Táýelsizdik alǵannan keıingi qazaq rýhanııatyndaǵy jańa estetıkalyq sapaǵa degen ala bóten suranysqa jaýap beretin batyl da belsendi bir tulǵanyń shyǵýy zańdy edi. О́zinen burynǵylardyń sheberligin ábden saralap, tyńnan jol izdegen birden-bir sýretshi Q.Ájibek desek, artyq aıtqandyq bolmas dep oılaımyz. Ol qazaq keskindemesin jańa kórkemdik mazmunmen baıytqan, etnoturmystyq sıtýasııa, ultqa tán máńgilik taqyryptarǵa baryp, kóp syrly mol áýezdi, tereń saryndy kóptegen shyǵarmalar berdi. Sándi, óte ashyq tústi boıaýlar tolqyny – ózine tán stılinen ózgeshelenetin jańa qyry, jemisti izdenisi. Qaı taqyrypqa qalam tartsa da ózindik dara qoltańbasyn kórsetip keledi.
Q.Ájibektiń shyǵarmashylyq jańalyǵy búkil qazaq keskindemesin jańa tarıhı beleske kóterdi. Kez kelgen taqyrypty ol tıpologııalyq turǵydan qarastyrady. Q.Ájibek úshin de «dala», «etnobolmys», «tarıh», «qazaq bolmysy» fon, dekorasııa emes, úlken áýen. Keń qulashty taqyryptardy kórý rakýrstaryn mánerlep kórsetýge erekshe mán beredi. Birden oǵan sıqyrly boıaýmen mýzykalyq ton qosyp, dekoratıvti – yrǵaqqa baǵyndyrady. Q.Ájibek bul jerde kompozıtor, boıaýmen kúı týdyrýshy, bul degenińiz naǵyz keń tynysty sımfonııa. Medıtasııalyq boıaýlar áserin erekshe meńgergendigi sonsha qaraǵan adam kózin arbap alady. Dara sıpatty, talanty zor Q.Ájibek monýmental keskindemege de qulash uryp ulttyq dúnıetanym estetıkasynyń sapasyn jańa mazmunmen baıytty.
Q.Ájibektiń monýmentaldy keskindemedegi jańalyǵy – halyqtyń estetıkalyq túsinigimen kórkemsýret ıdealynyń sáıkestigin jańasha sheshýi boldy. Ár shyǵarmasy plastıkalyq-obrazdyq tanymmen, romantıkalyq tásilderiniń tıptik yrǵaqtarymen erekshelenedi. Kompozısııa qurý sheberligimen qosa, qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhyn tereń biletin sýretshi tarıhı shyndyq pen kórkem shyndyqtyń araqatynasyn sheshýde kolorıtti alǵa qoıdy. Keń tynysty sımfonııalyq daýysty jumystarynda qııal sheginde óte sándi boıaýlardyń úılesimimen jasaǵan kartınalar serııasy da jetip artylady. Monýmentaldy keskindemesinen ozyq sıpatty erekshe alǵyrlyqty, ıntellektýaldyq pen erekshe kolorıttik tústik psıhologızm tásilderdi molynan ushyratamyz. Umyt qalǵan, tabıǵı talǵamǵa baǵynatyn osy tús talǵamymen ushtasqan Q.Ájibektiń monýmental keskindemesi barsha taqyryptyq, mazmundyq túrlik izdenisterdi tolyq sheshe aldy. Aıyzyńdy qandyra kórkemdeıtin daraboz daryn ıesi qaı kezeńdi beınelese de, sol kezeńdik bolmysty beıneleýde, etnografııalyq detaldardy da tereń qamtıdy. Q.Ájibek shyǵarmalarynyń negizgi pafosy – qazaq tarıhyna degen sheksiz mahabbat, boıaý úndestigindegi sheksiz optımızm, jarqyndyq.
Q.Ájibektiń «Alashorda» kartınasy qazaq tarıhynyń tragedııasymen birge san alýan romantıkasyn, ańsaý sarynyn sheber beınelegen shyǵarma. Bul kartına uly alash orda qaıratkerlerin, qazirgi ýaqytty neǵurlym tolyqqandy tanystyrý jolyndaǵy iri qadamdardyń biri retinde tanylýy tıis. Alashorda úkimetiniń is qımyldary qazaq halqynyń saıası jaǵynan da, bilim-ilim jaǵynan da, mádenı-ádebı jaǵynan da ózin-ózi basqara alatyn áleýetti ult ekendigin baıqatqan altyn kezeń. Sol ulylar kótergen ıdeıalar da máńgilik. Al shyǵarmadaǵy keń tynysty sımfonııalyq ýaqyt pen keńistik birligi buzylmaǵan. Alashorda kartınasyndaǵy kórkemdik qýat, azattyq jaıly tolǵaýlar, eldik, ulttyq qasıetke qatysty tebirenistermen sabaqtasyp jatyr. Tarlan sýretkerdiń epıkalyq baıandaý rýhyn tyń estetıkalyq izdenispen baıytý tájirıbesi árlendire, qulpyrta túsken. Pýblısıstıkalyq pafosta, fılosofııalyq tereńdikte, lırıkalyq náziktikte, syrshyl parasattylyq arnalarymen ádemi sýrettelgen. Romantıkalyq boıaý qudireti arqyly tebirentetindeı pármendi qýat berý dárejesine sheberdiń sheberi ǵana jete alady. Sýretshi alash tarıhynyń kúres jolyn tarıhı-etnografııalyq, etnıkalyq-psıhologııalyq ǵuryptyq kıimderimen, revolıýsııalyq zaman lebi tereńirek sezindiredi.
