Keńes Odaǵynyń Batyry – KSRO-da soǵys kezinde jasaǵan kózsiz erligi nemese aıryqsha eńbegi úshin beriletin eń joǵary qurmetti ataq. Ol beıbit jaǵdaıda óte sırek, asa erekshe erlik jasaǵany úshin ǵana beriledi. Bul ataqty KSRO-nyń Ortalyq Atqarý komıteti (OAK) 1934 jyldyń 16 sáýirinde taǵaıyndaǵan. Aldymen ony gramotaǵa jazyp, qolǵa beretin bolǵan. Odan, 1936 jylǵy 29 shildedegi qaýly boıynsha ataqqa qosa Lenın ordeni beriletin boldy. Bul orden Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy shyqqanǵa deıin eldegi eń joǵary nagrada retinde beriletin. Ol adamnyń sol jaq keýdesinde, basqa ordenderdiń bárinen birinshi turady. Lenın ordeni 1930 jyldyń sáýir aıynan bastap berile bastaǵan.
KSRO Joǵarǵy Keńesiniń 1939 jylǵy Jarlyǵymen Batyr ataǵyn alǵandarǵa keýdege taǵatyn «Altyn medal» qosa beriletin boldy. Onyń avtory ataqty arhıtektor Mıron Merjanov edi.
Al Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy Batyr ataǵynan tórt jyl keıin, 1938 jyly ǵana belgilengen. Bul – mártebesi boıynsha Batyrdan keıingi ekinshi orynda turatyn ataq.
Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn eń birinshi bolyp 11 ushqysh aldy. Qazirgi kezde olardyń esimderi umytylýǵa da jaqyn, al Keńes Odaǵynyń kezinde olardyń attaryn álsin-álsin jańǵyrtyp, eske túsirip qoıatyn. Eresek adamdar bolmasa, jastar múlde bilmeıtin olardyń kim ekenin de aıta ketelik.
Bul 11 ushqyshtyń bári de Soltústik teńiz jolymen júzip, muz qursaýynda qalǵan «Chelıýskın» kemesiniń adamdaryn qutqarǵan. Atalǵan keme Keńes Odaǵynyń tapsyrysymen Danııada jasalǵan, ol kezde KSRO mundaı alyp kemelerdi ózi jasaı almaǵan. Ol óz zamanynyń ozyq tehnıkalarymen jaraqtalǵan aldyńǵy qatarly kemelerdiń biri sanalǵan. Sý syıymdylyǵy 7,5 myń tonnany quraǵan.
1933 jyldyń 2 tamyzynda osy «Chelıýskın» kemesi bortyna 112 adamdy mingizip alyp, Soltústik teńiz jolymen Mýrmanskiden Vladıvostokqa bet alady. 23 qyrkúıekte keme Chýkot teńizindegi muzdardyń qursaýynda qalady. Alaıda, keme muzjarǵysh quraldarynyń kómegimen qarasha aıynda Berıng buǵazyna jetedi. Biraq taza sýǵa jetýge shamaly qalǵanda úlken-úlken seń aǵystary soǵyp, keme 1934 jyldyń 13 aqpanynda eki saǵattyń ishinde qıraıdy. Áıteýir, bir-aq adam shyǵyny bolyp, qalǵan jurt kemeden shyǵyp, muzǵa túsedi.
Telegrafpen jetken habardy alǵan soń ókimet muz ústinde qalǵan jandardy qutqarýǵa arnaıy avıasııany jiberedi. Ol kezdegi avıasııa da álsiz ǵoı, sonyń ózinde muz ústine qalashyq tigip, balyq aýlap tirlik qylyp jatqandardy kóz qaryqtyrar appaq qarda, ári boran soǵyp turǵan jaǵdaıǵa qaramaı 5 naýryz kúni eń alǵashqy bolyp Anatolıı Lıapıdevskıı degen ushqysh taýyp, jandaryna qonady. Sóıtip, óziniń ANT-4 ushaǵynyń bortyna 10 áıel men eki balany mingizip, aman-esen bazaǵa jetkizedi. Ekinshi qutqarýshylar muz ústindegi chelıýskınshilerge tek bir aıdan keıin, 7 sáýirde ǵana jete alady. Bul joly Vasılıı Molokov, Nıkolaı Kamanın, Mıhaıl Vodopıanov, Mavrıkıı Slepnev, Ivan Doronın jáne t.b. 13 sáýirge deıin 24 reıs jasap, qalǵan adamdardy qutqarady. Mine, osy operasııaǵa qatysqan 11 ushqyshtyń bárine Batyr ataǵy berilgen.
Jalpy, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵynyń ózi de osy ushqyshtardyń erligin aıryqsha baǵalaý úshin Stalınniń oılap tapqany. Ony OAK 16 sáýirde taǵaıyndaǵan, al 20 sáýirde alǵashqy bolyp A.Lıapıdovskııge beredi.
Eń birinshi bolyp Batyr ataǵyn alǵan Anatolıı Lıapıdevskıı 1908 jyly týyp, Uly Otan soǵysyna da qatysyp, 1983 jyly 75 jasynda ómirden ótken. Avıasııanyń general-maıory ataǵyn alǵan. Degenmen, onyń esimi Kamanın, Vodopıanov, t.b. sekildi ataqty bolǵan joq. О́zi Kremldiń qabyrǵasyna da emes, «Novodevıche» qorymyna jerlengen.
Keńestik nasıhat quraldarynyń barlyq kúsh-qýaty osynaý ushqyshtardyń erlikterin dáripteýge jumyldyrylyp, bala ataýlynyń báriniń aýzynda bir kezde olardyń esimderi júrgen. Olar týraly jazylǵan, túsirilgen, shyǵarylǵan óner týyndylarynda esep joq. Bul úrdisten qazaq aqyn-jazýshylary da shet qalmaǵan. Sonyń ishinde aqyn Ǵalı Ormanovtyń chelıýskınshilerge arnalǵan «Alynǵan qamal» atty poemasy bar.
Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵandarǵa tolyp jatqan jeńildikter jasalǵan, sonyń ishinde kezekten tys avtomobıl sııaqty sol kezdegi asa qat dúnıeler satylǵan. Al 1967 jyly arnaıy Jarlyqpen olarǵa jasalatyn jeńildikter tizimi belgilengen. Eki ret Batyr ataǵyn alǵan adamdarǵa týǵan jerinde qoladan bıýst ornatylǵan.
Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn qazaq arasynan tuńǵysh alǵandar 28 panfılovshylar qataryna engen Narsutbaı Esbolatov, Álikbaı Qosaev, Álıasqar Qojabergenov, Musabek Seńgirbaev. Bul tórteýine Batyr ataǵy qalǵan 24-pen birge 1942 jyldyń 21 shildesindegi Jarlyqpen berilgen.
Al Baýyrjan Momyshuly Batyr ataǵyna bulardan buryn usynylǵan. Biraq oǵan Batyr ataǵy berilgen joq. Onyń aldynda general I.Panfılov usynǵan Lenın ordeni de berilmegen. Máskeýdi qorǵaýda ǵajaıyp erlikter jasaǵan, sonymen birge, soǵys kezinde soǵys týraly jazylǵan eń úzdik kitaptyń qaharmany, qazaq uly Baýyrjan Momyshulynyń ataǵy aspandap ketýinen sol kezdegi basshylar qoryqqan bolsa kerek. Baýyrjan Momyshuly Batyr ataǵyn tek elimiz táýelsizdik alarynyń qarsańynda, 1990 jyldyń 11 jeltoqsanynda alǵanyn bilemiz.
«Egemenniń» 2011 jylǵy 5 mamyrdaǵy nómirinde jazýshy Pernebaı Dúısenbın qazaq arasynan Batyr ataǵyn alǵandardyń tolyq sanyn jarııalady. Jaqyn shet elderde týyp, sol elderdiń áskerı komıssarıattary arqyly maıdanǵa alynǵandardy eseptegende olardyń sany 103 bolyp shyqty. Bulardan basqa qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov pen Aýǵanstan soǵysynyń qaharmany Qaıyrbolat Maıdanov ta beıbit jyldarda Batyr ataǵyn alǵan. Al ushqysh Baqtyoraz Besikbaevtyń (Beısekbaev) erligi KSRO tarap ketkennen keıin belgili bolyp, oǵan tek Reseı Federasııasynyń Batyry ataǵy berilgen. Osy derekterdiń bárin Pernekeń óziniń atalmysh maqalasynda egjeı-tegjeıli kórsetken.
Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alǵandardyń 92 paıyzdyq úlesi Uly Otan soǵysy jyldaryna tıedi. Bul ataqty maıdandaǵy erlikteri úshin barlyǵy 11 myń 657 adam alǵan. Sonyń ishinde 3051-ine qaza bolǵannan keıin berilgen. Osy batyrlardyń 90-y áıel, olardyń da 49-yna qaza bolǵan soń berilgen. Sonyń ishinde Álııa men Mánshúk apalarymyz bar.
Ulttyq úlesterge shaqsaq, Batyr ataǵyn eń kóp alǵandar orys halqynyń ókilderi – 8160 adam. Odan keıin ýkraındar – 2069, belorýstar – 309, tatarlar – 161, evreıler – 131, ázerbaıjandar – 97, grýzınder – 90 jáne t.b. Batyr ataǵyn alǵandar arasynda Uly Otan soǵysynda nemisterge astyrtyn dem berdi degen aıyppen deportasııaǵa ushyraǵan halyqtardyń da uldary bar. Máselen, 8 – cheshen, 8 – meshet túrikteri, 6 – qumyq, 6 – qyrym tatary jáne t.b.
Soǵys jyldarynda Batyr ataǵy 14 sheteldikterge de berilgen. Sonyń ishinde 4-ýi fransýzdyń «Normandııa-Neman» avıapolkiniń ushqyshtary.
Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn Aýǵanstan soǵysyna qatysqan 85 jaýynger alǵan. Sonyń ishinde 28-ine qaza tapqannan keıin berilgen. Osy Aýǵanstan soǵysyna qatysqandarǵa, ǵaryshkerlerge jáne t.b. berilgenderdi qosa eseptegende, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy KSRO tarap ketkenshe barlyǵy 12 776 adamǵa buıyrypty. Osynyń ishinde eki ret alǵandar sany 154 adam. Bizdiń Talǵat Bıgeldınov aǵamyz osy sanǵa enedi. Úsh ret alǵandar sany – 3, tórt ret alǵandar sany – 2. Hrýshev pen Brejnevtiń tusynda bul asa qurmetti ataq keı jaǵdaılarda oıynshyqqa aınalyp kete jazdaǵany bar. Mysaly, Azamat soǵysynda ataqty bolǵanymen, Uly Otan soǵysynda eshqandaı erlik kórsete almaı, esimi, kerisinshe, jaman atymen qalǵan marshal S.Býdennyıǵa bul ataq soǵystan keıin úsh ret berilgen. Onyń Uly Otan soǵysyndaǵy eń úlken «erligi» retinde este qalǵany – óz buıryǵymen Dneprogesti jarǵany. Osynyń kesirinen nemister ǵana emes, on myńdaǵan keńes adamdary men júz myńdaǵan mal sý astynda qalǵan. Bir saǵattyń ishinde Zaporojeniń ónerkásiptik qorlaryn túgelimen sý jutyp, elge ulan-asyr shyǵyn keltirilgen. Mine, osy qolbasshyǵa Hrýshev – 75, sosyn 80 jasqa tolǵanyna oraı, odan qalmaǵan Brejnev 85 jasqa tolǵanyna oraı Batyr ataǵyn bere salǵan... Sondaı-aq, ataq berýge «jomart» bolǵan Hrýshev pen Brejnev ataqtyń mártebesine qaramaı ony sheteldik ókimet basshylaryna da bere bergen. Brejnev ózine qatysty da jomarttyq tanytyp, Altyn medaldiń tórteýin keýdesine qadady.
1991 jylǵy Tamyz tóńkerisinde Máskeýde erlikpen qaza tapqan D.Komar, I.Krıchevskıı jáne V.Ýsov – úsheýine bul ataq M.Gorbachevtiń qolymen berildi.
Bir qyzyq oqıǵa. Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy sýǵa uzaq merzimdik súńgý boıynsha erlik kórsetken 3 rangaly kapıtan Leonıd Solodkovqa 1991 jyldyń 24 jeltoqsanynda eń sońǵy bolyp berildi. Oǵan medal men ordendi TMD-nyń sol kezdegi qorǵanys kúshteriniń bas qolbasshysy marshal E.Shaposhnıkov tapsyrdy. Sonda L.Solodkov ádettegi «Keńes Odaǵyna qyzmet eteminniń» ornyna tek «rahmet» dep qana qysqa qaıyrǵan. О́ıtkeni, bul kezde KSRO tarap ketken edi.
Mine, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵynyń qysqasha aıtqandaǵy tarıhy osyndaı.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
