldaryn salǵan. Olar jalpy kólemi 2 092 gektarǵa qaýyn-qarbyzdyń 40-tan astam sortyn egipti.
– Baǵbandar negizinen qarbyzdyń «Qara hanzada», «Qara ǵajaıyp», «Topgan», «Romans», «Marısta», «Ledı», «Bonta», «Rýbı», «Prodıýser» jáne taǵy basqa túrlerin ósiredi. Sońǵy úsh jylda sharýashylyqtar egistikterge sýarmaly júıelerdi qoldanyp, mol ónim ala bastaǵanyn baıqadyq. «Organık fýd», «Arsen», «Áýbákir», «Myrzabaı», «Svıatylǵazy», «Gabdýl-Mýtap», «Jalǵas», «Beıbit», «Han», «Alan» sharýa qojalyqtary tamshylatyp sýarýdy engizdi. Al «Sabyrhan» sharýa qojalyǵy tamshylatýdan bólek, aryqpen sýarýdy da qolǵa alyp, jaqsy nátıjelerdi baǵyndyrdy. Buryn 50 gektar egistikten alǵan ónimdi búginde sýarmaly 10 gektardan ǵana jınap otyrǵan jaıy bar. Gektarynan shamamen 400 tonnadan qarbyz jınalýda. Qyrkúıektiń ortasyna deıin aýdan boıynsha shamamen 83 myń tonnadan astam qarbyz alynady dep shamalap otyrmyz, – deıdi aýdandyq kásipkerlik jáne aýylsharýashylyq bóliminiń basshysy Nurlan Jolmaǵambetov.
Teriskeıdegi qarbyz ósirýshiler jaıly sóz etkende, eń áýeli Qaırat Shápýovtiń aty qozǵalatyny zańdylyq. Bul azamatty qarbyz ósirýdiń professory dep ataýǵa bolady. Uzaq jyldan beri seleksııamen aınalysyp, baǵbanshylyqtyń qyr-syryn ábden meńgergen. Osydan birneshe jyl buryn onyń qaraýyndaǵy «Qaırat» sharýa qojalyǵy qarbyzdyń eki birdeı túrin tozańdandyrý arqyly eksklıýzıvti sort oılap tapty. Álgi qarbyzdyń ereksheligi túsinde, syrtqy qabyǵy men ishki jemisi sap-sary bolyp jetiledi. Dámi de aıryqsha, tatqan adamnyń tilin úıiredi.
– Sary qarbyzdyń ázirge ataýy joq. Buıyrsa, jaqyn arada oǵan patent alamyz. Álemde mundaı ishi-syrty birdeı sary qarbyzdy kezdestirgen emespiz. Men kóp izdenetin adammyn. Áýeli syrty jasyl, ishi sary qarbyz ben qabyǵy sary qarbyzdyń dánderin alyp, tozańdatý jolymen kiriktirdik. Nátıjesinde, osyndaı birkelki ári dámdi daqyl túri paıda boldy. О́nimniń sapasyn arttyrý úshin áli de jyl saıyn ege berý kerek. Sonda tuqymdyq ereksheligi jetilip, gendik qasıeti beriktene túsedi. Ázirge mundaı sort bizde ǵana bar. Bolashaqta ábden suryptap syrtqa eskporttaý josparda tur, – dep tájirıbesin bólisti baǵban.
Qaırat Shápýovtiń qolynan osy ýaqytqa deıin tek qana qarbyzdyń 100-den astam sorty ótipti. Tutynýshylarǵa unaıtyn túrlerin tańdap, suryptap otyrady eken. Bıyl 240 gektar egis tanabyna «Qara hanzada», «Korıstan», «Topgan» sekildi keń taralǵan sorttary jáne ishi qyzǵylt-sary, jergilikti baǵbandar «Kabachok» dep atap ketken túri kóbirek ósirilgen. Osydan eki jyl buryn bul qojalyqtyń egis dalasynda salmaǵy 26 kılogramdyq qarbyz ónip shyqqanyn da estigenbiz. «Eń úlken rekordymyz ázirge sol» deıdi sharýa ıesi. Qazirgi kúni jınalyp jatqan daqyldardyń deni 12-14 kılogramm shamasynda, 18-20 kılogramdyq úlken túınekter ilýde bireý kezdesedi.
Aqqýlynyń baǵbandary sońǵy eki jylda óńirde qurǵaqshylyqtyń boı kórsetip otyrǵanyn da aıtady. Máselen, «Alan» sharýa qojalyǵynyń basshysy Sáken Temirǵalıev jınalyp jatqan ónim ortasha alǵanda gektaryna 30 tonna ekenin, buǵan deıingi egis maýsymdarynda 50 tonnadan aınalyp kelgenin jetkizdi. О́nimniń erte ári sapaly pisýi úshin jazǵyturym jylyjaıda kóshet ósirgen eken. 32 myń kóshettiń barlyǵy táýir ónim berip, bıyl shilde aıynyń 10-ynan bastap jınaý jumystary bastalǵanyn, daqyldardy kóbine Nur-Sultan, Pavlodar, Ekibastuz, Aqsý, Semeı qalalarynan kelip áketip jatqanyn áńgimeledi. Bizdiń qarbyzdyń dámin reseılikter de aıryqsha unatady. Qazir kórshi eldiń úlken júk kólikteri tonnalap tasyp jatyr. Tamyz aıynyń sońynda jıyn-terim tolyǵymen aıaqtalady dep kútilýde.
Biz sóılesken sharýa qojalyqtarynyń basshylary qordalanyp qalǵan ortaq máleselerdi tilge tıek etti. Aıtýlarynsha, bıyl kúzgi jıyn-terim naýqanyna Úkimetten jeńildetilgen baǵada dızel otyny bólinbegen. Jergilikti sharýashylyqtardyń kóbi mal ósirýmen aınalysady. Qysqy mal azyǵyn daıyndaýǵa da memleketten esh kómek bolmaǵanyn, barlyǵy qymbattap jatqan ýaqytta mundaı qoldaýǵa zárý bolyp otyrǵandaryn jetkizdi. Buǵan qosa baqsha ónimderine sýbsıdııa berý de eki jyldan beri toqtap qalǵan. Baǵbandardyń tehnıkalary da eskirip tur. Mysal úshin «Alań» ShQ-da eski T-25 traktory men ábden tozǵan jer óńdegishter men tuqym sepkishter ǵana bar. Jańasyn satyp alýǵa qarajat joq. Al lızıng boıynsha beriledi degen tehnıkalar týraly naqty sheshimniń de shyqpaı turǵany belgili. Sonyń saldarynan Sáken Temirǵalıev sııaqty sharýalar egis tanabyn keńeıte almaı otyr. Bul máseleni tıisti vedomstvolar eskeredi degen úmittemiz.
Pavlodar oblysy