Alashtyń parasat-paıymy joǵary tulǵalary arqyly zor saıası-fılosofııalyq problemalar men saıası oqıǵalardyń araqatynasy tóńireginde jarysa tolǵanýǵa da, pikir aıtyp jarysýǵa da kórkemdik áserler jetkilikti. Eshkimdi de beıjaı qaldyrmas sýretshiniń pozısııasynyń belsendiligi de parasatty tolǵammen, syrshyl boıaýlarmen ádemi beınelengen.
Ortalyq qaharman, ult kósemi Á.Bókeıhan erekshe sary túspen belgilengen. Osy arqyly ortaǵa nazar aýdartyp, kórkemdik tartymdylyq kúshiniń tabıǵı jarasymdy birligin dáleldegen. Sýretshi sony poetıka jasaý kerektigin jaqsy uǵyp, ulttyq kolorıt úshin erekshe sazdylyqpen, áýen arnasynda órbite bildi. Boıaýdyń gammasy, tondarynyń ǵajap sıqyrly utqyrlyǵy, medıtasııalyq boıaýlarmen beınelegish áýezdilik tásili de tereń. Alash qozǵalysy ult-azattyq qozǵalys retinde birtutas, maqsatty saıası, áleýmettik, mádenı úderis bolǵanyn kartınada tolyq ańǵartqan.
Ekinshi jumysy Otyrar jazırasynda dúnıege kelip orta ǵasyrlyq ǵulamalardan ozyq týǵan álemniń ekinshi ustazy, uly jerlesimiz Ábý Nasyr ál-Farabıge arnalǵan asa úlken shyǵarma. Bul jumysynda Q.Ájibek ulttyq kórkemdik tanymdy asa baı tústermen somdady. Kartınada shyǵys sáýleti men ıntereri fon retinde alynǵan. Globýs, ǵaryshtyq karta, kitaptar, adam bas súıegi sııaqty nazar aýdararlyq nysandar ǵalym-ensıklopedıstiń kópqyrly talanty men ǵylymı izdenisiniń tereńdigin kórsetedi. Shyǵarmada analıtıkalyq psıhologızm stılinde aýqymdy ıdeıalyq mazmuny men keń epıkalyq qulashyna saı, aıtar oıdy dramalyq kerneýmen toltyrý úrdisi qoldanylǵan. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ensıklopedııalyq murasynyń ishinde memleket pen adam týraly iliminiń mazmuny adamzatty súıý, Aqıqat, Jaqsylyq, Ádildik pen Sulýlyqty ıdealǵa aınaldyrý sııaqty kózqarastary Arystan obrazynda beınelengen. Arystan beınesi arqyly rýh saltanatyn kórsetý ádisin Qaıta órleý dáýiriniń sýretshileri de, orta ǵasyrdaǵy shyǵys ta qoldanǵanyn eskersek, bul – qazaq kórkem óneri úshin de úlken jańalyq. Jalpy kartına ǵylymı izdenis pen aqyl patshalyǵynyń jalpy atmosferasyn tolyq kórsetken. Kolorıttiń ashyq ta sándi kórinýi shyǵarmanyń mazmunyn ashýda mańyzdy ról atqaryp tur. Ábý Nasyr ál-Farabı tarıhynyń rýhyn, qatpar-qatpar qabatyn tarıhı shyndyqqa sáıkes toptastyra, kórkemónerde meıilinshe tereń jetkize aldy. Usynylyp otyrǵan taqyryptyq shyǵarmalary ensıklopedııa deýge turarlyq, baı etnodetaldy kórinister, fılosofııalyq oıdyń aýqymdylyǵy, kórkemdik taldaýdyń tereńdigi, álemdik kórkemóner qazynasy tórinen oryn alatyn, tek sýretshiniń elden erek talantyn kórsetip qoımaı, qazaq ulttyq kórkemóneriniń damý bıigi men kásibı deńgeıin kórsete alatyn mereıli bıigimiz bolyp tabylady.
Sýretshi qaı dáýirdi beınelese de ýaqytpen shektelmeıtin, sýretkerlik nazarynyń aýqymy keń ekenin ańǵarý qıyn emes. Eki shyǵarmadan da ýaqyt talabymen birge jańǵyryp túlegen sýretshiniń qajyrly eńbegi men qunarly qııal álemin, ıdeıalyq kórkemdik muratyn tanımyz. Shyǵarmanyń beınelik, estetıkalyq-emosııalyq qýatyn arttyrýda ǵajaıyp boıaýlardyń ústemdigi men maqsat etken kórkemdik muratynyń ózi poetıkalyq tutastyq. Qos shyǵarma sýretshiniń jetken bıigi ǵana emes, qazaq ulttyq beıneleý óneriniń jańa estetıkalyq sapasy, tarıhı belesi. Táýelsiz Qazaqstannyń kórkemóner tarıhynyń jetistigin belgilegen Qazaqbaı Ájibekuly shyǵarmalary, 2022 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Abaı atyndaǵy ádebıet pen óner salasyndaǵy memlekettik syılyǵyn alýǵa laıyqty. Búgingi tańdaǵy qazaq beıneleý óneri – ábden tolysqan, joǵary deńgeıde shyńdalǵan, altyn dáýirin ótkerip jatqan kemel óner.
Al osyndaı jaýhar týyndy jasaǵan Q.Ájibekulynyń «Ábý Nasyr Ál-Farabı», «Alashorda» tarıhı shyǵarmalar toptamasy, tarıhtyń tereń de kúrdeli qabattaryn kórkemdikpen beınelegen, san alýan obrazdar galereıasyn jasap, qazaq óneriniń kórkemdik deńgeıin jańa bıikke kótergen úzdik shyǵarmalar ekendigi ábden kóz jetken ári moıyndalǵan shyndyq.
Janarbek BERISTENOV,
professor, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti
