ÚKIMETTIŃ OILANATYN JО́NI BAR

“Nur Otan” HDP Or­ta­lyq apparatynyń qoǵamdyq qabyldaý bólimine Qytaı Halyq Respýblıkasynan kóship kelgen 96 oralman­nyń atynan Astana qala­sy­nyń turǵyny Dúısek qabyl­daýǵa kelip, olardy tolǵan­dyryp júrgen máselelerge keńinen toqtaldy. Atap aıt­saq, bú­gin­gi tańda Qytaıda turatyn qa­zaqtarǵa, jalpy az ulttarǵa je­ńil­­dik jasaý arqyly qytaılandyrý saıasaty keńinen júrgizilip keledi eken. Máselen, qazaq jıi qonys­tan­ǵan aýyl-aýdandardaǵy qazaq­tardy Qytaı ulty shoǵyrlanǵan aýyl-aýdan­darǵa kóshirip aparyp, birtindep sińirip, tegin egistik jer, baspana salyp berip, túrli jeńil­dikter jasaý arqyly olardy baıy­týǵa kúsh salyp jatyr, bul saıasat ná­tıjesin de bere bastady. Sony­men qatar, turmysy tómen otba­sy­larynyń balalaryn qazaq kóp qonystanǵan ShUAR-dan orta­lyq­­taǵy qalalardyń joo-la­ryna tegin oqytyp, ýnıversıtet bitir­gen­nen keıin memlekettik qyzmetker retinde jumysqa alý­da. JOO-larǵa az ult jastaryn qabyldaýda qytaı­lyqtarǵa qaraǵanda kóbirek qyzyq­tyrý úshin 30%-40% jeńildik jasalǵan. Sońǵy jyldary qazaq mek­tep­terin jaýyp, balalar qytaı tilinde oqytyla bastady, muny “qos­til­di­lik” dep atap otyr. Is júzinde qazaq tilinen basqa pán qytaı tilinde júrgiziledi. О́tken jyldan bastap qalalarda jataq­hanasy bar mek­tepter ashyp, qazaq balalary qytaı tilinde bilim alyp jatyr, balalar ata-anasyn toqsandyq demalysta ǵana kóre alady, 12 jyl ata-ana tárbıesin kórmeıdi, tek Qytaı tárbıesinen tálim alǵan qazaq ba­lalarynyń beti qaı jaqqa bury­latyny belgili bolsa kerek. Atal­ǵan jymysqy saıasattyń kesiri­nen bolar, keıingi kezde Qytaı­dan údere kóshken qazaqtar sany kúrt azaıǵany anyq, deıdi Dúı­sek. Elbasy Qytaıdaǵy qazaq­tardy kóshirip ákelip, olarǵa jan-jaqty kóptegen je­ńildikter jasap, kómek kórsetýde. Áıtse de Qazaq eline kelgennen keıin kóp­tegen aza­mattar óz ornyn taba almaıdy. Sonymen qatar, ta­rıhı Otanyna ora­l­ǵannan keıin orys tilin bilmeý, ortaǵa beıi­mdele almaý sııaq­ty kóptegen sebepter de qıyndyqtar týyn­da­tady. Máselen, ju­mys­syz bolýdyń tó­mendegideı tórt má­selesi bar: Birinshiden, oral­man­dardyń maman­dy­ǵyna qaraı jumys berý Qazaq eliniń zańdarynda qaras­tyrylmaǵan. Orys tilin tú­sin­beıtin Qytaıdan kelgen qandas­tarymyz Qazaqstan azamaty bol­ǵa­nymen, suranysy bar maman­dyq ıeleri bola tura, meıli joǵa­ry mamandyq nemese jáı maman­dyq­tar bolsa da, óz ornyn taba al­maıdy. Olardy baýyryna tartyp, jumys berip, beıimdese, orys tili qytaı tilinen qıyn emes, uzasa bir jyldan keıin úırenip ketken bolar edi. Ekinshiden, egin egýge, mal baǵýǵa jáne basqalaı kásippen aınalysýǵa jer telimin tegin berý zań júzinde qarastyryl­ma­ǵandyq­tan, is júzinde eshqandaı menshikke ıe bola almaıdy. Jer­di jalǵa alýǵa, satyp alýǵa, ony ári qaraı ıgerýge, tehnıka jáne mal satyp alýǵa qarapaıym halyqtyń qaltasy kótermeıdi, shamalary joq. Úshinshiden, kásippen aınaly­sýǵa eshqandaı menshigi joq kásip­kerler bankten nesıe ala almaıdy. Shaǵyn jáne orta kásipkerlik da­myǵan Qytaıdan kelgender ishinde arnaýly oqyǵan, tájirıbeden ótken mamandar ári qaraı kásibin jal­ǵastyrýǵa qaýqarsyz, buǵan kópte­gen sebepter bar. Al olardy she­shýge quzyrly organdar qulyqsyz. Tórtinshiden, basqalaı ómir súrý jolyn tappaǵan Qytaıdan kel­gender Qytaıdan taýar tasyp, saýda-sattyqpen aınalysyp júr­genderdiń basym bóligin quraıdy. Bulardyń arasynda ǵalymdar, belgili mamandyǵy barlar, Qytaıda belgili dárejede memleket jumy­syn atqarǵan azamattar da joq emes. Biraq, olar orys tilin bil­megendikten, qyrǵyz, ózbek azamat­tarymen básekelese almaı júr. Aýyl sharýashylyǵymen nemese kásipkerlikpen aınalysýǵa beıim­deý úshin qazirgi kóshi-qon ko­mı­te­tetiniń quzyreti jetpeıdi, atap aıt­qanda, Qazaqstanda qandastarymyz ári qaraı ómir súrýi úshin qajetti jer máselesin sheship berý tetigi durys jolǵa qoıylmaǵandyqtan, qandastarymyzdyń qıyn jaǵdaıda qalyp otyrǵany bárimizge aıan. Kelesi bir kúrdeli problema – baspana. Bilim alý máselesinde de qıyndyqtar bar. Ýnıversıtetke túskennen keıin dáris orys tilinde kóbirek beriledi, qazaq tilinde beriledi degen kúnniń ózinde eki el arasyndaǵy ǵylymı tilderdiń aıyrmashylyǵy kóp. Orys tilin bilmeıtin, qazaq tilin tolyq túsinbeıtin stýdentter oqýyn aıaqtaı almaı, jol ortadan shyǵyp qalady. Zeınetaqy máselesi de bolashaqta tıisti sheshimin tabýdy qajet etetin kúrdeli másele qatarynda qalyp otyr. Buǵan kóp jaǵdaıda qujattardyń sáıkespeı­tinin de qosýǵa bolady. О́ıtkeni, tegi, ákesiniń aty jazylmaǵan jeke kýálik pen tólqujatty kompıýter qabyldamaıdy. Máselen, 78 jas­taǵy 10 balanyń anasynyń úlkeni 50-shi jyldyń aldynda týǵan, ol kezde týý kýáligi bolmaǵan, Qytaı­dan qujattardy jınap kelý múmkin emes, biraq bizde bul qaperge alyn­baıdy jáne jeńildik jasalmaıdy. Keıýana qazir aıyna 7400 teńge zeınetaqy alady eken. Oralǵandar­dyń muń-muqtajyna jaýap beretin quzyretti organnyń ókilettigin kúsheıtý kerek jáne onyń ishinde ózderiniń ýákili bolǵany jón dep esepteıdi qandastarymyz. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini sol, el Úkimeti joǵarydaǵy má­selelerge nazar aýdaryp, sheshi­lýine naqty yqpal jasaýy tıis dep bilemiz. Qurmanǵalı ÝÁLI, Májilis depýtaty.